Кіріспе
Тектоникада жердің тік орын ауыстыруы – жердің тік бағытта жылжуы, нәтижесінде көтерілу және шөгу процестері жүзеге асады. Тік орын ауыстыруға тектоникалық белсенділік және изостатикалық түзетулер сияқты түрлі механизмдер себеп болады. Тектоникалық белсенділік жер қыртысы сейсмикалық оқиға кезінде өзгерген кезде тік орын ауыстыруға алып келеді. Изостатикалық түзетулер жүктеме артуынан шөгу немесе жүктеме азайтылғанда изостатикалық қайта көтерілу арқылы тік орын ауыстыруды қамтамасыз етеді.
the concept in geosciences
In tectonics, vertical displacement refers to the shifting of land in a vertical direction, resulting in uplift and subsidence. There are different mechanisms which lead to vertical displacement such as tectonic activity, and isostatic adjustments. Tectonic activity leads to vertical displacement when crust is rearranged during a seismic event. Isostatic adjustments result in vertical displacement through sinking due to an increased load or isostatic rebound due to load removal.
Тік орын ауыстырудың тектоникалық себептері
Тектоникалық белсенділіктің нәтижесінде вертикальды ығысулар дивергентті және конвергентті тақта шекараларында болады. Астеносферадағы магманың қозғалысы, магма көтеріле бастағанда және әлсіз литосфералық қабықтың сығуы кезінде дивергентті тақта шекараларын құруы мүмкін. Дивергентті тақта шекарасындағы шөгу – бұл тақта бөліне бастағанда болатын вертикальды ығысудың бір түрі. Интрузивті магма дивергентті тақта шекарасының жарылу аймағын кеңейткенде, жарылыстың үстіндегі жер қабығының қабаттары жарылысқа еніп, осы қабаттардың вертикальды ығысуына себеп болады. Бұл орогендік құбылыс үшін Тынық мұхиты тақтасының тығыз мұхит қабығы Солтүстік Америка тақтасының аз тығыз континенттік қабығының астына еніп, олар жақындасқанда субдукция процесі жүзеге асады. Бұл субдукция Солтүстік Америка тақтасының батыс бөлігінің қысылуына әкеліп, тау жыныстарының әртүрлі қабаттарының көтерілуін тудырды. Осы вертикальды ығысу нәтижесінде әртүрлі тау құрылымдары пайда болды, олар жиынтығында Роки таулары деп аталады. Жарылыстың амплитудасы – бұл ығысудың мөлшерін сипаттау және өлшеу үшін қолданылатын термин.
Мұздықтың изостатикалық реттеуі
Мұздықтардың өзгеруі жер қыртысының тік қозғалысына алып келуі мүмкін. Құрлық үстінде жатқан мұздықтар мен мұз қабаттарының салмағынан литосфералық қабықтың бір бөлігі изостатикалық түрде шөгіп немесе басылуы мүмкін. Сол сияқты, мұздықтар мен мұз қабаттары шегіну кезінде изостатикалық көтерілу немесе қайта көтерілу пайда болады. Астеносфераның тұтқырлығы туралы мәліметтерді қолдана отырып, ғалымдар изостатикалық көтерілудің жылдамдығын анықтай алады. Изостатикалық көтерілудің қарқыны жергілікті тұтқырлықты астеносфераның максималды тұтқырлығымен салыстыру арқылы есептелуі мүмкін. Жоғары тұтқырлыққа ие аймақтарда изостатикалық көтерілу жылдамдап өтеді, ал төмен тұтқырлықтағы аймақтарда жер қыртысының көтерілуі баяу болады. Соңғы мұздық максимумынан туындаған изостатикалық көтерілу әлі де жалғасуда. Мұздық изостатикалық көтерілу теңіз деңгейінің төмендеуіне (регрессияға) әкеледі, оны 14C әдісімен теңіз түбіндегі су асты шөгінділерінің жасын анықтау арқылы өлшеуге болады.