Кіріспе

Цумеб () – шамамен 35 000 тұрғыны бар қала және Солтүстік Намибиядағы Ошикото облысының ең ірі қаласы. Цумеб Намибияның "солтүстік есігі" деп белгілі. Бұл қала Этоша Ұлттық саябасына ең жақын орналасқан. 2008 жылға дейін Цумеб Ошикото облысының орталығы болды, содан кейін Омутия қала болып жарияланып, жаңа орталыққа айналды. Цумеб маңындағы аймақ жеке сайлау округін құрайды және онда 44 113 адам тұрады. Қала аумағында терең кен (қазіргі кездегі төменгі бөлімі жабық) орналасқан, ол өркендеген кезінде "TCL" (операторы Tsumeb Corporation Ltd. атымен) деп аталды, бірақ қазір Оңгополо кені деп аталады.

Қала мен Цумэб кеніші

Цумеб атауы әдетте "TSOO meb" деп айтылады. Бұл атау неміс, африкаанс немесе ағылшын тілдерінен шыққан емес. Бұл сөз Нама тілінен шыққан және "Мұс орны" немесе "Қалаңның орны" деген мағынаны білдіреді. Бұл ескі атау, мүмкін, кен өндірілгенге дейін сол жерде болған жасыл, тотықталған мыс кенінің үлкен табиғи төбесіне байланысты болған шығар. Қала 1905 жылы неміс отаршылдық билігімен құрылған және 2005 жылы өзінің 100 жылдығын атап өтті. Цумеб өзінің іргетасына алып келген үлкен минералданған құбыр үшін танымал. Құбырдың пайда болуы қызу талқыланып келеді. Құбыр кем дегенде 1300 метрге дейін тік бойымен тесіп өтеді. Бір ықтималдық - бұл құбыр шын мәнінде ғаламат ежелгі үңгір жүйесі болған және оны толтырған тау жынысы - жоғарыдан сіңген құм. Егер құбыр вулкандық болса, онда оны толтыратын тау жынысы ("псевдоаплит") өте ерекше. Бұл құбырды ежелгі дәуірде қазып алған, бірақ ежелгі жұмысшылар оның бетін шаңқып-шаңқып қана көрген. Кеннің көп бөлігі 20 ғасырда кесу және толтыру әдісімен шығарылды. Кен полиметаллдан құралған, одан мыс, қорғасын, күміс, алтын, мырыш және германий өндірілген. Сонымен қатар, мырыш та аз мөлшерде болды, бірақ бұл металлды қайта өңдеу техникалық себептермен әрқашан қиын болды. Көптеген миллион тонна керемет сапалы кен алынып тасталды. Кеннің көп бөлігі (анықтама "тұрақты балқыту кені") өте бай болғандықтан, минералдарды байыту зауыты арқылы өңделгеннен кейін қала маңындағы балқыту цехына тікелей жіберілетін. Цумэб кеніші минералдар жинаушылар арасында да танымал. 1905-1996 жылдар аралығында кен орнында 30 миллион тонна кен өндірілді, оның 1,7 миллион тоннасы мыс, 2,8 миллион тоннасы қорғасын, 0,9 миллион тоннасы мырыш, 80 тонна германий өндірілді. Орташа кен дәрежесі 10% Pb, 4,3% Cu, 3,5% Zn, 100 ppm Ag, 50 ppm Ge болды. Ол 243 пайдалы қазбалар үшін белгілі және 56 минерал түрлерінің типтік орны болып табылады. Кейбір германий минералдары тек осы кен орнында ғана кездеседі. 1971-1972 жылдары Намибияның келісімшарттық жұмысшылар ереуілі кезінде келісімшарттық жұмыс жүйесі мен апартеидке қарсы 1971-1972 жылдары Цумеб кенішінің жұмысы уақытша тоқтатылды. Цумеб қалашығы негізінен тау-кен өндірушілер қалашығы болып табылады. Кен орнын бастапқыда OMEG (Otavi Minen und Eisenbahn Gesellschaft) және кейіннен TCL (Tsumeb Corporation Limited) иеленді, ол бірнеше жыл бұрын жабылғанға дейін, тереңдегі кен біткеннен кейін. Негізгі шахталар бір шақырым тереңдікте жер асты суымен суға толы болды, ал су жиналып, астана Виндхукке дейін сорғыланды. Содан бері кенді жергілікті кәсіпкерлер тобы ("Ongopolo Mining") қайта ашады. Бұрынғы кен орнының жоғарғы қабатында тотыққан кенді жеткілікті мөлшерде табу керек. Алайда, ең терең жерлер қайтадан ашылмай қалады деген күдік бар. Жыл сайынғы мыс фестивалі жергілікті фестиваль күнтізбесінде жақсы танымал оқиға болып табылады.

