Кіріспе

Англия саясаткері (1639–1683) 1840 жылы өлтірілген парламент депутаты.

Уильям Расселл, лорд Расселл (29 қыркүйек 1639 – 21 шілде 1683) – ағылшын саясаткері. Ол вигтерге негіз салган Контри партиясының жетекші мүшесі болды. Карл II патшаның тұсында, Карлдың ағасы Джеймстің ашық католик патша болып таққа отыруына қарсылық көрсету үшін Төменгі палатада қарсылықтың негізін қалады. Бұл, нәтижесінде, Расселлдің мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен өлім жазасына кесілуіне әкелді, бұл оқиға Карл қайтыс болып, Джеймс таққа отырғанға дейін шамамен екі жыл бұрын болды.

Ерте өмір және неке

Уильям Расселл, Бедфордтың 5-ші графы және кейін Бедфорд герцогы Уильям Расселл мен леди Энн Каррдың үшінші ұлы ретінде дүниеге келді. Ағасы Фрэнсис (1638–1679) қайтыс болғаннан кейін, ол барон Расселл атағын алды және осылайша Лорд Расселл деп аталды. Олар 1654 жылы Кембридж университетінде білім алды. Содан кейін Лион мен Женеваға саяхаттап, біраз уақыт Аугсбургте тұрды. Расселл саяхаты туралы айтқандары, оның саяхатын әдемі бейнелейді. 1658 жылға қарай олар Парижға жетті, ал 1659 жылдың желтоқсанында Вобурн аббатханасына оралды (сол кезде қазіргідей салтанатты болмаған). 1660 жылы монархия қайта орнатылғанда, Карл II таққа отырғанда, Расселл Тависток округінен Парламент депутаты болып сайланды – бұл орын дәстүрлі түрде оның отбасы мүшелеріне тиесілі болған. Көп жыл бойы Расселл қоғамдық істерге белсенді түрде қатыспады, бірақ сарай интригаларына араласып, 1674 жылға дейін сөйлегені туралы ешқандай жазба қалмаған. 1663 және 1664 жылдары ол екі дуэльге қатысты; екіншісінде жарақат алды. 1669 жылы, 30 жасында, ол жесір қалған леди Вонға үйленді. Осылайша ол әйелінің туысымен үйленген Шафтсбери графымен байланысты болды. Олардың некесі тығыз және махаббатқа толы болды.

Парламент

Тек Кабалдың (патшаның кеңесшілерінің ішкі тобы) саясатына және Карл II-нің франко-католик саясатына қарсы шыққан Каунтри партиясының (Виг партиясының алдағысы) құрылуынан кейін ғана Расселл істерге белсенді араласа бастады. Рим-католицизміне қарсы ыстық ықыласпен ("Мен мұндай күлкілі және ақылға сыймайтын дінді жек көремін" деп ол бірде айтқан), және саяси бостандыққа деген терең махаббатпен, ол протестант диссиденттерін қудалауға қарсы шықты. Оның парламенттегі алғашқы сөйлеген сөзі 1674 жылғы 22 қаңтарда болған, онда ол Қазынашылықтың үлкен тоқтауына, Смирна флотына жасалған шабуылға, Карлдың сарайындағылардың француз ақшасымен жемқорлыққа және патшаның жаман ниетті министрлеріне қарсы сөйледі. Ол сондай-ақ Букингем герцогына қарсы іс-қимылды қолдады. 1675 жылы Расселл корольге корольдік кеңестерден алыстату және Данби графына импичмент жариялау туралы үндеу жасады. 1677 жылғы 15 ақпанда 15 айлық үзіліс (парламент сессиялары арасындағы өте ұзақ кезең) талқылау кезінде ол парламентті таратуды ұсынды; ал 1678 жылғы наурыз айында корольді Францияға қарсы соғыс жариялауға шақыратын үндеуді қолдады. Каунтри партиясының Джеймс, Йорк герцогына және Лорд Денбиге деген антагонизмі, сондай-ақ партияның тарау және армияны таратуға деген ниеті Франция королі Людовик XIV-ке деген антагонизмінен артық болды. Сондықтан француз патшасы Расселл, Холльс және оппозиция көшбасшыларымен уақытша одақ құруды жеңіл тапты. Олар патшаның Францияға зиян келтіру қабілетін шектеуге және оны Луидің достығын іздеуге мәжбүр етуге тырысты; алайда, бұл достық Луидің олардың мақсаттарын қолдауы шарттарымен ғана берілуі керек еді. Расселл Маркиз де Рувиньимен (Леди Расселлдің анасының туысы) тығыз байланысқа түсті, ол парламент мүшелеріне таратуға арналған ақшамен Англияға келді. Алайда, Барилонның куәлігінен Расселдің өзі француз төлемдерін қабылдаудан бас тартқаны анық көрінеді.

