Кіріспе

1876 жылы АҚШ пен Түпкілікті американдық тайпалар арасындағы шайқас.

Роузбуд шайқасы (кейде Роузбуд өзені шайқасы деп те аталады) 1876 жылдың 17 маусымында Монтана аймағында АҚШ армиясы мен оның Кроу және Шошони одақтастары 1876 жылғы Ұлы Сиу соғысы барысында Лакота Сиу және Солтүстік Шайенн тайпаларынан құралған күштерге қарсы болды. Шайендер бұл шайқасты "Қыз бауырын сақтап қалған шайқас" деп атады, себебі шайқас барысында Буффало Кальф Роуд әйелінің ерлік ісі болған. Генерал Джордж Круктың әскері Үндістердің, оларды Крейзи Хорс басқарды, қарсылығына тап болды және ол тамыз айында жорығын жаңарту үшін күштерді күтті.

Өмірбаян

Қызыл бұлт соғысындағы жеңісінен кейін және Форт-Ларами келісімшартына (1868) қол қоюмен Лакота және олардың Солтүстік шайендік одақтастарына Дакота аймағындағы Қара тауларды және Монтана мен Вайомингке айналған "басып алынбаған аумақтың" үлкен бөлігін қамтитын резервация берілді. Екі аймақ та үндістердің ғана пайдалануына арналған, ал үндістер емес адамдарға (АҚШ үкіметінің өкілдерін қоспағанда) кіруге тыйым салынды. 1874 жылы Қара тауларда алтынның табылуы АҚШ үкіметін үндістерден Қара тауларды сатып алуға мәжбүр етті. АҚШ Лакота мен Шайеннің барлық тайпаларын 1876 жылдың 31 қаңтарына дейін резервациядағы агенттіктерге сатуды келісу үшін келуге бұйырды. Бірнеше тайпа бұл талапқа бағынбады, ал 31 қаңтар мерзімі өткеннен кейін АҚШ Ситинг Булл, Крейзи Хорс және олардың ізбасарларын резервацияға күштеп орналастырды. 1876 жылдың наурыз айында үндістерге қарсы алғашқы әскери экспедиция сәтсіз аяқталып, Паудер Ривер шайқасымен аяқталды. 1876 жылдың маусым айында АҚШ әскері Бигхорн және Паудер өзендері аймағына үш бағыттан шабуыл жасап, соғысты жаңартты. Полковник Джон Гиббон батыстан күштерді бастады; генерал Альфред Терри (полковник Джордж Армстронг Кастермен бірге) шығыстан келді; ал генерал Джордж Крук қазіргі Дуглас, Вайоминг қаласының жанындағы Форт-Феттерменнен солтүстікке қарай жылды. Бірлескен топтардың мақсаты – үндістерді тауып, оларды резервацияға мәжбүрлеу еді. Круктың күштері, Бигхорн және Йеллоустоун экспедициясы деп аталды, 993 атты және қашырлы жаяу әскер, 197 азаматтық жүк тасушы және көлікші, 65 Монтана шахтерлері, үш барлаушы және бес журналистен тұрды. Круктың ең бағалы бас барлаушысы Фрэнк Грауард болды. Көлікшілердің арасында еркек кейпінде киінген апатты Джейн де болды. Крук Форт-Феттерменнен Бозман жолымен, он жыл бұрын Қызыл бұлт соғысы кезінде көптеген шайқастар болған жерге аттанды. Оның күштері 8 маусымда қазіргі Шеридан, Вайоминг қаласының жанындағы Тунг өзеніне жетті. Крейзи Хорс егер "Үш жұлдыз" [Крук] Тунг өзенін кесіп өтсе, соғысатынын ескертті, және 9 маусымда үндістер алыстан шабуыл жасап, әскер лагеріне оқ атқызып, екі адамды жаралады. Крук пен оның адамдары Тунг өзенінің жанында бірнеше күн бойы олардың армиясына қосылуға келетін Кроу және Шошони жауынгерлерін күтті. 14 маусымда 175 Кроу және 86 Шошони Франк Грауардпен бірге келді. Олар Крукты сақтандырып, Лакота мен Шайеннің "шөптей көп" екенін ескерткенмен, ескі жауларына соққы беру мүмкіндігін қуана қарсы алды. Шошони мен Кроу жақсы қаруланған. Крук "үндістерді ұстау үшін үндістерді пайдалану" арқылы үндістерге қарсы күрескен репутацияға ие болды, ал Кроу және Шошони жауынгерлері оған маңызды болды. 16 маусымда Крук өзінің арбасын және жүк пойызын көптеген азаматтық адамдармен күзетші ретінде қалдырып, Кроу және Шошони бастамасымен Тунг өзенінен солтүстікке қарай Роузбуд өзенінің бастауына Лакота мен Шайенді іздеу және шабуылдау үшін аттанды. Әр әскердің қолында төрт күндік азық-түлік пен 100 оқ-дәрі болды. Круктың тыныш жүріс жасау ниеті Кроу және Шошони бұқа үйірін кездестіріп, олардың көпшілігін атып тастағанда бұзылды. Крук Роузбуд өзенінде үлкен үнді ауылын шабуылға алуды күткен, бірақ ауыл Роузбуд өзенінің батысындағы Эш өзенінде орналасқан. Крук қарсыласының қажыр-қайратын да бағаламады. Ол үндістердің әдеттегі тактикасын – шабуылдар мен тықсыруды күтті, бірақ майдан шайқасын емес. 16 маусымда түн ортасында 1000-ға жуық адамнан тұратын үнді әскері өз ауылынан Роузбадтағы әскерді іздеуге аттанды. Олар түн бойы атпен жүріп, жылқыларын бірнеше сағат демалдырды, содан кейін жалғастырып, 17 маусымда сағат 8:30 шамасында Круктың барлаушыларымен байланыс орнатты.

