Кіріспе

Киртипур (Непал тілінде: Кипу) – Непалдың муниципалитеті және ежелгі қаласы. Невар халқы Кипудің (Киртипурдың) түпкі тұрғындары. Ол Катманду аңғарында, Катманду қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 5 шақырым қашықтықта орналасқан. Бұл аңғардағы бес тығыз орналасқан муниципалитеттердің бірі, қалғандары – Катманду, Лалитпур, Бхактапур және Мадхьяпур Тими. Бұл – ең танымал және қасиетті саналатын орындардың бірі. Көптеген адамдар бұл жерге әсем табиғатының ғана емес, сонымен қатар ғибадатханаларын тамашалау үшін де келеді. 2008 жылы қала ЮНЕСКО-ның әлемдік мұра тізіміне енгізуге үміткер ретінде ұсынылған.

Этимология

Киртипур атауы санскрит тіліндегі Кирти (даңқ) және Пур (қала) сөздерінен, сондай-ақ Яламбер әулетінің Кират мемлекетінен туындаған. Қаланың халық арасындағы атауы – Кипу.

Демография

2011 жылғы Непал халық санағы бойынша Киртипур муниципалитетінің халқы 67 171 адамды құрады. Олардың 53,2% непали тілінде, 35,2% невар тілінде, 3,8% тамаң тілінде, 2,2% маитили тілінде, 1,0% магар тілінде, 0,8% дотели тілінде, 0,7% тару тілінде, 0,5% бходжпури тілінде, 0,5% рай тілінде, 0,4% гурунг тілінде, 0,3% лимбу тілінде, 0,2% ағылшын тілінде, 0,1% ауди тілінде, 0,1% баджжика тілінде, 0,1% бантава тілінде, 0,1% чамлинг тілінде, 0,1% хинди тілінде, 0,1% шерпа тілінде, 0,1% урду тілінде және 0,3% басқа тілдерді ана тілі ретінде қолданады. Этностық/касталық құрамы бойынша 37,3% невар, 24,2% жоғарғы брахман, 20,4% чхетри, 5,2% тамаң, 3,0% магар, 1,3% рай, 1,0% тару, 0,9% такури, 0,8% гурунг, 0,7% ядав, 0,6% ками, 0,5% лимбу, 0,4% басқа далит, 0,4% дамай/доли, 0,4% сарки, 0,3% мұсылман, 0,3% басқа терай, 0,2% гарти/бхуджел, 0,2% коири/кушваха, 0,2% маджи, 0,2% саньяси/даснамі, 0,2% тели, 0,1% терай брахманы, 0,1% чепанг/праджа, 0,1% дханук, 0,1% гаувар, 0,1% хаджам/такур, 0,1% халвай, 0,1% калуар, 0,1% катхабаниян, 0,1% каястха, 0,1% кумал, 0,1% курми, 0,1% шерпа, 0,1% суди және 0,3% басқалары. Діні бойынша 74,5% индуист, 22,2% буддист, 2,1% христиан, 0,8% кирати, 0,3% мұсылман, 0,1% пракрити және 0,1% басқа діндерді ұстанады. Сауаттылық деңгейі бойынша 86,8% оқи және жаза алады, 1,2% тек оқи алады, ал 11,9% оқи да, жаза да алмайды. 2021 жылғы Непал халық санағы бойынша муниципалитет халқы 81 578 адамға жетті. 2021 жылы тұрғындардың 99,6% непал азаматы және 88,8% сауатты болды. Неварлар негізін салған Киртипур қаласы бүгінде невар мәдениетінің орталығы болып табылады. Ол айналасындағы ауылдармен біріктіріліп, 67 171 тұрғыны бар Киртипур муниципалитетін құрады. Киртипурдың оңтүстік бөлігі Чампадеви төбесімен қоршалған. Непалдың жаңа жылында (Бишак 1) Катманду аңғарындағы адамдар төбеге шығады. Мұнда көптеген храмдар, гумбалар (буддистік монастырлар) мен шіркеулер бар. Трибуван университетінің болуына байланысты Киртипур қаласы қала сыртынан келген студенттер мен оқытушылар үшін үй жалдауға танымал орын болып табылады және олар жергілікті экономикаға үлкен үлес қосады.

Тарих

Киртипурдың тарихы 1099 жылға дейін жетеді. 18 ғасырда Горхали патшасы Притви Нараян Шах Катманду алқабына шабуыл жасаған кезде ол Лалитпур аумағының бір бөлігі болды. 1767 жылы Притви Нараян Шах Киртипур шайқасынан кейін Киртипурды Горхали патшалығына қосып алды. Ол үшінші рет қалаға алаялықпен кіріп, оны бағындырды. Осыдан кейін ол қаладағы 13 жастан асқан ер және әйел адамдардың мұрындарын кесіп тастады. Бұл 2006 жылғы жаппай көтерілісте патша билігін құлатқан халықтың шабыттандырған бейбіт шеру өткен орын болды. Шах әулетіне қарсы ащы тарихы болғандықтан, ол монархияға қарсы қала саналады. Оның қазіргі негізін қалаушы қаланы қорлап бағындырды, ал кейінгі билеушілер қаланың басқаруын және дамуын ескермей кетті.

