Кіріспе
Австралиялық азаматтық инженер және сәулетші Уильям Уорделл (1823–1899) – инженер-құрылысшы және сәулетші, ол 1858 жылы көшіп келген Австралиядағы еңбектерімен ғана емес, сонымен қатар Англия мен Шотландияда жер өлшеуші және шіркеу сәулетшісі ретіндегі табысты мансабымен де танымал болды. Австралияда Уорделл көптеген қоғамдық ғимараттарды жобалаған. Ең белгілілері: Мельбурндағы Сент-Патрик соборы, Мельбурндағы Үкімет үйі, Сидней университетінің Сент-Джон колледжі және Сиднейдегі Сент-Мэри соборы. Ол готикалық және классикалық стильдерде жұмыс істеді. Уорделл мемлекеттік сектордағы ірі жобалармен қатар, жеке тұлғалар үшін үйлер мен кеңсе үй-жайларын салған жеке практикасын да жүргізді. Ол 1861 жылдан 1878 жылға дейін Виктория колониясының қоғамдық жұмыстар және құрылыс бас инспекторы қызметін атқарды. Архитектор ретінде оны досы және ағылшын әріптесі Август Пугинмен жиі салыстырады, оның көптеген ғимараттары готикалық жаңғыру архитектуралық стилінде салынған.
William Wilkinson Wardell (1823–1899) was a civil engineer and architect, notable not only for his work in Australia, the country to which he emigrated in 1858, but for a successful career as a surveyor and ecclesiastical architect in England and Scotland before his departure. In Australia, Wardell designed many public buildings. Most notable were St Patrick's Cathedral, Melbourne; Government House, Melbourne; St John's College, University of Sydney and St Mary's Cathedral, Sydney. He worked in both the Gothic and classical styles. Wardell not only constructed major works in the public sector, he also maintained a large private practice building houses and business premises for private individuals. He was Inspector General of Public Works and Building, for the Colony of Victoria, from 1861 until 1878. As an architect he is often compared with his friend and English counterpart Augustus Pugin, with the vast majority of his buildings completed in the Gothic Revival architectural style.
Лондондағы ерте өмір
Уорделл 1823 жылы дүниеге келді; оның туған күні тіркелмеген, бірақ ол келесі жылы, 1824 жылдың 3 наурызында крещение рәсімінен өтті. Жастығында Уорделл готикалық сәулетші Аугуст Пюгиннің шәкірті болды. Пюгин оның досы және ұстазы болды, және оны сәулет өнерінде ғана емес, сонымен қатар діни сенімдерінде де шабыттандырды. Лондонның көркемдік және әдеби ортасында араласқан ол Оксфорд пен Кембридж қозғалысының философиясымен танысты, ол (басқа нәрселермен қатар) готикалық сәулетті, Англияның ортағасырлық ұлы соборларының символы ретінде, Құдайға лайықты сәулеттің жалғыз түрі деп үйретті және Құдаймен байланысты жеңілдететін руханилықты дамытты. 