IUGS геологиялық мұра орны

"Тсумеб кен орны" минералдарының әртүрлілігі, сирек кездесуі және эстетикалық құндылығы тұрғысынан әлемдегі ең бай кен орындарының бірі саналатындықтан, Халықаралық геологиялық ғылымдар одағы (IUGS) 2022 жылдың қазан айында жарияланған тізімде осы "Тсумеб кен орнын" әлем бойынша таңдалған 100 "геологиялық мұра орынының" қатарына қосты. Ұйым IUGS геологиялық мұра орынын – "халықаралық ғылыми маңызы бар геологиялық элементтері және/немесе процестері бар, анықтамалық нүкте ретінде қолданылатын және/немесе тарих барысында геологиялық ғылымдардың дамуына маңызды үлес қосқан маңызды жер" деп анықтайды.

Көлдердегі шұңқырлар мен әлемдегі ең үлкен метеорит

Қалаға жақын екі үлкен кратерлік көл бар – Отжикото және Гвинас ("Gwee nus") көлдері. Диаметрі шамамен 500 метр болатын Гвинас көлі, Отжикото көлінен ауданы жағынан сәл үлкен. 1970 жылдардың басында Грэм Феррейра осы көлдердегі суға батыру (скуба дайвинг) туралы алғашқы деректі фильмді түсірді. Көлдердің тереңдігі әлі белгісіз, себебі екеуі де түбіне қарай бүйірлік үңгірлер жүйесіне еніп кетеді, сондықтан тереңдігін өлшеу үшін салмақ түсіру мүмкін емес. Ауыл шаруашылығында қолданылатын тыңайтқыштардың ластануынан көрінуі нашар болатын Отжикото көлінің тереңдігі кем дегенде 60 метрді құрайды. Гвинас көлінің суы толығымен мөлдір және 100 метрден астам тереңдікте. Гвинаста 80 метрге дейін суға батыру жасаған дайверлер (қатаң айтқанда, мұндай батырулар үшін қауіпсіз тереңдіктен асып түседі, әсіресе көлдің теңіз деңгейінен биіктігін ескерсек) өздерінен төменде тек ұнтақ көк су ғана екенін хабарлады. Гвинас көлі соншалықты ұзақ жылдар бойы бар болғандықтан, оның суларында Tilapia guinasana деп аталатын бірегей балық түрі пайда болды. 1914 жылы Оңтүстік Африка Германияның Оңтүстік-Батыс Африкасына, қазіргі Намибияға басып кірген кезде, шегінетін неміс әскерлері барлық қару-жарақтары мен жабдықтарын Отжикото көлінің терең суына тастап кетті. Кейбір заттар мұражайларда көрсету үшін қалпына келтірілді. Цумебтің шығысына қарай, Харасиб шаруашылығында орналасқан әлемдегі ең үлкен және ең терең жер асты көлінің бірі бар. Үңгірдегі суға жету үшін немесе тік құлаудан түсуге, немесе 50 метрден астам биіктікте үңгірдің тік доломит қабырғаларынан аспалы тұрған ежелгі, қолмен соғылған баспақыштан түсу керек. Мұнда да, суға батырушылар (дайверлер) кристалдай мөлдір суға 80 метрге дейін батырып, бір доломит тірегінен екіншісіне дейін тек терең көк түсті суды ғана көргендерін айтты, тереңдікте ештеңе көзге көрінбеді. Әлемдегі ең үлкен метеорит – Хоба, Цумебтен оңтүстік-шығысқа қарай қырық минуттық жерде, Хоба-Батыс даласында жатыр. Бұл шамамен 60 тонна салмақтағы никель-темір метеориті.