Папиш заговоры мен Монмут көтерілісі

Француздарға қарсы, соғыс салатындардың 1678 жылы король Карл II-ні опасыздықпен өлтіру және оның римдік католик бауырының таққа көтерілуін жеделдету мақсатындағы, айтылатын Папалық қастандық жоспарының алғашқы "құрылтайшыларын" "табуы" Расселлге оның әдеттегі салмақты мінезінен күткеннен әсері мол болған сияқты. Расселл өзін протестанттық мүдделердің өкілі ретінде (заңды емес, бірақ мойындалған) Чарльздың ұлы Джеймс Скотт, 1-ші Монмут герцогы ("Монмут") таққа отыруын күткен шағын топқа берді, бұл саяси жаңылыс болды. Нашарламай, Расселл кейін Оранж принці Вильгельммен құпия хабарласып тұрды, ол әйелі Мэримен бірге Расселлдің өлім жазасынан бес жыл өткен соң таққа отырды.

Шектен шығару туралы пікірталастар

1678 жылғы 4 қарашада Расселл корольге өзінің ағасы Джеймсті (сол кезде Йорк герцогы) «өзінен және кеңестерінен» (тұрғын үйлерінен, байланысынан және хат алмасуынан) шеттету туралы, соның ішінде мұрагерлік құқығынан айыру туралы ұсыныс жасады. Парламент Дэнбиге импичмент процесін талап еткендіктен, 30 желтоқсанда жұмысы тоқтатылып, қаңтарда таратылды. Келесі сайлауда Расселл тағы да Парламентке сайланды, бұл жолы Бедфордшир және Гэмпшир округтерінен өкіл ретінде (бірақ ол Гэмпширден отырудан бас тартты). Осыдан кейін алты күн өткен соң Расселл «католик мұрагер болған жағдайда дін мен мүлікті сақтау» мақсатында қарапайым заң жобасын дайындау үшін комиссия құруды ұсынды. 1679 жылғы маусымда Шотландияда Ковенанттар көтерілісі болған кезде ол (Лодердейл герцогына) толық кеңесте жеке шабуыл жасады. 1680 жылғы қаңтарда Расселл, Кавендиш, Капелл, Поул және Эссекс бірге отставкаға кетті, оны король Чарльз «барлық жүрегімен» қабылдады. 16 маусымда ол Шафтсбериге еріп, соңғысы Джеймсті Вестминстерде католик дінінен бас тартқан ретінде айыптады; ал 26 қазанда ол палатада «католик дінін жою және католик мұрагердің келуіне жол бермеу» туралы сөйледі; 2 қарашада, оның ықпалының ең жоғары нүктесінде, ол шеттету туралы ұсынысты ең қатаң түрде қолдады және 19 қарашада Лордтар палатасына шеттету туралы заң жобасын жеткізді. Ол монархияның осы шарттарда абсурдты болар еді деген негізде шектеу схемасына қарсы болды. Тарихшы Лоренс Эчард Расселлдің Норфолк герцогының туысы, сотталған «құсаздардың» бірі Лорд Стаффордқа көрсетілген кешірімге қарсы болғанын айтты, бұл кейін Расселдің өзіне де көрсетілген кешірімділік болды. 18 желтоқсанда ол король шеттету туралы заң жобасын қабылдамайынша, қаржыландырудан бас тартуды ұсынды. Оранж принці осы уақытта келгендіктен, оппозиция жетекшілері шеттету мәселесінде келісімге келуге дайын болды. Алайда Расселл одан бас тартты. 1681 жылғы 26 наурызда Оксфордта өткен парламентте Расселл тағы да шеттету туралы заң жобасын қолдады. Парламент таратылғаннан кейін ол Гэмпширдегі Страттон елді мекенінде жеке өмірге шықты. Бәлкім, оның тілегі бойынша, оның капелланы Доктор Хикстің уағыздарына жауап ретінде «Жұлиан Тарсық» атты еңбекті жазды, онда төтенше жағдайларда қарсылық көрсетудің заңдылығы қорғалды.