1843 жылы Уорделл Англикан шіркеуінен Рим католицизміне көшу туралы бұрынғыдан беймәлім шешім қабылдады, "Inveni Quod Quaesivi" ("Мен іздегенімді таптым") деген ұранды қабылдады. Бұл сол кезде өте қиын шешім болар еді; сол кезде Ұлыбританияда католиктер белсенді түрде қуғынға түспесе де, саяси және іскерлік орталарда дінге қарсы ашық дискриминация әлі де болды. Оксфорд қозғалысының жетекшісі Джон Генри Ньюман 1845 жылға дейін сенімге көшкен жоқ. Уорделлдің Рим католик дініне көшуі – терең ішкі ойлану кезеңінің нәтижесі болды. Бұл жоғары шіркеу ритуалдарына бейімділігі оның сәулет өнеріндегі қызығушылықтарында көрініс тапты, ол Англияның ортағасырлық сәулетінің готикалық үлгілеріне назар аударды. Өмірінің қалған бөлігінде ол сәулетті Құдайға мадақ айту құралы ретінде қарастырды. Оның он бір баласы болған. Ол Лондонның бірнеше шіркеуін жобалаған. Тағы бір мұражайға жататын шіркеу – Гринвичтегі «Теңіз жұлдызы», 1846 жылы салынған және шамамен 1851 жылы аяқталған готикалық жаңғыру шіркеуі. Оның үстінде әсем мұнарасы бар мұнара орналасқан, ол өз кезегінде іргелес баспалдақ мұнарасының кішірек мұнарасымен үйлесімді. Шіркеудің архитектурасы Уорделлдің кейінгі және ең ірі жұмысына, Мельбурндағы Сент-Патрик соборына ұқсас. Сондай-ақ мұра тізіміне енген «Таза Мария» (Санкт-Мария шіркеуі деп те аталады), Клэпхам Парк-роуд, Клэпхам, Оңтүстік Лондон, 1848 және 1851 жылдар аралығында салынған, сол жылы Уорделл Хэммерсмиттегі Киелі Үштікті аяқтады. Басқа II* дәрежелі мұралық ғимараттар, олардың ішінде Уорделл толық немесе жартылай жобалағандары: Тауэр-Хамлетс Лондон ауданындағы Сент-Мария және Сент-Михаил шіркеуі; Вестминстердегі Палас-стриттегі Сент-Петр және Сент-Эдвардтың Рим католик шіркеуі; Гейт Лодж және Гейтвей, Оқу колледжі, Приория, бұрынғы монастырь ғимараты және Гастингстегі Магдален-роудтағы Киелі Бала Исаның бұрынғы монастырындағы шапель; Танеттегі Эллингхамдағы үй, Кент; Дигби Стюарт колледжінің қасиетті жүрегінің ескі ложасы мен шапелі; Вандсворт Лондон ауданындағы Гроув-хауста орналасқан ложа; Шпод керамикасы ғимараттары, оның ішінде солтүстік-батыс ауласында, кіреберіс, қақпа және Сток-он-Тренттегі бөтелке пешінің қалдықтары; және Лорд Петрдің отбасылық жерлеу үшін тапсырыс берген Торндон паркіндегі (Брентвуд, Англия) шапель – оның Англияда аяқталған соңғы жұмысы. 1858 жылы 35 жасында Уорделлдің денсаулығы нашарлап, Австралияның жылы климаты оның денсаулығына пайдалы болады деп ойлады. 1853 және 1854 жылдар аралығында Мельбурн халқы екі есеге өсті, бірақ оның жаңа және кеңейіп жатқан халқының көпшілігі қала ішіндегі шатырлы ауылдарда тұрды. Бұл құрылыс қажеттілігі және қол жетімді қаржы әлемнің түкпір-түкпірінен жас сәулетшілерді тартты, олардың арасында Джон Джеймс Кларк, Питер Керр және Уильям Уилкинсон Уорделл болды. Жаңадан келген және тағайындалған үкіметтік архитектор ретінде Уорделл дереу Сент-Патрик соборында жұмыс істей бастады, бұл оның өмірінің көп бөлігін қамтыған міндет болды. 1867 жылы Уорделл отбасы 226 Данденонг жолындағы Ардок деп аталатын үлкен жаңа үйге көшіп келді, ол кезде Мельбурнның ең әдемі және қымбат тұрғын аудандарының бірі болды. 