Кіріспе

Тамақ көлігі – тамақтарды сақтау, тасымалдау, пісіру, дайындау, ұсыну және/немесе сату үшін жабдықталған ірі моторлы көлік (мысалы, фургон немесе көп аялдамалы жүк көлігі) немесе тіркеме. Кейбір тамақ көліктері, мысалы, мұздатқыштары, мұздатылған немесе алдын ала дайындалған тағамдарды сатады, бірақ көптегендері бортындағы асханаларда тамақты бастапқы ингредиенттерден дайындайды немесе бұрын стационарлық коммерциялық асханада дайындалған тағамдарды қайта қыздырады. Сандвичтер, гамбургерлер, хот-догтар, тауық, тако, пицца, картоп фри және басқа да әдеттегі жылдам тағамдар мен шағылыс тағамдары тамақ көліктерінде жиі кездеседі. Бірақ 2010 жылдардағы жылдам ашылатын мейрамханалардың танымалдылығы артып, тамақ көліктерінің ассортименті кеңейіп, әртүрлі деликатестарға, арнайы, әлемдік, аймақтық және фьюжн тағамдарына мамандануы көбейді. Тамақ көліктері көбінесе немесе толыққанды сусындар – газдалған сусындар, шырындар, кофе, шай және су, сондай-ақ десерттер – мұздақ, тоқаштар және қуырылған қамыр сияқты өнімдерді сатады. Тамақ көліктерінің тарихи алдыңғылары – 19 ғасырдағы атпен жүретін шағын асханалар мен тамақ вагондары болды. 20 ғасырдың басында және ортасында жүк көліктері мен фургондар әскерилерде жылжымалы асхана ретінде, ал жұмыс орындарына баратын және көбінесе жұмысшы табына қызмет ететін «роуч-коучтар» ретінде пайдаланылды. 21 ғасырға келгенде, тамақ өнеркәсібіндегі экономикалық және мәдени өзгерістер клиенттер арасында танымалдылығының өсуіне және тамақ көлігін мансап ретінде таңдауға ықпал етті. Тамақ көліктері негізінен АҚШ, Ұлыбритания және Францияда дамығанмен, Еуропаның және Американың басқа аймақтарында, сондай-ақ Азия мен Океанияда да кеңінен танымал және қолжетімді болды. Тамақ көліктері, тамақ шатырлары және тамақ арбаларымен бірге, күніне шамамен 2,5 миллиард адамға қызмет көрсететін көше тағамы индустриясының маңызды бөлігін құрайды.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та Техас штатының шаша машинасы американдық тамақ көліктерінің алдағысы болып табылады. 19 ғасырдың соңында мал өсірушілер малды Оңтүстік-Батыстан Солтүстік және Шығысқа қарай айлар бойы айдап әкелді. 1866 жылы «Техас Панхендлінің әкесі» атанған мал шаруасы Чарльз Гуднайт, ескі әскери арбаны ішкі сөрелермен және жәшіктермен жабдып, оны ас үй құралдарымен, азық-түлікпен және медициналық жабдықтармен толтырды. Азық-түлік құрамына кептірілген бұршақ, кофе, жүгері ұны, майлы матаға оралған бекон, тұздалған шошқа еті, кептірілген немесе тұздалған сиыр еті және басқа да ұзақ сақтауға жарамды тағамдар кірді. Арбада суге арналған бөшке және от жағуға арналған құралдар да болды. Қазіргі тамақ көліктерінің тағы бір ерте түрі – атпен жететін көше вагондары, олардың түнгі нұсқасы «түнгі құс» деп аталды. Бұл идеяны 1872 жылы тамақ сатушы Уолтер Скотт «дөңгелектердегі асхана» ретінде ұсынды. Скотт кішкентай жабық арбаның терезелерін кесіп, оны Род-Айленд штатының Провиденс қаласындағы газет кеңсесінің алдына қойып, журналистерге сэндвичтер, пирогтар мен кофе сатты. 1880 жылдары бұрынғы асхана жұмысшысы Томас Х. Бакли Массачусетс штатының Ворстер қаласында тамақ вагондарын жасап шығара бастады. Ол раковиналар, тоңазытқыштар, пештер, түрлі-түсті терезелер және әшекейлер сияқты мүмкіндіктері бар әртүрлі модельдерді ұсынды. 1936 жылы «Тамақ кодексі» тамақ көліктерін қоғамға енгізу нәтижесінде оларға да қатысты нормативтік талаптарды енгізді. Тамақ көліктерінің кейінгі нұсқалары 1950 жылдардың соңында пайда болған жылжымалы асханалар болды. Бұл асханалар АҚШ армиясымен бекітілген және ел ішіндегі армия базаларында жұмыс істеді. «Жәндіктер үйі» немесе «ішек-қарын көлігі» деп аталған жылжымалы тамақ көліктері жылдар бойы құрылыс алаңдарына, фабрикаларға және басқа да жұмысшылар жиналатын орындарға қызмет көрсетті. Үлкен қалаларда тамақ көліктері жолға шыққан адамдарға арзан бағамен жылдам тамақтануға мүмкіндік берді. Көптеген адамдар осы кезеңнің ностальгиясын сағынып, тамақ көліктерін іздейді. 2010 жылдары Ұлы дағдарыстың салдарынан туған экономикалық өзгерістер, технологиялық факторлар және көшедегі тамақтың «модалы» немесе «әсемді» болуы АҚШ-та тамақ көліктерінің санын арттырды. Құрылыс бизнесінің дамуы тоқтап, тамақ көліктерінің артық болуына әкелді, ал жоғары деңгейдегі мейрамханалардың шеф-аспаздары жұмыстан босатылды. Тәжірибелі аспаздар үшін жұмыссыздық жағдайында тамақ көлігі нақты таңдау болып көрінді, өйткені ол стационарлық мейрамханаға қарағанда аз қаржылық инвестицияны қажет етті. Бұрын Нью-Йорк және Лос-Анджелес сияқты АҚШ-тың жағалау қалаларында ғана кең таралған гурман тамақ көліктерін қазір қала маңындағы және шағын қалаларда да кездестіруге болады. Тамақ көліктерін арнайы іс-шараларға, мысалы, тойларға, түсірілімдерге және корпоративтік жиналыстарға жалдауға болады, сондай-ақ компаниялар мен брендтерді жарнамалау үшін пайдалануға болады.