Раушан үйі

Ол 1682 жылы Лондонға тори шерифтері сайланғаннан кейін виг лорд Шафтсберидің жоспарларына қатыспады; бірақ 1683 жылғы жарғылардың бұзылуынан кейін король үкіметіне қарсы тұрудың ең жақсы жолын ойлай бастады. 1682 жылдың қазан айында ол сатқындыққа ұласатын кездесуге қатысты: Монмут, Эссекс, Хэмпден, Алджернон Сидни, Эскриктің лорды Говард (Расселдің анасының туысы) және сэр Томас Армстронг шарап сатушы мырза Шепардтың үйінде кездесті. Сол жерде олар Гертфордширдегі «Рай Хаусы» деп аталатын бекінілген сарайдың иесі Ричард Рамбольдты кездестірді. Осыдан кейін сәтсіз аяқталған «Рай Хаусы» қастандығы болды, ол Чарльз II және оның інісі Джеймсті Ньюмаркет жарысынан Лондонға қайтып келе жатқанда Ходдесдон маңындағы «Рай Хаусы» тұсында тұзаққа түсіру жоспары еді. Бірақ бұл туралы үкіметке хабарланды. Расселдің бірнеше серіктестерінен өзгеше, ол Голландияға қашудан бас тартты. Ол корольге қарсы көтеріліс ұйымдастырып, оны өлтіруге уәде бергені үшін айыпталды. 1683 жылдың 26 маусымында ол Лондон мұнарасына жіберілді, онда ол өліміне дайындалды. Монмут Расселге көмектессе, Англияға қайтып сотталуға дайын екенін ұсынды, ал Эссекс досының қашу мүмкіндігіне нұқсан келтіруден қорқып, қашудан бас тартты. Дегенмен, ол сотталып, мемлекетке опасыздық жасады деп танылды және аспанға тігіліп, кесіп тастау жазасына кесілді, бірақ кейін Чарльз II оның жазасын бас кесуге ауыстырды. Сол кездегі стандарттар бойынша (елге опасыздық жасады деп айыпталғандардың өлімнен құтылуы сирек болатын) ол әділ сотқа тартылды. Лорд-бас судья Фрэнсис Пембертон қазылар алқасына қорытынды сөз сөйлегенде, оны ақтауға бейімділік танытты, бұл корольді ренжітті, ол оны көп ұзамай қызметтен босатып жіберді. 1695 жылғы «Опасыздық туралы» заң қабылданғанға дейін елге опасыздық ісі бойынша сотталуда қорғаушы адвокатқа рұқсат берілмеген, бірақ қорғауға сирек жасалатын жеңілдік ретінде леди Расселге күйеуінің хатшысы ретінде әрекет етуге рұқсат берілді. Тіпті, айыптау тарапынан сот процесін жүргізген Джеффрис та әдеттегі қатыгездігінен өзгеше, салмақты және қадір-қасиетті түрде сот отырысын өткізді және дәлелдердің күштілігін атап өтіп, қазылар алқасына ешбір кінәсіз адамның өміріне қол сұғылмауы керектігін еске салды. Үкім шыққаннан кейін Расселдің әйелі мен достары оны құтқару үшін бар күштерін жұмсады, корольге, Йорк герцогына және Франция елшісі Пол Барилонға мейірімділік тілеп өтініштер жіберді. Барилон корольге Людовик XIV-нің пікірінше, бұл жағдай мейірімділік көрсетуге лайық екенін хабарлады, ал Джеймс Расселдің достарын тыңдауға дайын болды; бірақ Чарльз кешірімсіздік танытып, «Егер мен оның өмірін алмасам, ол көп ұзамай менікіне қол жеткізеді» деді. Рассел өзі Чарльз бен Джеймске өтініштер жолдап, егер өмірі сақталса, шетелде өмір сүруге және Англия ісіне енді араласпауға уәде берді. Бірақ ол Кавендиштен қашу ұсынысын қабылдамады. Леди Рассел жеке кездесуге қол жеткізіп, корольге тізе бүгіп жалбарынып өтінді, бірақ нәтиже болмады: Реставрациядан кейін бұрынғы қарсыластарына мейірімділік көрсеткен Чарльз енді өзінің нақты немесе күдікті жауларына кешірім көрсетуге сенбеді.

