Кіріспе
Медициналық жағдай. Респираторлық ацидоз – тыныс алудың жеткіліксіздігінен (гиповентиляция) қандағы көмірқышқыл газының концентрациясы артып, қанның pH көрсеткіші төмендеуі (жалпы ацидоз деп аталатын жағдай) болып табылады. Көмірқышқыл газы дене жасушаларының тыныс алуы нәтижесінде үнемі түзіледі, ал егер өкпелер осы CO2-ні альвеолалық желдету арқылы тиісті деңгейде шығармаса, ол тез жинақылай бастайды. Альвеолалық гиповентиляция PaCO2-нің артуына (гиперкапния деп аталатын жағдай) алып келеді. PaCO2-нің артуы HCO3−/PaCO2 қатынасын және pH көрсеткішін төмендетеді.
Respiratory acidosis is a state in which decreased ventilation (hypoventilation) increases the concentration of carbon dioxide in the blood and decreases the blood's pH (a condition generally called acidosis). Carbon dioxide is produced continuously as the body's cells respire, and this CO2 will accumulate rapidly if the lungs do not adequately expel it through alveolar ventilation. Alveolar hypoventilation thus leads to an increased PaCO2 (a condition called hypercapnia). The increase in PaCO2 in turn decreases the HCO3−/PaCO2 ratio and decreases pH.
Түрлері
Тыныс алу ацидозы жедел немесе созылмалы болуы мүмкін. Жедел тыныс алу ацидозында PaCO2 көрсеткіші анықтамалық диапазонның жоғарғы шегінен асып (6,3 кПа немесе 45 мм Hg), сонымен қатар ацидемия (pH < 7,35) байқалады. Созылмалы тыныс алу ацидозында PaCO2 көрсеткіші анықтамалық диапазонның жоғарғы шегінен асып, қанның pH көрсеткіші қалыпты (7,35-7,45) немесе бүйрек компенсациясының нәтижесінде қалыптыға жақын болады, сонымен қатар сарысудағы бикарбонат (HCO3− > 30 мэкв/л) деңгейі жоғарылайды.
Жедел
Жедел тыныс алу қышқылдық ауруы желдетудің кенеттен тоқтауынан пайда болады. Желдетудің бұл жетіспеушілігіне ми аурулары немесе дәрі-дәрмектердің әсерінен орталық тыныс алу орталығының әлсіреуі, нейромышелік аурулар (мысалы, миастения гравис, амиотрофиялық бүйірлік склероз, Гийен-Барре синдромы, бұлшықет дистрофиясы) салдарынан жеткілікті желдетуге қабілетсіздік, немесе астма немесе созылмалы обструктивті өкпе ауруының (ХОББ) күшеюіне байланысты тыныс жолдарының бітелуі себеп болуы мүмкін.
Созылмалы
Созылмалы тыныс жолдарының ацидозы көптеген аурулардың салдары болуы мүмкін, оның ішінде ЖЖБО (әрекетсіздікке байланысты). ЖЖБО-да гиповентиляция бірнеше механизмдерді қамтиды: гипоксия мен гиперкапнияға сезімталдықтың төмендеуі, өлі кеңістіктің желдетуін арттыратын желдету-перфузия арақатынасының бұзылуы, сондай-ақ шаршау мен гиперинфляция салдарынан диафрагма функциясының төмендеуі. Созылмалы тыныс жолдарының ацидозы семіздікке байланысты гиповентиляция синдромына (яғни Пиквикк синдромы), амиотрофиялық бүйірлік склероз сияқты нейромыскулярлық ауруларға, сондай-ақ интерстициалды өкпе аурулары мен кеуде деформацияларында байқалатын ауыр шектеуші тыныс алу кемістіктеріне де байланысты болуы мүмкін. Алвеолалық газ алмасудың бұзылуына негізгі себеп болатын өкпе аурулары көбінесе гиповентиляцияға алып келмейді, бірақ гипоксияға жауап ретінде желдетуді күшейтуге және гипокапнияға түрткіс береді. Гиперкапния тек ауыр жағдайда немесе тыныс алу бұлшықеттерінің шаршаған кезде ғана пайда болады.
Механизм
Зат алмасу процесінде көп мөлшерде ұшқыш қышқыл (H2CO3) және ұшқыш емес қышқыл пайда болады. Майлар мен көмірсулардың метаболизмі көп мөлшерде CO2 түзілуіне әкеледі. CO2, H2O-мен қосылып, көмір қышқылын (H2CO3) құрайды. Өкпелер әдеттегі жағдайда желдету арқылы ұшқыш фракцияны шығарып, қышқылдың жинақталуына жол бермейді. CO2 шығарылуына әсер ететін желдетудегі маңызды өзгерістер тыныс алу жүйесінің қышқылдық-негіздік тепе-теңдігін бұзуына себеп болуы мүмкін. Норма жағдайда PaCO2 35–45 мм рт.ст. аралығында сақталады. Альвеолалық желдетуді мидың көпірі және ұзынша мида орналасқан тыныс орталығы басқарады. Желдетуге ми сабасының, аорта және каротидтік денелердің PaCO2, PaO2 және pH-қа сезімтал химиорецепторлары, сондай-ақ өкпедегі созылу рецепторлары мен ми қабығынан келетін нервтік импульстар әсер етеді және реттейді. Желдетудің жеткіліксіздігі PaCO2 деңгейін тез жоғарылатады. Жедел тыныс жолдарының ацидозы кезінде компенсация екі кезеңде жүзеге асады. Бірінші кезең – жасушалық буферлеу (плазмалық белок буферлері), ол минуттардан сағаттарға дейін созылады. Жасушалық буферлеу плазмадағы бикарбонатты (HCO3−) аздап көтереді, шамамен PaCO2 әр 10 мм рт.ст. артуына 1 мЕк/л дейін. Екінші кезең – бүйрек компенсациясы, ол 3–5 күн ішінде жүзеге асады. Бүйрек компенсациясы кезінде көмір қышқылының бүйрек арқылы шығарылуы артады және бикарбонаттың қайта сіңуі күшейеді. Мысалы, PEPCK бүйректің проксимальді түтікшелерінің қылқаламды жиек жасушаларында NH3 секрециясын күшейту үшін жоғары реттеледі, осылайша HCO3− өндірісі артады.
Диагностика
Диагнозды артериялық қан газдары (АБГ) зертханалық тексеру арқылы қоюға болады, егер pH 7,35-тен төмен және PaCO2 45 мм рт.ст.-ден жоғары болса, әсіресе жедел жағдайда. ЖХКБ (СОБТ) және басқа да созылмалы тыныс алу аурулары бар науқастарда кейде PaCO2 көрсеткіштері жоғары болып, HCO3 30-дан жоғары және pH қалыпты болады.
Терминология
Ацидоз – жасушалар мен тіндердің pH деңгейін 7,35-тен төмен түсіретін бұзылыстарды білдіреді. Ацидемия – артериялық pH деңгейі 7,36-дан төмен болған жағдай.