Экономика және инфрақұрылым

Цумебтің маңында 105 коммерциялық шаруашылық бар. Аймақтың көп бөлігі тікенді бұталармен жабылған төбелі жазықтардан тұрады. Цумеб құрғақ орманды және саванналық өсімдік аймағына жатады. Цумеб маңындағы топырақ сапасы бойынша әртүрлі: өте құнарлы қызыл топырақтан бастап қара топыраққа, әктелген саз бен топыраққа дейін. Сондықтан аудан қарқынды шаруашылық және егін өндірісі үшін қолайлы. Жер асты сулары жеткілікті, ал жаз айларында тұрақты жаңбыр жауады. Суару арқасында аймақ одан да өнімді болады. Аймақтағы фермерлер цитрус жемістерін сәтті өсіреді. Басты егістер – жүгері, сорго және күнбағыс. Ірі қара мал шаруашылығы да кең таралған. "Охоронго Цемент" зауыты 2007 жылы салынды. Зауыт Цумеб пен Отави арасында, Саргберг шаруашылығында, Цумебтен оңтүстікке қарай 45 шақырым жерде орналасқан. Зауыттың жылдық өндіріс қуаты 650 000 тоннаға жетеді, бұл Намибияның ішкі нарығының сұранысынан шамамен екі есе көп. Оның иесі – Schwenk KG компаниясы. Әктас қоры шамамен 300 жылға жетеді деп есептеледі. Цумебте бетон ұйықтайтын элементтер зауыты бар. Жыл сайын Цумеб муниципалитеті Цумеб мыс фестивалін өткізеді. Жылдық жәрмеңкеде 200-ден астам шағын және орта бизнес (ШОБ) кәсіпорны және ірі көрмешілер өз өнімдері мен қызметтерін көрсетеді. Фестиваль жыл сайын қазан айының соңғы демалыс күндері Біріккен Ұлттар паркінде өтеді. Қаланың экономикалық бәсекеге қабілеттілігін арттыру мақсатында өткізілетін төрт күндік іс-шара елдің түкпір-түкпірінен және басқа елдерден де көптеген адамдарды тартады. Бұл сонымен қатар қонақүй қызметтері саласына тікелей емес инвестициялар тартуға да көмектеседі. Цумебтегі Оскар Норич стадионының сыйымдылығы 1500 адамды құрайды.

Көлік

Негізгі жол солтүстікке қарай Ондавангаға, ал одан әрі Ошакати мен Анголаға дейін созылады. Солтүстік-шығыста Цинтабиске жаңадан салынған битумды жол Катуитви шекаралық бекетіне және Анголаға жетелейді. Шығысқа қарай, Гротфонтейн арқылы, жол Рунду мен Катима Мулилоға, ал оңтүстікке қарай Отави арқылы Отживаронго мен Виндхукке барады. Цумеб TransNamib компаниясы басқаратын ұлттық теміржол желісімен байланысқан. 20-шы ғасырдың көп бөлігінде Цумеб желінің соңғы станциясы болды, бірақ соңғы кезде теміржол Ондавангаға жету үшін тағы 260 шақырымға дейін ұзартылды. Ошикангоға дейін желіні ұзарту және Ангола үкіметінің солтүстіктен екі елді байланыстыратын теміржол салу туралы әңгімелер болды. Ондавангаға қарайтын желінің қосылысы Цумеб теміржол станциясының "дұрыс емес жағында" орналасқан, бұл оны соқпаққа айналдырады, бірақ станцияны айналып өту үшін екінші үшбұрыш қарастырылған. Цумеб әуежайы қаланың шығысындағы ұшу-қону жолағы.

Саясат

Цумебті жеті орындықты муниципалдық кеңес басқарады. Нико Каямо - танымал және беделді жергілікті саясаткерлердің бірі. 2010 жылғы жергілікті билік сайлауында қалада барлығы 3120 дауыс берілді. SWAPO шамамен 75% дауыспен жеңіске жетті. Орын алуға тырысқан төрт партияның ішінде Демократия және прогресс үшін жиналыс (РДП) шамамен 15% дауыс алды, одан кейін Біріккен демократиялық фронт (UDF, 5%), Барлық халық партиясы (APP, 2%), Демократиялық Турнхолл Альянсы (DTA, 2%) дауыс алды. Дауыс беру бюллетенінде болғанына қарамастан, Демократтар конгресі (CoD) ешқандай дауыс алмады. 2015 жылғы жергілікті билік сайлауында SWAPO тағы да жеңіске жетті, ол алты орын мен 3149 дауысқа ие болды. Қалған орын 291 дауыс жинаған DTA-ға бұйырды. 2020 жылғы жергілікті билік сайлауында SWAPO 2518 дауыс жинап, төрт орынға ие болды. 2020 жылдың тамызында құрылған оппозициялық партия – "Тәуелсіз патриоттар өзгерісі" (IPC) 1472 дауыс жинап, екі орынға ие болды. Қалған орын 199 дауыспен Халықтық демократиялық қозғалысына (PDM, DTA-ның жаңа атауы) тиді.

Климат

Цумеб ыстық, жартылай шөлді климатқа (Köppen: BSh) ие, ыстық жаздары және жұмсақ қыстары бар (күндіз жылы, түнде салқын болады). Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері .

Білім беру институттары мен оқу орындары

Цумеб қаласында бірнеше бастауыш және орта мектептермен қатар, Білім және мәдениет министрлігіне бағынатын Ересектер білім беру орталығы да бар.