Кіріспе

Еуропалық Одақтың саяси жүйесі

Еуропалық Одақтың (ЕО) саяси құрылымы конфедерацияға ұқсас, онда көптеген саясат салалары заң шығару қабілеті бар ортақ институттарға біріктірілген; сыртқы саясатты, қорғаныс саясатын немесе тікелей салық салу саясатының көп бөлігін бақылау құзыреті жиырма жеті мемлекеттік үкіметке берілген (одақ ҚҚС үшін рұқсат етілген өзгеріс деңгейін шектейді). Бұл салалар негізінен ЕО мүше мемлекеттерінің бақылауында, бірақ оларда белгілі бір деңгейде құрылымдық ынтымақтастық пен үйлестіру жүзеге асырылады. Осы салаларда маңызды шаралар қабылдауы үшін барлық мүше мемлекеттердің келісімі қажет. Мемлекеттік заңдарды күшін жоятын одақтық заңдар тарихи конфедерацияларға қарағанда көп; алайда, ЕО өзінің құзыретінен тыс заң шығарудан немесе оның ерекше құзыреті шегінен тыс әрекет етуі орынсыз болған жағдайда, оны мемлекеттік немесе жергілікті деңгейде (қосалқылық принципі) жасаудан заңдық тұрғыдан шектеледі. Қосалқылық принципі тек қана ерекше құзырет салаларына қатысты қолданылмайды. Ортақ институттар ЕО-ның үкіметаралық және мемлекетаралық (федералдыққа ұқсас) аспектілерін біріктіреді. Еуропалық одақ туралы шарттарда одақтың өкілді демократияға негізделгені көрсетілген, ал Еуропалық парламентке тікелей сайлаулар өткізіледі. Парламент Кеңеспен бірге ЕО-ның заң шығарушы органы болып табылады. Кеңеске мүше мемлекеттердің үкіметтері кіреді, бұл ЕО-ның үкіметаралық сипатын көрсетеді. Заңдарды Еуропалық комиссия ұсынады, оны Парламент пен Кеңес тағайындайды және оларға есеп береді, бірақ оның атқарушы өкілеттігі өте шектеулі. Тікелей сайлаулар бес жылда бір рет өткізілсе де, ұлттық мағынада біріктірілген саяси партиялар жоқ. Оның орнына, парламентте бірге отырып, дауыс беретін идеологиялық жағынан байланысты партиялардың одақтары бар. Ең ірі екі партия – Еуропалық халық партиясы (оңшыл орталық, көбінесе христиан-демократтар) және Еуропалық социалистер партиясы (солшыл орталық, көбінесе социал-демократтар), ал біріншісі 1999 жылдан бері Парламенттегі ең үлкен топты құрайды. Еуропалық саясатта сол және оң жаққа бөлінулермен қатар, еуропалық интеграцияны жақтаушылар мен қарсыластары арасында да бөлінулер бар (еуропашылдық және евроскептицизм), бұл Еуропалық Одақтың үнемі өзгеріп отыратын сипатын қалыптастырады және ол бірінен соң бірі реформалық шарттарды қабылдайды. Соңғысы Ұлыбританияда одақтан шығуға дейінгі онжылдықтар мен жылдары маңызды саяси күш болды, ал кейбір мүше мемлекеттер заңдық ерекшеліктерге байланысты басқаларына қарағанда аз интеграцияланған.

Құқықтық негіз

Еуропалық Одақтың демократиялық заңдылығы Шарт жүйесіне негізделген. Бірігуге қарай жасалған алғашқы қадам 1928 жылғы Келлог-Бриан келісімінде көрінді, ол келіссөздер барысында қолдаушы елдерді біріктірді және Ұлы державалар арасындағы бейбітшілікке қол жеткізу мақсатында интеграция идеясын қабылдады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін еуропалық қоғам мемлекеттер арасындағы қақтығыстарды мұрағаттауға ұмтылды, Франция мен Германия арасындағы бәсекелестікті ең алаңдатарлық мысал деп қарады. Маршалл жоспарының рухында, осы екі мемлекет 1951 жылы Париж шартына қол қойып, Еуропалық көмір және болат қауымдастығын құрды. Одан бері ортақ нарық үшін баға белгілеу және бәсекелестікке бағытталған Париж шарты қолданыстан шықты. Қазіргі уақытта Еуропалық қауымдастығының құқықтық негізі екі шартқа негізделген: 1958 жылғы Рим шарты және 1992 жылғы Маастрихт шарты. Шарттарға енгізілген түрлі қосымшалар мен өзгерістер саясат пен жоспарлаудың әртүрлілігіне алып келді, бұл да Еуропалық Одақтың қиындығына себепкер болады. Еуропалық Одақтың конституциялық негізін құрайтын – бірыңғай үкіметтік харта емес, шарттардың мозаикасы. Осы беймәлімдік сыншылардың пікірінше, "демократиялық кемшіліктердің" басты себебі болып табылады. Еуропалық Одақтың өзі – заңды тұлға және шарттармен берілген өкілеттіктерге ие басқару институттарының жиынтығы. Алайда, егемендік осы институттарға берілмейді, ол мемлекеттік билікпен бірлесіп бөліседі, соңғы егемендік мемлекеттік билікте қалады. Дегенмен, Еуропалық Одаққа берілген өкілеттіктер шегінде ол өзінің мүшелері үшін міндетті және тікелей күші бар заңдар қабылдауға құқылы.