Роза гүлінің басына шабуыл

17 маусым күні 1876 жылы Круктың жасағы Роузбуд өзенінің оң саласымен солтүстікке қарай жорыққа шықты. 15 маусымда үнді шалғайшылары келгеннен бері орнаған мерекелік көңіл-күй кенеттен жойылды. Әскерлер, әсіресе есекке мініп жүретін жаяу әскерлер, кешегі күні 56 шақырым (км) жол жүргеннен және таңғы сағат 3-тегі дабылдан шаршаған еді. Сағат 8-де Крук адамдарын және жануарларын демалдыру үшін тоқтады. Дұшпан территориясының тереңіне енгеніне қарамастан, Крук қорғану үшін ешқандай арнайы шаралар қабылдамады. Оның әскері жорық тәртібімен тоқтады. Кроу және Шошони шалғайшылары сарбаздар демалып жатқанда күдікпен қарады. Лагерьдегі сарбаздар солтүстікке қарай, Кроу мен Шошони орналасқан жарлардан оқ атыс естій бастады, бірақ бастапқыда бұл Кроудың бизон атып жатқаны деп ойлады. Оқ атыс күшейгенде, екі Кроу сарбаздардың демалыс алатын жеріне "Лакота, Лакота!" деп айқайлап жүгірді. Сағат 8:30-да Сиу және Шайенн Круктың үнді одақтастарымен қақтығысты, негізгі күштің солтүстігіндегі биік жерде. Кроу мен Шошони саны жағынан көп болғандықтан лагерьке қарай шегінді, бірақ олардың шегінуі Крукке күштерін қайта топторуға уақыт берді. Алты сағатқа созылған шайқас үш шақырымға созылған майданға тараған шабуылдар мен қарсы шабуылдардан тұрды. Лакота мен Шайенн бірнеше топқа бөлінді, ал шайқас барысында сарбаздар да солай істеді. Сарбаздар үнділердің шабуылдарын тойтарып, оларды шегінуге мәжбүр ете білді, бірақ оларды ұстап, жоя алмады. Крук әскерін Роузбуд өзенінің солтүстігіндегі және оңтүстігіндегі биік жерлерді басып алуға бағыттап, капитан Ван Влиетке 3-ші атқыштар полкінің екі взводымен бірге өзеннің оңтүстігіндегі биік жарларды басып алып, үнділердің шабуылына қарсы тұруға бұйрық берді. Солтүстікте майор Чемберстің 4-ші жаяу әскердің екі ротасымен және 9-шы жаяу әскердің үш ротасымен, сондай-ақ капитан Нойестің 2-ші атқыштардың үш взводымен бірге аттандырылмаған ұрыс шебін құрып, Лакотаға қарай жылды. Олардың ілгерілеуі солтүстік-шығыстағы биік жерді басып алған үнділердің қанату атысынан баяулады. Ілгерілеуді жеделдету үшін Крук 3-ші атқыштар полкінің алты взводымен басқаратын капитан Ансон Миллске Лакотаға шабуыл жасауға бұйрық берді. Миллстің атты шабуылы үндістерді дүрліктіріп, олар қырқа бойымен шегінді. Миллс тез арада үш взводты қайта құрастырып, тағы бір шабуылға шықты, үндістерді солтүстік-батысқа қарай келесі төбеге итерді. Үндістерді сол жерден де қуып шығаруға дайындалып тұрған Миллс Круктан алға жылжуды тоқтатып, қорғанысқа көшу туралы бұйрық алды. Чемберс пен Нойс өз күштерін алға жылдырып, бірнеше минуттан кейін Миллске тік жотаның басында қосылды. Круктың жасағының басым бөлігі, қаптаушылар мен кеншілер қосылып, Крук төбесіне орналасты. Сағат 9:30 шамасында штаб-пәтерін орнатып, Крук келесі қадамын ойлады. Миллстің жорығы кезінде шайендер үшін шайқасқа ат қоятын оқиға болды. Бір шайен жауынгерінің аты атылып түсті. Миллстің жаулап келген сарбаздарынан қашып бара жатқанда, оның қарындасы Буффало Калф Роуд Уомэн (Муцимиуна) оны құтқаруға аттанды. Ол өзінің атына мініп, екеуі де сәтті қашып кетті. Миллс оның алдындағы үндістердің көптігіне таң қалды: "Олар жер бетіндегі ең жақсы атты әскер еді. Бізге қарай жүгіріп келе жатып, бір қолымен мойынды, бір аяғымен жылқыны ұстап, аттың мойнының астынан оқ атып, найзамен соқты. Сондықтан біздің мақсатымызға