Атқару

Расселл өзінің соңғы күнін Тауэрде тыныш өткізді, таңертеңді шотланд архиепискобы Александр Бернетпен дұға жасап өткізді. Оны 1683 жылғы 21 шілдеде Линкольн қонақүйінің алаңында Джек Кетч бас кесті. Өлім жазасы өте нашар орындалған делінген:

Сол кезде Кетч өлім құралын зұлымдықпен ептілікпен немесе қарапайым шеберліктің жетіспеуімен қолданды – ешкім қайсысын айта алмады – құрбандық әрбір соққыда қорқынышты азап шекті, әрқайсысы өте қиын болғанымен, өзінен өлімге жеткізбеді. Ағылшын бас кесулеріне әдетте қатысқан қанқұмар көпшілік арасында да, қанды және азапты көрсетілім соншалық ашу туғызды, Кетч өзінің "Апология" атты памфлетін жазып, жариялауға мәжбүр болды, онда ол өзінің орындалуын Лорд Расселлдің "қолайлы түрде орналаспағанымен" түсіндірді және осыдан ол мойынға бағытталғанда алаңдап қалды. Расселл Уильям III тұсында оның айыпталуы алыну арқылы ақталды. Расселл кінәсін мойындамады, тіпті ол патшаны өлтіруге жасалған ешқандай қастандық туралы білмейтінін және ондай қастандыққа қатыспағанын айтты. Ол соғыс салуға сөз байласуға қатысқанын мойындады. Мұндай шағын басып алу орын алып, сәтті аяқталды; қарапайым тілмен айтқанда, Расселл кездесулерін дұрыс уақытта өткізбеді. Ол өзінің кінәсіздігін айтып, тағдырын абыроймен қабылдауға тез келісті, бірақ өлім алдындағы соңғы хатында жазылғандай, алған әділеттілігіне көңілі толмады. Кейін Расселл тікелей мемлекетке қарсы қастандыққа қатыспағаны үшін кешірілді, дәлелдерді жалған куәлік ретінде қарады. Кешірім ресми құжат болып қала береді. Уигтер оны жамандықпен өлтірілген шейіт ретінде еске алды, Яковты мұрагерлікке ие болуынан алғысыздануға жасаған тырысы үшін жаза ретінде өлтірілді. Оның арманы туралы жазбалар жариялағаны үшін бірнеше адам сотталды және айыпты деп танылды.

Кино және теледидардағы сілтеме

BBC-дің "Кім деп ойлайсың өзіңді?" генеалогиялық бағдарламасының 9-шы маусымында оның сегіз буын шөберелерінің бірі актриса Селия Имри екені анықталды. Бағдарламада бұл туралы айтылмаса да, Уильям, Рассел лордының басқа да ұрпақтарының арасында комедия актрисасы Миранда Харт және актриса Анна Канслер бар.