Құзыреттер

Еуропалық Одақтың құзыреті бастапқыда көмір және болат қауымдастығынан туындайды, оның мақсаты – бірыңғай нарық құру еді. Бастапқы құзыреттер нормативтік сипатта болды және сау бизнес ортасын сақтаумен шектелді. Шешімдер сауда, валюта және бәсекелестік салаларын қамтитын заңдармен ғана қабылданды. Еуроодақтың құзыреттерінің артуы функционалдық таралу деп аталатын процестің нәтижесі. Функционалдық таралу ең алдымен банк және сақтандыру салаларын қаржы мен инвестицияларды басқару үшін біріктірді. Бюрократиялық аппараттың көлемі ұлғайды, нәтижесінде құзыреттердің ауқымы көбейген сайын келісімдер жүйесіне өзгерістер енгізу қажет болды. Мүше мемлекеттер өздерінің егемендігін толық сақтай отырып, нарықты басқару міндеттерін тапсырған жүйеде қалады. Бұл міндеттерге адамдардың еркін қозғалысы, жұмыспен қамту, көлік және қоршаған ортаны реттеу сияқты салалар да енді.

Заңнаманың түрлері

Кәдімгі заң шығару тәртібі (КЖЖ) – ресми, негізгі заң шығару тәртібі. КЖЖ-да Еуропалық Парламент (ЕП) пен Кеңес екі палаталы конгресс сияқты әрекет етеді, мысалы, британдық Жоғарғы және Төменгі палаталар немесе американдық Конгресс. Маастрихт шартындағы бірлескен шешім қабылдау ережесі және одан кейінгі Лиссабон шарты ЕП мен Кеңеске тең салмақ берді және КЖЖ-ны негізгі заңнамалық рәсім ретінде бекітті. Бұл ЕП-ке вето құқығын да береді. КЖЖ-ның екі заңнамалық құралы – директивалар мен регламенттер. Директива мүше мемлекеттерден жаңа заңды жеке-жеке қабылдауын талап етеді, бұл процеске «транспозиция» деп аталады. Транспозицияны аяқтау мерзіміндегі айырмашылық «демократиялық кемшілік» деп танылады. Регламент барлық мүше мемлекеттерге бірден әсер етеді және дереу күшіне енеді. Басқа заң шығару мүмкіндігі – арнайы заң шығару тәртібі (АЖТ). АЖТ мүше мемлекеттер, Орталық банк немесе Инвестициялық банк, немесе Әділет сарайы ұсынған заңдарды қабылдаудан тұрады. Заңның әрпіне қарағанда, оның мағынасын түсіндіру – сот белсенділігі АЖТ арқылы жүзеге асырылады. Процедура ЕП-де Кеңеспен консультациялар арқылы немесе Кеңесте ЕП-нің қатысуымен талқыланады. Яғни, консультативтік роль ЕП мен Кеңеске берілген тең салмақтан кем. Шарттарда көзделгенімен, АЖТ КЖЖ сияқты ресми емес, иерархиялық құрылымға аз тәуелді. Бұл Клайннің Еуроодақтың күн тәртібін белгілеу процедурасының қайшылығы туралы аргументін нығайтады.

Заңнаманың механикасы

OLP-да төрт түрлі регламенттер бар: Ережелер, Директивалар, Шешімдер және Ұсынымдар. Шешім қабылдау Еуропалық Парламент пен Кеңес арасында тең үлестірілген. Ережелер барлық мүше мемлекеттер үшін дереу күшіне енетін міндетті құжаттар болып табылады. Директивалар барлық мүше мемлекеттер үшін міндетті, бірақ оларды іске асыру процесі, «транспозиция» деп аталады, ұлттық соттардың қарауына беріледі. Дегенмен, мүше мемлекеттердің транспозиция мерзімдерін өздері белгілегендіктен, мемлекеттер арасында демократиялық кемшіліктер туындайды. Шешімдер оларға бағытталған мемлекеттік емес тараптар үшін міндетті болып табылады. Ұсынымдар заңдық шешімдерге бағыт беру мақсатында жасалады және пікірлер сияқты міндетті емес. SLP-де Кеңес – жалғыз шешім қабылдау органы. Еуропалық Парламент қатысуға консультативтік рөл атқарады және оны назарға алмауға болады.