1864 жылы 225 фунтқа салынған итальяндық стильдегі 13 бөлмелі екі қабатты үйді Уорделл отбасы 1867 жылы сатып алып, бұрынғы үйінен көшіп келді. Уорделл өзі ғибадат еткен Сент-Килда-Исттегі Қасиетті Марияға арналған католик шіркеулерін де жобалаған. Біріншісі 1859 жылы, ал оның үлкенірек орнын алмастыру 1897 жылы аяқталды. Мельбурнда Уорделл мемлекеттік қызметте мемлекеттік архитектор ғана емес, сонымен қатар жеке практикасында да дамыды, оған қол жеткізе алатын барлық адамдар үшін үйлер, дүкендер және бизнес үй-жайлар салды. Ол бір ғана ерекше стильде жұмыс істемеді және тапсырыс берушілерінің қалауынша кез келген сәулеттік формада жобалай алатын. Палладиан, неоклассикалық және готиканың әртүрлі формалары, соның ішінде ANZ банкіндегі гүлді Венециялық готикасы. 1877 жылы сэр Грэм Берри Викторияның премьер-министрі болды. Оның сол кезде радикалды солшыл деп есептелген миссиясы – Викторияның жайылымдық жерлерін қайта бөлу және Заң шығару жиналысының мүшелеріне жалақы төлеуді көздейтін заң жобасын ұсыну болды, бұл жұмысшы табының өкілдерінің сайлануына мүмкіндік берер еді. Оның мақсаттары Заң шығару кеңесі тарапынан қабылданбағанда, ол «мәжбүрлеу» науқанына кірісті. «Біз ақылдан безгендерді мәжбүрлейміз, оларды психиатриялық ауруханаларға жабамыз, ал Ассигнациялық заңды қабылдамаудан ақылдан безгендік әрекет болған емес», деді ол. 1878 жылдың 8 қаңтарында, кейін «Қара сәрсенбі» деп аталған күні, оның «мәжбүрлеуі» басталды. Оның заңсыз болған жағдайда мемлекеттік қызметкерлерге жалақы төлеуге болмайтынын еске салған Берри мемлекеттік қызметкерлерді, бастапқыда полиция және судьяларды жұмыстан шығара бастады. Уорделлдің де басы кесілді – оны қызметтен босатып, Мельбурнды тастап, Сиднейде жұмыс іздеуге кетті. Мельбурнда болған кезінде Уорделл көптеген ғимараттарды жобалады, оның ішінде 14 приход шіркеуі, мемлекеттік және жеке секторда. Сент-Патрик соборы ең ірі және белгілі болғанымен, басқа да көрнекті ғимараттар төменде тізілген.
Қасиетті Патрик соборы
Сент-Патрик соборы – Австралиядағы ең биік және ең үлкен шіркеу, готикалық жаңғыру стилінің көрнекті үлгісі. Бұл осы орынға салынған үшінші шіркеу. Епископ Джеймс Алипиус Гольд 1850 жылы алтын асыру салдарынан жұмысшылар тапшылығына байланысты кешіктіріліп, 1858 жылы бірінші шіркеуді салдыруға тапсырыс берді. Содан кейін, 1858 жылы, ол жартылай аяқталған екінші, үлкен шіркеудің іргетасын қалады. Ол жаңа келген Уорделлге соборды жобалауды тапсырды, бұл жобаға жартылай аяқталған шіркеудің мүмкіндігінше көп бөлігін енгізуді көздеді. 1858 жылдың желтоқсанында жаңа жоспарлар бекітіліп, жұмыс басталды. Уорделлдің жобасы – 19-ғасырдың ортасындағы готикалық жаңғыру стиліндегі көркем туынды, Еуропа мен Англияның ортағасырлық соборларынан шабыт алған. Неф ерте ағылшын стилінде, кейінірек безендірілген готикаға тән терезелермен, ал апсидалық шевет капеллалары, амбулаторий және киелі орын француз үлгілеріне негізделген. Сент-Патрик соборы Уорделлдің өмірлік еңбегі және оның ең маңызды тапсырысы болды. Құрылыс кезінде бастапқы жоспарлар өзгеріссіз қалды, бірақ құрылыс баяу жүрді. Неф және оның наурыздары тек он жылдан кейін аяқталды, бірақ шіркеу 1897 жылға дейін пайдалануға берілмеді. 1899 жылы қайтыс болған кезде Уорделл кіші алтарьлар мен жиһаздың жобаларын аяқтаумен айналысып жатқан. Бірақ мұнаралар 1937-1939 жылдары ғана салынды және ол жоспарлағаннан биік болды.