Гурмандық жүк көліктері

2011 жылы USA Today газеті АҚШ-та қымбаттау тағам сататын азық-түлік жүк көліктерінің танымалдылығы артып келе жатыр дегенді хабарлады, бұл азық-түлік жүк көліктері көбінесе құрылыс алаңдарында кездеседі деген кең таралған пікірге қайшы. 2009 жылы New York журналы азық-түлік жүк көліктерінің "бұрынғы "көкпек" имиджінен асып, енді болашақ шеф-аспаздар үшін мансап бастауға лайықты орынға айналғанын" атап өтті. Гурмет азық-түлік жүк көліктері ерекше тамақтану тәжірибесін де ұсына алады. Мыңжылдықтар буынының өсуімен тәжірибеге баса назар аудару кең таралды, бұл мейрамханалар мен азық-түлік жүк көліктерінің иелерін өз клиенттері үшін ерекше жағдай жасауға итермеледі. Азық-түлік жүк көліктерінің жылдамдығы арқасында гурмет жүк көліктері өз тәжірибесін кез келген жерге алып жүруге мүмкіндік алады. 2013 жылдың 31 тамызында Флорида штатының Тампа қаласында әлемдегі ең ірі азық-түлік жүк көліктері фестивалі өтті, онда 99 жүк көлігі қатысты. 2014 жылы Тампа фестивалі 121 азық-түлік жүк көлігін жинап, өзінің бұрынғы көрсеткішін жаңартты. Чикагодағы Food Truck Festival фестивалі әр жылы 40-тан астам жүк көлігін қабылдайды, ал екі күн ішінде Чикагоға 60 000-нан астам қонақ келеді. АҚШ-тың қалалық және қала маңындағы аймақтарында тұрақты орындар ұсынатын азық-түлік жүк көліктері парктерін кездестіруге болады.