Мемлекеттер

27 мемлекет Еуропалық Одақ институттарына өкілеттік берді (басқа елдер Еуропалық Одақпен өзге де тәсілдермен байланысты). Өкілеттік берудің орнына, Еуропалық Одақ мемлекеттері Кеңесте дауыс беру құқығына, Парламентте орынға және басқа да артықшылықтармен қатар Еуропалық комиссар тағайындалуына ие болады. Мүше мемлекеттердің ішкі басқару жүйесі президенттік жүйе, монархия, федерация және шағын мемлекеттер арасында әртүрлі болуы мүмкін, алайда барлық мүшелер демократиялық болу, адам құқықтарын сақтау және еркін нарықтық экономикаға ие болу жөніндегі Копенгаген талаптарын орындауы тиіс. Мүшелікке қатысу уақыт өте келе жүзеге асты, 1958 жылы алғашқы алты мемлекеттен бастап, ал жақын арада тағы да көп мемлекеттер қосылуы күтілуде. Кейбір мүше мемлекеттер Еуропалық Одақтың белгілі бір салаларына кірмейді, мысалы, еврозона 27 мүше мемлекеттің 20-сынан ғана тұрады, ал Шенген келісіміне қазіргі таңда Еуропалық Одақ мүшелерінің 23-і ғана қатысады. Дегенмен, олардың көп бөлігі осы блоктарға қосылу процесінде. Еуропалық Одаққа мүше емес бірқатар елдер евро, Шенген, бірыңғай нарық немесе қорғаныс сияқты Еуропалық Одақтың белгілі бір қызметтеріне қатысады.

Мекемелер

Еуропалық Одақтың негізгі институттары – Еуропалық комиссия, Еуропалық кеңес, Еуропалық Одақ кеңесі (Кеңес) және Еуропалық парламент. Қарапайым заң шығару тәртібі Еуропалық Одақтың негізгі саясат салаларының барлығына дерлік қолданылады. Осы тәртіп бойынша Комиссия Парламентке және Кеңеске ұсыныс енгізеді. Олар одан кейін түзетулерді Кеңеске жібереді, Кеңес осы түзетулермен мәтінді қабылдауы немесе «ортақ позицияны» қайтара алады. Бұл ұсынысты Парламент мақұлдауы немесе қосымша түзетулер ұсынуы мүмкін. Егер Кеңес оларды мақұлдамаса, «Жарайсымдық комиссиясы» құрылады. Комиссияға Кеңес мүшелерімен бірдей санда Еуропарламент депутаттары кіреді, олар ортақ позицияға келісуге тырысады. Позицияға келісім келгеннен кейін, оны Парламент қайтадан абсолютті көпшілік дауыспен бекітуі керек. Сезімтал салада Парламенттің өкілеттігін азайтатын басқа да арнайы тәртіптер бар.

Парламент

Еуропалық Парламент Кеңеспен бірге Одақтың заң шығару және бюджеттік билігін бөліседі. Оның 705 мүшесі бес жыл сайын жалпы сайлау арқылы сайланады және саяси көзқарастары бойынша топтасады. Ол Кеңес мүше мемлекеттерді ұсынуына қарағанда, Еуроодақтың барлық азаматтарын заң шығару процесінде көрсетеді. Одақтың екі заң шығару палатасының бірі болғанына қарамастан, ол кейбір шектеулі салаларда Кеңестен кем өкілеттікке ие және заң шығару бастамасы жоқ. Алайда, Кеңес жоқ нәрсе – Комиссияға қатысты оның өкілеттіктері бар. Парламенттің өкілеттіктері жылдар бойына едәуір артты және қазіргі кезде дерлік барлық сала бойынша Кеңеспен тең дәрежеде.

Еуропалық кеңес

Еуропалық кеңес – Еуропалық одаққа мүше мемлекеттердің басшылары немесе үкімет басшыларының тобы. Ол жылына төрт рет жиналып, Одақтың саяси бағытын белгілейді және интеграцияға түрткіс береді. Еуропалық кеңестің төрағасы – институттың жұмысын басқаруға және ілгерілетуге жауапты тұлға, ол Еуропалық одақтың ең жоғары саяси органы деп сипатталған.

