Тектоникалық плиталар шекарасындағы жер сілкініштері – жер бетіндегі энергияның 90% -ын құрайды. Қозғалыс түрлері, себептері мен қозғалыс бағыттары туралы біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Екі тектоникалық тақтаның шекарасында болатын жер сілкінісі.
Earthquake that occurs at the boundary between two tectonic plates
Интерплаталық жер сілкінісі – екі тектоникалық тақтаның шекарасында болатын жер сілкінісі. Бұл типтегі жер сілкінісі әлемдегі босатылған сейсмикалық энергияның 90 пайыздан астамын құрайды. Егер бір тақта екіншісінен жылғалыға тырысса, олар жеткілікті кернеу жиналғанға дейін бір-біріне қатысты жылғамай бұғатталады. Жылғанатын процесс жарықшаның екі жағында салыстырмалы орын ауысуымен жер сілкінісін тудырады, нәтижесінде сейсмикалық толқындар Жер арқылы және Жер бетімен таралады. Тақталардың салыстырмалы қозғалысы трансформациялық жарық шекарасы бойымен көлденең, конвергенттік шекара (яғни, субдукция немесе итеру/кері жарық) немесе дивергенттік шекара (яғни, жарық аймағы немесе қалыпты жарық) бойымен тік, ал шекарада көлденең және тік компоненттері бар көлбеу болуы мүмкін. Субдукция шекарасымен байланысты интерплаталық жер сілкіністері мегажылдамдық жер сілкіністері деп аталады, олар Жердегі ең ірі жер сілкіністерінің көп бөлігін қамтиды. Интраплаталық жер сілкіністері көбінесе интерплаталық жер сілкіністерімен шатастырылады, бірақ олардың пайда болу себебі мүлдем басқа, олар екі тектоникалық тақтаның арасында емес, бір тақтаның ішінде пайда болады. Олардың пайда болу механизмі, сондай-ақ жер сілкінісінен кейін болатын кернеудің төмендеу қарқындылығы да осы екі типтегі оқиғаны ерекшелендіреді. Интраплаталық жер сілкіністерінің орташа кернеуі интерплаталық жер сілкінісінен жоғары және әдетте күштілігі жоғары.
An interplate earthquake is an earthquake that occurs at the boundary between two tectonic plates. Earthquakes of this type account for more than 90 percent of the total seismic energy released around the world. If one plate is trying to move past the other, they will be locked until sufficient stress builds up to cause the plates to slip relative to each other. The slipping process creates an earthquake with relative displacement on either side of the fault, resulting in seismic waves which travel through the Earth and along the Earth's surface. Relative plate motion can be lateral as along a transform fault boundary, vertical if along a convergent boundary (i. e. subduction or thrust/reverse faulting) or a divergent boundary (i. e. rift zone or normal faulting), and oblique, with horizontal and lateral components at the boundary. Interplate earthquakes associated at a subduction boundary are called megathrust earthquakes, which include most of the Earth's largest earthquakes. Intraplate earthquakes are often confused with interplate earthquakes, but are fundamentally different in origin, occurring within a single plate rather than between two tectonic plates on a plate boundary. The specifics of the mechanics by which they occur, as well as the intensity of the stress drop which occurs after the earthquake also differentiate the two types of events. Intraplate earthquakes have, on average, a higher stress drop than that of an interplate earthquake and generally higher intensity.
Алдын ала дірілдер
Ғалымдар аралық тақталық жер сілкіністеріне дейін кейде ұсақ дірілдердің ретсіз пайда болатынын анықтады. Алдын ала дірілдер көбінесе тақта шекарасындағы баяу сырғумен байланысты. Бұл тақталар арасындағы шекаралардың, тақталардың өзінен әлдеқайда әлсіз екенін көрсетеді. Сонымен қатар, аралық тақталық жер сілкіністері кернеуді дереу босатады, ал ішкі тақталық жер сілкіністері кернеуді біртіндеп босатады.
Scientists have determined that interplate earthquakes are sometimes preceded by an irregular occurrence of small tremors. Precursory tremors are often associated with slow slip along a plate boundary. This suggests that the boundaries between plates are significantly weaker than the plates themselves. Furthermore, interplate earthquakes release stress immediately, as compared to intraplate earthquakes which release stress gradually.
Субдукциялық эрозия
Базальды эрозия, субдукцияланатын тақтаның жоғары тақтаның төменгі жағынан материалдарды алып тастау процесі, көптеген, бірақ барлық емес, конвергентті шекараларда жүзеге асады. Субдукциялық эрозия процесі толыққанды түсінілмегендіктен, базальды эрозия циклдік, плитааралық жер сілкіністерімен күшейтілетін модель ұсынылған. Бұл модель эрозияның субдукция аймақтарында біртіндеп емес, плита шекарасында сейсмикалық белсенділіктің қысқа мерзімдік жоғарылау кезеңдерінде болатынын көрсетеді.
Basal erosion, the process of removal of materials from the underside of the upper plate by the subducting plate, occurs at numerous, but not all, convergent margins. As the process of subduction erosion is not completely understood, a model has been proposed in which basal erosion is supplemented by cyclical, interplate earthquakes. The model suggests that erosion does not occur gradually in subduction zones, but rather in brief episodes of elevated seismicity along the plate boundary.
Цунамилер
Жер сілкінісі цунами толқындарын қалыптастырудың маңызды факторы болып табылады. Екі тақта арасындағы жер сілкіністері жарылым бойындағы кернеудің дереу босатылуына байланысты, айқын сейсмикалық энергияны тудырады және теңіз түбінің көтерілуіне себеп болуы мүмкін. Бұл кезде, жарылым бойындағы кенеттен сығудан туындаған энергия жоғарыдағы су массасына беріліп, үлкен толқындар пайда болады. Дегенмен, екі тақта арасындағы жер сілкіністерінің көпшілігі цунами тудыруға жеткіліксіз, ал көптеген цунамилер ішкі тақта жер сілкіністері немесе цунамилік жер сілкіністері салдарынан пайда болады, себебі олардың кернеуді босату режимі салыстырмалы түрде баяу және Жер бетіне жақын орналасқан.
Earthquakes are a major factor in the creation of tsunami waves. As interplate earthquakes result in an immediate release of stress along a fault, they produce significant seismic energy and can cause seafloor uplift, generating large waves as the energy from the sudden slip along the fault is transferred to the overlying water body. However, the majority of interplate earthquakes are not intense enough to create tidal waves, with most tsunamis being caused by intraplate earthquakes or tsunami earthquakes due to their comparatively slow stress release regimes and proximity to the surface of the Earth.