Бизнес және экономика

Тамақ фудтрактары басқа тамақ қызметтеріне тән мәселелерге ұшырайды. Алған қажетті рұқсаттар мен сақталуға тиіс денсаулық ережелері бар. Жабдық, еңбек және отын шығындары – жалпы шығындардың маңызды бөлігін құрайды. Фудтрактарға қатысты заңдық анықтамалар мен талаптар елдер мен жергілікті жерлер бойынша әртүрлі болады. Мысалы, Торонтода бизнес және жауапкершілік сақтандыру, фудтрак үшін коммерциялық көлік операторының тіркеуі, әрбір муниципалитетке рұқсат алу (қала орталығы, түрлі қала шеттері), тамақ дайындаушының сертификаты, жүргізушілерге тиісті жүргізуші куәлігі, көмекшілерге көмекші куәлігі және денсаулық сараптамасы сияқты талаптар бар. Фудтрактардың саны мен танымалдылығының артуы оларды аймақтар бойынша танымал етуде, бірақ жергілікті заң шығарушылар мен полицияның жаңа жағдайларға реакциясы, сондай-ақ бәсекеден қорқушылық білдіретін стационарлық мейрамханалардың қарсылығы бизнестің тұрақсыздығын тудыратын мәселелердің қатарында. Чикаго ұзақ жылдар бойы АҚШ-та фудтрактарда тамақ пісіруге рұқсат бермейтін жалғыз қала болып келді, бұл фудтрактардың тамақты коммерциялық асханада дайындауын, содан кейін орап, таңбалап, жылытқышқа салуын талап етті. 2012 жылы фудтрак иелері мен қолдаушыларының, соның ішінде Чикаго университетінің құқық мектебінің қысымымен ережелер өзгертіліп, фудтрактарда тамақ пісіруге рұқсат берілді. Алайда, даулы түрде, фудтрактар кез келген мейрамханадан 200 фут қашықтықта тұруға міндетті, бұл қала орталығындағы көлемді орналасқан жерлерге қол жеткізуді қиындатады (ресторан иелерінің қала әкімдігіне лоббилеуінің мысалы). АҚШ-та мамандандырылған фудтрак жабдықтаушылары концепцияны әзірлеу, оқыту және бизнеске қолдау көрсету сияқты толыққанды бастау қызметтерін ұсынады. Бірақ көбінесе жаңа оператор үшін фудтрак жалдау ыңғайлырақ. АҚШ-та фудтрактар – 1,2 миллиард долларлық индустрия. 2017 жылға қарай АҚШ-тың фудтрак индустриясы 2,7 миллиард доллардан асты. Бір фудтрактан автопарктер мен бөлшек сауда орындарына дейін кеңею мүмкіншілігі дәлелденді. Лос-Анджелестегі Coolhaus мұзқаймақ өндірушісі 2009 жылы бір фудтрактан 11 фудтрак пен тізім көлігіне, екі дүкенге және 2500-ден астам бөлшек сауда серіктесіне дейін өсті. "Reason" журналы АҚШ қалаларында фудтрактардың стационарлық мейрамханалармен бәсекелесуіне кедергі келтіретін протекционистік ережелерге бағынатынын мәлімдейді. Мысалы, Чикагода фудтрактарға "стационарлық мейрамханалардан 200 фут қашықтықта тамақ сатуға тыйым салынған, демек, олардың қаланың орталық аймағында жұмыс істеуіне тыйым салынған" ереже бар, сыншылар бұл ережені фудтрак операторлары үшін "бәсекеге қарсы" деп атады. Фудтрактардың танымалдылығы олардың бизнес құқықтарын қорғайтын және қолдайтын қауымдастықтар құруына әкелді, мысалы Филадельфияның мобильді тамақ қауымдастығы. Facebook және Twitter сияқты әлеуметтік желілердің арқасында фудтрактарды іздеу оңай болды, онда сүйікті фудтрактарды кез келген уақытта табуға болады, сондай-ақ арнайы ұсыныстар, жаңа мәзірлер және орын ауыстыру туралы ақпараттар ұсынылады.