Еуропалық Одақ Кеңесі

Еуропалық Одақ Кеңесі (бейресми түрде Министрлер Кеңесі немесе жай ғана Кеңес деп аталады) – заң шығару және шектеулі атқару өкілеттіктеріне ие орган, осылайша Одақтың басты шешім қабылдау органы болып табылады. Оның төрағалығы әр алты ай сайын мемлекеттер арасында ауысады. Кеңес жиырма сегіз ұлттық министрден құралған (әр мемлекеттен біреу). Дегенмен, Кеңес талқыланып жатқан тақырыпқа қарай түрлі құрамда жиналады. Мысалы, егер ауыл шаруашылығы талқыланса, Кеңес әр елдің ауыл шаруашылығы министрлерінен тұрады. Олар өз үкіметтерінің өкілдері болып табылады және ұлттық саяси жүйелеріне жауапты. Дауыс беру көпшілік немесе бірауыздан жүргізіледі, дауыс салмағы халық санына сәйкес белгіленеді.

Комиссия

Еуропалық комиссия әр мемлекеттен бір өкілден тұрады, қазіргі уақытта жиырма жеті, бірақ ол ұлттық мүдделерден тәуелсіз болу үшін құрылған. Бұл орган Еуропалық Одақтың барлық заңдарын жасауға жауапты және заң шығару бастамасы бойынша монополияға ие. Ол сонымен қатар Одақтың күнделікті жұмысын жүргізеді және заңдар мен шарттарды сақтауға міндетті (осы қызметі үшін ол «Шарттардың сақшысы» деп танылады). Комиссияны президент басқарады, оны Кеңес (іс жүзінде Еуропалық Кеңес) ұсынады және Парламент бекітеді. Қалған 27 комиссарды мүше мемлекеттер президентпен ақылдасып тағайындайды, ал олардың өкілеттіктерін президент анықтайды. Содан кейін Кеңес комиссарларға үміткерлердің тізімін қабылдайды. Комиссияны қабылдау Кеңестің бірауыздан шешім қабылдауын қажет етпейді, олардың келісімі білікті көпшілік дауыс беру ережелеріне сәйкес жүзеге асырылады. Еуропалық Парламент содан кейін комиссарларды сұраққа тыңдайды және оларға қатысты дауыс береді. Жеке үміткерлермен жеке сұхбаттар Парламенттің комиссияны тұтас алғандағы мақұлдау дауысынан өзгеше, себебі жеке комиссарларды қабылдау немесе қабылдамау мүмкіндігі жоқ. Парламент мақұлдағаннан кейін комиссарлар өз қызметтерін бастай алады. Қазіргі президент – Урсула фон дер Ляйен (ЕХЖ); ол 2019 жылы сайланды. Еуропалық Парламент мүшелері сонымен қатар ұлттық деңгейде сайлана алмайды және олар ұлттық немесе аймақтық сайлау округтерінде сайланады. Мұндай алғашқы сайлау 1979 жылы, ал соңғысы 2019 жылы өтті. 1979 жылдан бері барлық Еуропалық Одақ сайлауларында сайлауға қатысу көрсеткіші төмендеген, бірақ 2019 жылы ол 8 пайыздық тармаққа өсті, яғни 42,6%-дан 50,7%-ға дейін.

Саяси партиялар

Мүше мемлекеттердегі саяси партиялар, басқа мемлекеттердегі ұқсас идеологиялық партиялармен бірігіп, Еуропалық деңгейдегі саяси партиялар немесе Еуропартиялар құрайды. Ұлттық партиялардың көпшілігі осы Еуропартиялардың біріне мүше, қазіргі таңда 11 партия мойындалып, Еуроодақтан қаржыландырылуда. Еуропартиялар белгілі бір дәрежеде ұлттық партиялар сияқты қызмет етеді, бірақ тек ірі партиялар (ЕХХ, ПЕС, ЕЛДР) ғана Еуропалық сайлау кампанияларында жан-жақты бағдарламалар ұсынады. Еуропартиялар барлық негізгі институттарда – Кеңес, Комиссия, Парламент – көрінеді, бірақ ең көп белсенділік парламенттегі саяси топтар арқылы жүзеге асырылады. Әрбір парламенттік сессияның басында көпшілігі басқа партиялармен, тәуелсіз ұлттық партиялармен немесе тәуелсіз депутаттармен бірігіп, саяси топ құрады. Парламентте ешбір партия ешқашан көпшілік орынға ие болған емес, бірақ бұл үлкен әсер етпейді, себебі үкімет құрылмайды, алайда Еуропалық парламенттің төрағасын сайлау үшін екі ірі партия арасында әдетте коалиция жасалады.