Бағ-Байраб

Бағ-Байраб ғибадатханасы – ашулы жолбарыс бейнесіндегі Шива құдайының ашулы түріне арналған ең танымал ғибадатханалардың бірі. Бұл құдай Киртипур қаласының қамқоршысы саналады, ал жергілікті тұрғындар оны Әжудеу деп атайды – әкелік құдай. Бхаираб, Шиваның ең қорқынышты және құдіретті түрі, бір жағынан жойғыш, екінші жағынан – қорғаушы. Непалдың көптеген қалаларында күрішпен тойдыру, ересек болу, үйлену және тіпті үй салу сияқты өмірдегі маңызды оқиғалармен байланысты рәсімдер осы құдайға дұға жасамайынша толыққанды болмайды. Бағ-Байрабға негізінен Мунси Неварлары (Ман Сингх Прадхан) табынады. Әрбір еркек мүше отбасы Бағ-Байрабтың сандығын жыл сайын кезекпен алып, оны құпия бөлмеде сақтап, күніне екі рет дұға етуі керек. Егер дұға дұрыс оқылмаса, ол адамға қарғыс түсіруі мүмкін деп есептеледі. Сандықты үйге әкелмеу жағдайында 2000 АҚШ долларына тең айыппұл салынады. Қазіргі үш қабатты Бағ-Байраб ғибадатханасы, шамамен 16 ғасырда салынған, кірпішпен төселген төртбұрышты аулада, айналасында демалыс орындарымен орналасқан. Аулада шағын ғибадатханалар мен тас мүсіндер орналасқан. Басты қақпа ауланың оңтүстік жағында, ал шығыс және батыс жақтарында тағы екі қақпа бар. Ғибадатхананың екі жабыны плиткамен, ал үшіншісі алтын жалатылған мыспен жабылған. Шива және Парвати сияқты индуист құдайлары мен құдайындардың бейнесі салынған ағаш бағаналар ғибадатхананың төбесін ұстап тұрумен қатар, оны әсемдейді. Олар екінші қабаттың терезелері арасында орнатылған, ал олардың астындағы тұғырларда бейнеленген құдайлардың аттары мұқият ойылып жазылған.

Ума Махешвор

Ума Махешвор ғибадатханасы (жергілікті атауы – Квачо Дега) Киртипурдың маңызды мұра орындарының бірі. Бұл үш қабатты, пагода стиліндегі ғибадатхана Киртипурдың ең биік нүктесінде (1414 м) орналасқан. Ғибадатхана төбеде орналасқандықтан, Катманду аңғарының және Лангтанг, Дорге Лаккпа, Чобу Бхамуре және Гауришанкар сияқты таулардың әсем көрінісін тамашалауға болады. Ғибадатхана 1655 жылы Сидхи Нарсинга Малланың ұлы Раутра Вишванат Бабу салған. Ол 1832 жылы болған жер сілкінісінен қирады. Шамамен бір ғасыр бойы қиратылып қалғаннан кейін, 1933 жылы тағы да жер сілкінісінен зардап шеккен соң қайта жаңартылды. Жергілікті халық пен үкімет оны қазіргі күйіне келтіру үшін қаһармандық күш-жігер жұмсады. Қайта жаңарту жұмыстары 1982 жылы ғана аяқталды. 2008 жылы ғибадатхананың өнерін сақтау жұмыстары жүргізілді. Кіреберісінде көркем тас қақпа орналасқан. Ғибадатханаға апаратын тас баспалдақтың екі жағында Бхимсен мен Кубердің мүсіндері бар тас пілдер тұр. Бұл ғибадатхананың басты құдайлары – тұрған Шива және Парвати. Ғибадатхананың сыртқы бөлігіндегі жалған есіктерде Сарасвати және Махисмардини сияқты басқа да құдайлардың бейнелері бейнеленген. Ағаш есіктер, бағаналар мен арқалықтар Астаматрика және Аста Бхаирав сияқты түрлі құдайлар мен құдайыштардың көркем суреттерімен әсемделген. Сонымен қатар, ағаш арқалықтарға эротикалық суреттер де ойылып салынған. Археологтардың пікірінше, бұл суреттердің тантрик мәні бар. Ғибадатхананың солтүстік жағындағы қоңырау 1895 жылы Corydon қаласындағы Gillett & Johnston Founders компаниясы құйған. Бұл орталық Катмандудағы Гантагардың төрт ширек қоңырауының бірі болды және 1933 жылы Гантагар жер сілкінісінен қирағаннан кейін осы ғибадатханаға көшірілді.

Нагар Мандап Шри Кирти Бихар

Қалаға кіреберіс жанында дәстүрлі тай сәулет стилінде салынған теравада буддалық монастыры орналасқан.

Медиа

Жергілікті мәдениетті дамыту мақсатында Киртипурде Radio Newa F.M. 106.6 МГц жиілігіндегі қоғамдық радиостанция бар. Киртипурдан бірнеше апталық газет шығады: "Шахид апталығы", "Киртипур Дарпан", "Киртипур Сандеш" және "Жуажалапа апталығы". Сондай-ақ, Киртипур телеарнасы және тағы бірнеше жергілікті телеарналар жұмыс істейді. Жергілікті мәдениетті, мұраларды және шараларды насихаттау үшін Киртипур ауданында "Панга, Киртипур" деген танымал Facebook парақшасы бар, онда адамдар өткен және болашақ оқиғалар туралы ақпарат ала алады.