Тамақ қауіпсіздігі мәселесі

Тамақ тасымалдағыш көліктер тамақ қауіпсіздігі және тамақ арқылы жұғатын аурулардың алдын алу тұрғысынан, әдеттегі мейрамханалардан өзгеше қауіптерге тап болады. Көптеген тамақ тасымалдағыш көліктерде қол жууға немесе көкөністерді шаюға қажетті, денсаулық сақтау кодекстері мен ережелерінде көзделгендей, жеткілікті мөлшерде таза және ыстық су болмайды. 2017 жылдың маусым айында «Бостон глобусы» 2016 жылғы қалалық денсаулық сақтау деректерін қарап, тамақ тасымалдағыш көліктер 200 рет заңбұзушылыққа ұшырағанын анықтады, олардың жартысы ұсақ бұзушылықтар, ал қалған жартысы – ауыр бұзушылықтар еді. Тұрақты мейрамханалармен салыстырғанда, қала 2016 жылы 96 лицензияланған тамақ тасымалдағыш көлігінің тоғызын және 100 мейрамхананың тек екеуін жапты. Ауыр бұзушылықтардың көп бөлігі судың жетіспеуімен және қол жуу мүмкіндігінің болмауымен байланысты болды. Осы танымалдылыққа жауап ретінде жергілікті билік осы сауда түрін реттеуге көмектесетін заңдық жүйеге енгізу үшін бірқатар арнайы ережелерді қабылдады. Жаңа тамақ тасымалдағыш көліктерінің бизнес-моделі пайда болған кезде, кейбір жергілікті дене шынықтырушылар (бодибилдерлер) ірі автокөлік өндірушілердің жаңа көліктерінен тамақ тасымалдағыш көліктер жасауды бастады.

Австралия

Тамақ фудтрактары Австралияның барлық аймақтарында қол жетімді және бұқаралық ақпарат құралдарында кең таралған тренд ретінде көрсетіледі. Австралияның ұлттық онлайн-жинағы Where The Truck 2020 жылы шамамен 5000 фудтракты тізімдеді.

Гонконг

Гонконгта азық-түлік фудтрактары 2017 жылдың ақпан айында көшелерде пайда бола бастады.

Жапония

Жапонияда бенто (тамақ салынған қорап), рамен, қуырылған тауық, қуырылған нан, пицца, креп және мұзқаймақ сататын "көшбасшы машиналар" (キッチンカー, kichinkā) бар.

Оңтүстік Корея

2014 жылдың қыркүйегінде Оңтүстік Кореяда тағамдық фургонтар заңдастырылды және содан бері олардың саны тұрақты түрде артып келеді. Көптеген жастар тағамдық фургон ашуға тырысып жатыр, сондай-ақ тауарлардың ассортименті де кеңейіп келеді. Дегенмен, тағамдық фургонды барлық жерде пайдалануға болмайды. Кореяда әрбір жергілікті әкімдік белгілеген орындардың саны шектеулі.

Бельгия

Бельгияның ауылдық аймақтарында картоп фри сатушы жүк көліктері бұрыннан бері кең таралған. Бельгиялық тамақ жүк көліктері қауымдастығы көшеде тамақ сатушы жүк көліктерін заңдастыру үшін күш салып жұмыс істеуде. Брюссель футбол матчтарында тамақ жүк көліктерін орналастыруға рұқсат беруді ұсынған Еуропадағы алғашқы қала болды. Бельгия жыл сайын мамыр айында Еуропадағы ең ірі Брюссель тамақ жүк көліктері фестивалін өткізеді.

Франция

Француз тамақ көліктерінің ("foodtruck" сөзі жиі қолданылса да, француз тілінде "camions restaurants" деп аталады) 1960 жылдары Марсельде пицца сататын жүк көліктерімен пайда болғаны жиі айтылады, бірақ шындығында олар 1924 жылы Парижде алғаш рет пайда болды. Ол кезде Сена аймағының префекті (полиция бастығы) Альфред Моран сол кезде "фритюрка автомобильдері" (автомобильді картоп фри дүкені, кейін "Auto Morain" деп аталды) деп аталған жаңа нысандарды дамытуға және таратуға шешім қабылдады. Бұл саяси шара Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі экономикалық дағдарыс кезінде қабылданды, сол кезде адамдар қажетті өнімдерге, оның ішінде азық-түлікке тапшылық көріп отырды. Көбінесе бұл дүкендер 185 грамм картоп фри мен қуырылған балықты "1 франк 25" (2023 жылы 1,26€, 1,38$) бағасымен сататын. Бұл Францияда балықты картоп фримен бірге сатудың алғашқы тәжірибесі болды, бірақ бұл француз балық шаруашылығын қолдау мақсатында жасалды. Мұндай дүкендердің пайда болуы көп назарсыз қалмады: көптеген баспасөз мақалалары мен саяси шаралар өтті. 1925 жылы "Le Petit Inventeur" газеті "операцияның" табысы мен "өнімдердің өте тартымды бағалары" туралы жазды, ал 1926 жылы "жария жұмыстарға, порттарға, сауда флотына және балық аулауға" жауапты мемлекеттік хатшының орынбасары (Sous Secrétaire d’Etat aux travaux publics, chargé des ports, de la marine marchande et des pêches) Марио (Мариус) Рустан "қозғалмалы картоп фри дүкеніне" (friterie roulante) сапары туралы хабарлады, ол "Friterie Auguste" деп аталды және Парижде картоп фри мен қуырылған балық сатты. Бүгінде Францияда тамақ көліктері өте танымал. Олардың иелері полиция префектурасының ішіндегі төрт мемлекеттік органнан рұқсат алуы керек. Көбінесе олар тако, гамбургер, пицца ұсынады. Кейбір аймақтарда өзіндік ерекшеліктер бар, мысалы, Бретаньде галет соусси (гречневый блинге оралған шұжық) немесе солтүстікте картоп фри.