Готика банкі
Мельбурндағы Коллинз және Квин-стриттердің қиылысындағы қаржы ауданының ортасында орналасқан ES&A банкінің (кейін ANZ банкі) Варделлдің Венециялық готика стиліндегі бас кеңсесі Австралиядағы ең көрнекті ғасырлық готикалық жаңғыру ғимараты деп есептеледі. 1883 және 1887 жылдар аралығында салынған бұл ғимаратта банктың бас филиалының банктік залы мен банктың Австралиядағы директоры, сэр Джордж Вердонның резиденциясы орналасқан, ол ғимараттың дизайнына тікелей қатысқан. Оның құны 77 000 фунт стерлингке жетті, бұл бастапқы бюджеттен екі есе көп. Сыртқы пішіні қарапайым, тек банк залы мен резиденцияның терезелерімен, әсіресе бірінші қабаттағы лоджияның венециялық ою-өрнегімен және жұқа сегізбұрышты мұнарасымен ерекшеленеді, ал ішкі жағы зәулім және түрлі-түсті. Банктік залының құйма темір бағаналар, арқалықтар және готикалық стильдегі аркалардан тұратын құрылымы ашық түрде көрінеді, ал әрқайсысы жеке жасалған алтын жапырақты жапырақша бас қалаларынан жоғарыдағы барлық беттер алтын жапырақпен безендірілген көк түстерге боялған. 1987 жылы "The Age" газетінің оқырмандары оны Виктория штатының сүйікті ғимараты деп таныды.
Үкімет үйі
Мельбурндағы Үкімет үйі – Австралиядағы ең ірі және сәнді Үкімет үйі, сонымен қатар итальяндық стильдің ең көрнекті үлгілерінің бірі. Ғимаратқа Виктория губернаторының ресми резиденциясы және көптеген мемлекеттік және ұлттық ресми шаралар өткізілген алып баль залы кіреді. Бас сәулетші – Уорделл, оған Дж. Дж. Кларк және Питер Керр көмектесті; құрылыс 1871 жылы басталды және 1876 жылы 1400 адам қатысқан балда ресми түрде ашылды. 1902 жылдан бастап Федерация құрылғаннан кейін ол бір кезде Австралияның генерал-губернаторының ресми резиденциясы ретінде қызмет етті, ал 1934 жылы бастапқы мақсатына қайта оралды. Негізгі блоктың фасады итальяндық стильдің ерекше белгісі – пианино нобилесін көрсететін бағаналы және фронтонды терезелермен безендірілген. Екі қабатты баль залы негізгі блоктан және мұнарадан оңтүстікке қарай созылады, кіреберісі кең аркалы және бағаналы порт-кошер арқылы жасалған. Бұл залдың Британ империясындағы ең үлкен зал болғаны айтылады. Уорделл 1884 жылы аяқталған Виктория академиялық классикалық стиліндегі 31 Блайк көшесіндегі Жаңа Оңтүстік Уэльс клубының ғимаратын да жобалады, қазіргі уақытта онда Лоуи институты орналасқан. Ол сондай-ақ 1881 жылы Сиднейдегі Графтон Бонд қоймасына маңызды кеңейтімдер жасады.
Сәулет мұрасы
Уорделл 1899 жылғы 19 қарашада Солтүстік Сиднейдің Эдвард көшесіндегі Аптон Грандж үйінде жүрек жетіспеушілігі мен плевриттен қайтыс болды. Ол Гор-Хилл қорымының католик бөліміне жерленген. Әулие Патрик соборының аяқталуын көруге ол жеткіліктей өмір сүрген жоқ, ал Әулие Мария соборының құрылысы әлі толыққан жоқ. Оның Австралияға қалдырған мұрасы – готикалық сәулеттің ең көрнекті заманауи үлгілеріне жататын екі собор. Әулие Патрик соборы Австралиядағы әлемдік маңызы бар сирек ғимараттардың бірі саналады.