сай үндінің бір жеріне ату мүмкін болмады". Круктың алғашқы шабуылдары маңызды жерлерді басып алды, бірақ үндістерге көп зиян келтірмеді. Шабуылдар үндістерді шашыратты, бірақ олар майданнан шығармады. Артқа шегінгеннен кейін Лакота мен Шайенн алыстан оқ атып, бірнеше рет шағын топтарда шабуыл жасады. Сол кезде олар жылдам аттарымен қашып кетіп жатты. Крук өзінің шабуылдарының тиімсіз екенін түсінді. Крук Лакота мен Шайеннің ерекше табандылығы жақын маңдағы ауылдағы отбасыларын қорғауға байланысты деп қате ойлады. Ол капитан Миллс пен Нойске ат әскерін Крук төбесіндегі биік жерден кері қайтарып, шығысқа қарай Роузбудты солтүстікке қарай күдікті ауылды табу үшін ілесуге бұйрық берді. Ол Ван Влиет батальонын Роузбудтың оңтүстік жағынан шақырып алды. Миллс пен Нойс Роузбуд өзенінен жоғары қарай бармайтын ауылды іздеп жүргенде, Круктың орынбасары полковник Уильям Б. Рояллдың жағдайы нашарлап кетті. Роялл алты рота ат әскерімен Крук лагеріне шабуыл жасаған үндістерді қуып шықты. Роялл Круктан шамамен бір шақырым қашықтықта, Колмаар өзенінің аңғарымен бөлінген, қырқа бойымен жылдам жылды. Лакота мен Шайенн Круктан басты күштерін ауыстырып, Рояллға шабуылдарын күшейтті, ол Круктан оқшаулану қаупіне тап болды. Бұл қауіпті көріп, Крук Рояллға Крук төбесіне қайтуға бұйрық берді. Роялл күштерінің шайқаста тым беделді болғандықтан, тек бір ротаны Крукқа қосып жіберді. Рояллдың жағдайы нашарлай берді, ол бүкіл жасағын Колмаар өзенінен өткізуге тырысты, бірақ үнділердің атысы тым күшті болды. Содан кейін ол қырқа бойымен оңтүстік-шығысқа қарай шегіне бастады. Үндістердің үлкен тобы Круктың басты күштеріне қарсы күрестен үзіліп, Колмаар өзенінің аңғарынан батыл шабуыл жасап, Роузбудқа дейін жетті. Капитан Гай В. Генри жараланғанда, оның сарбаздары үрейленді, бірақ Кроу мен Шошони келді және Лакота мен Шайеннді кері қайтарды. Крук сондай-ақ Рояллға алыс қашықтықтан оқ атып көмектесу үшін жақын төбеге екі жаяу әскер ротасын жіберді, бұл Лакота мен Шайеннді ұстап тұрды. Лакота мен Шайенн жаяу әскердің ұзын қашықтықтағы мылтықтарына қарсы, атқыштардың мылтықтарына қарағанда, құрмет көрсетіп, шабуылға тырыспады. Кроу, Шошони және екі жаяу әскер ротасы Роялл жасағын құрылыстан сақтап қалды. Сағат 11:30 шамасында Роялл оңтүстік-шығысқа қарай шегінуін жалғастырып, жаңа қорғаныс позициясын алды. Ол үш жақтан шабуылға ұшырады. Штабынан Крук Рояллға көмек қажет екенін түсінді, оны Миллс жасағы ғана, Роузбуд өзенінен екі-үш шақырым төменде, бере алады. Крук Миллске Рояллға шабуыл жасау үшін бағытын батысқа бұруға бұйрық берді. Сағат 12:30 шамасында Роялл Колмаар шатқалына тағы бір шегінуді бастады. Оның атты әскері қайта мінгісіп, Круктың басты позициясына қауіпсіз жетіп алу үшін оқ астынан жүргізуге дайын болды. АҚШ атты әскері шабуылға шыққанда, Кроу және Шошони шалғайшылары Лакота мен Шайеннді қарсы шабуылға шығып, Роялл әскеріне түскен қысымды жеңілдетті. Шатқалдың солтүстік-шығыс жағынан екі жаяу әскер ротасы оқпен жабу жасады. Роялл жасағы шайқастағы АҚШ-тың көптеген шығындарын көтерді. Миллс Рояллдың шегінуіне көмектесу үшін Лакота мен Шайенн қанатына келгеніне кеш келді, бірақ оның күтпеген пайда болуы Лакота мен Шайеннді байланысты үзуге және шайқас алаңынан шығуға мәжбүр етті. Атты әскер үнділерді қуды, бірақ көп ұзамай қуып жете алмады. Роузбуд шайқасы сағат 14:30 шамасында аяқталды.