Ирландия

Басқа елдермен салыстырғанда, Ирландиядағы жылжымалы асханалар ирланд тағам индустриясына салыстырмалы түрде жаңадан енді. Ирландиядағы барлық жылжымалы асханалар Денсаулық сақтау қызметі (HSE) органдарында тіркелуге міндетті және оларды Экологиялық денсаулық сақтау инспекторлары (EHO) тексеріп отырады.

Ұлыбритания

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде моторлы көліктердің пайда болуымен азық-түлік жүк көліктері кеңінен қолданысқа енді. Сәтті аяқталған "шай әйелдері" тәжірибесінің нәтижесінде, соғыстың барлық майдандарында моральдық рухты көтеру және тамақпен қамтамасыз ету мақсатында жылдам қызмет көрсететін асханалар пайдаланылды. Бүгінде азық-түлік көліктері кейде "жеңіл тағам фургондары" немесе "бургер фургондары" деп те аталады. Оларды көптеген маңызды тас жолдардың бойында, немесе қала орталықтары, ауылдық тойлар сияқты көп адам жүретін жерлерде кездестіруге болады. Бұл фургондар түрлі тағамдарға маманданған болуы мүмкін, мысалы, пончиктер, гамбургерлер, чили және картофель қуырылған, сондай-ақ ұлттық тағамдар да дайындалады. Бағасының қолжетімділігіне байланысты, кейбір адамдар саяхат барысында қымбат автокөліктерге қызмет көрсету станцияларында тоқтағанның орнына, осындай фургондарда тоқтағанды жөн көреді. Британдық көше тағамы индустриясы жыл сайын 20% өсім көрсетіп келеді, сондықтан іс-шараларда жылдам қызмет көрсететін азық-түлік фургондарының танымал болуы артып келеді.

Танымал мәдениетте

The Great Food Truck Race (Food Network) және Eat St. (Cooking Channel) бағдарламалары АҚШ-тың түкпір-түкпірінен келген азық-түлік жүк көліктері мен жылжымалы азық-түлік сату орындарын көрсетеді. Food Network Canada арнасындағы Food Truck Face Off бағдарламасында төрт команда бас жүлде үшін күреседі, ол бір жылға арналған жабдықталған азық-түлік жүк көлігін пайдалану құқығын қамтиды. Сондай-ақ, осы арнада "Кенді дүкендегі бала" атты эпизодта әсем десерттер дайындайтын жылжымалы дүкеннің ішкі жағы көрсетіледі. 2014 жылғы "Шеф" атты американдық комедиялық драмалық фильмінде жоғары санаттағы аспаз ас үйінде қиын жағдайға тап болып, Америка бойынша қарапайым азық-түлік жүк көлігін жүргізіп, басқару арқылы тамаққа деген құмарлығын қайта жасайды. 2016 жылы Дональд Трамптың президенттік науқаны кезінде "Трамп үшін латиностар" тобының негізін қалаушы Марко Гутьеррес MSNBC телеарнасына берген сұхбатында, егер мексикалықтардың АҚШ-қа көшіп келуі жалғаса берсе, "әрбір бұрышта тако жүк көліктері" пайда болады деп ескертті.