Қаза тапқандар мен зардаптары

Әскерлер мен үндістердің қаза тапқандарының санын бағалаулар мүлдем әртүрлі. Крук 10 адамның қаза болғанын, 21 адамның жараланғанын айтты. Оның көмекшісі Джон Грегори Бурк жаралардың 4-і өлімге әкелгенін және жалпы қаза болғандардың саны 57 екенін қосты. Франк Грауард 28 солдаттың қаза болғанын және 56-сының жараланғанын мәлімдеді. Қарау тайпасынан қаза болғандардың саны 1-ден 5-ке дейін, ал шошони тайпасынан 1-ден 8-ге дейін бағаланды. Лакота және шайендердің қаза тапқандары да белгісіз, олардың саны 10-нан 100-ге дейін естілді. Қарау тайпасы 13 бас сүйек алғанын хабарлады (бірақ бас сүйектер бөліктерге бөлініп, жауынгерлер арасында үлестірілуі мүмкін). Кейіннен Crazy Horse Лакота мен шайендердің 36 адам қаза болғанын және 63-інің жараланғанын айтты. Ол осындай дәл санға қалай келгені белгісіз, себебі үндістердің сегіз немесе одан да көп сиу және лакота рулары, сондай-ақ шайендер мен шайқасқа қатысқан бірнеше арапахолардың арасындағы қаза тапқандардың статистикалық тізімін жасауы екіталай. Жазық дала үндістерінің әдеттегі шабуылдық шайқастарымен салыстырғанда, Роузбуд шайқасы ұзақ және қанды ұрыс болды. Лакота мен шайендер табандылықпен соғысып, кездесуді тоқтатудың орнына қаза тапқандарды қабылдауға дайындық танытты. Шайқастың басында Круктың үндістандық одақтастарының кешіктіру тактикасы оның жасағын күтпеген, құрылымдық шабуылдан сақтап қалды. Шайқас бойында қарау және шошони барлаушыларының араласуы Крук үшін апатты жағдайды болдырмау үшін маңызды болды. Крук күннің соңында шайқас алаңын басып алып, жеңіске жеткенін мәлімдеді, бірақ оның іс-әрекеттері оның сөзін жоққа шығарады. Жаралыларына алаңдап, азық-түлік жетіспеген Крук Вайоминг штатындағы Шеридан қаласының жанындағы Гуз-Криктегі лагеріне қайтып, күшейтеру күтіп, жеті апта бойы қозғалмай тұрды.