Кіріспе

Автокөлік жарыстарының топырақ төсеніште өткізілетін алаңы – видео ойыны.

Топырақ трассадағы жарыс – бұл жылқы жарыстарына жиі қолданылатын, сазбалшық немесе топырақ бетіндегі сопақша трассаларда өткізілетін мотор спортының бір түрі. Топырақ трассадағы жарыс АҚШ-та Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын басталып, 1920-1930 жылдары автомобильдер мен мотоциклдерді пайдалану арқылы кеңінен таралды. Жарыс машиналарын екі негізгі түрі бар: Солтүстік-Шығыс және Батыста – ашық дөңгелекті жарыс машиналарын, ал Орта Батыста және Оңтүстікте – стандартты жарыс машиналарын (кейде «қанатты» машиналар деп те аталады). Ашық дөңгелекті жарыс машиналарын жарыс үшін арнайы жасаса, стандартты жарыс машиналарын (қанатты машиналар) жарысқа арнайы дайындауға болады, немесе әртүрлі деңгейде өзгертілген қарапайым көліктер ретінде пайдалануға болады. Ел бойынша жүздеген жергілікті және аймақтық жарыс трассалары бар. Бұл спорт Австралияда, Жаңа Зеландияда, Канадада, Оңтүстік Африкада және Ұлыбританияда да танымал.

Жарыс жолы

Топырақтан жасалған жарыс трассасының жарыс беті кез келген топырақтан құралуы мүмкін, бірақ тәжірибелі жарысшылардың көпшілігі ылғалды, дұрыс дайындалған сазды овалды ең жақсы жарыс беті деп санайды. Жарыс үшін топырақ жолды дұрыс дайындау – дәстүрлі, үйренілген шеберлік, сонымен қатар көп уақытты және күрделі жұмысты қажет ететін процесс. Жолды дайындауға арналған машиналарға бульдозер, культиватор немесе рототиллер, екі түрлі ролик және су шашырату машинасы жатады, бірақ бұл процесс әлемдегі әртүрлі топырақ трассаларында өзгеше болуы мүмкін. Жарыс өткеннен кейін трассаның ойыс беті алдымен тегістеліп, трассаның пішініне келтіріледі. Содан кейін бос топырақ жұмсақ жерлерге қосылып, қайтадан тегістеледі және тығыздалады. Жаңа тегістелген бет культиватор немесе рототиллермен ауамен желдетіліп, тығыздалған жоғарғы қабатты босатып, жарыс күні топырақты ылғалды ету үшін судың жақсы сіңуіне көмектеседі. Климатқа, жерге және топырақтың құрамына қарай суару қажеттілікке орай қайталанады. Су шашырату машиналарында орналасқан иілгіш құбырлы саптамалар ауамен желдетілген топырақты уақтаудан сақтайды. Жарыс күні жол дөңгелектермен тығыздау алдында қажетті мөлшерде суарылып, соңғы жеңіл суару жүргізіледі. Ашық топырақ трассалары әдетте 30 см тереңдікке дейін ауамен желдетіледі.

Солтүстік Америка

Көптеген жолдардың дерлік барлығы сопақ пішіндес және 1 мильден (2 км) кем ұзындықта, көбінесе одан да қысқа. АҚШ-та ең көп кездесетін ұзындық өлшемдері: , , , және . Ұзын жолдарда жарыс машиналарынң жылдамдығы сағатына дейін жетеді және машиналар арасындағы қашықтық артады. Бұл апаттардың болу ықтималдығын азайтады, бірақ егер машиналар соқтығысса, зақымдану мен жарақат алу мүмкіндігі артады.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда овалды трассалар әдетте шөппен жабылған және 400 метрден (¼ шақырым) 800 метрге (½ шақырым) дейін ұзындықта болады. Жарыстар бірнеше төрт айналымдық іріктеу турында өтеді, онда ең жай жүргізушілер іріктеуден өте алмайды. Содан кейін, ең жылдам бәсекелестер қатысатын финалдық жарыс болады.

Еуропа

Еуропаның құрлық бөлігіндегі ұзын жолдар шөп, құм немесе шлактан жасалуы мүмкін, ал ұзындығы шамамен 400 метрге дейін жете алады.

Австралия

Австралиядағы топырақты трассадағы жарыстардың тарихы 1920 және 1930 жылдарға дейін жетеді. Көптеген овалды жарыс жолдары АҚШ-тағы спринт машиналарын, жылдамдық машиналарын (миджеттер) және седандар сияқты автомобильдерге арналған жарыс жолдарына ұқсас, көбінесе жолдардың ұзындығы шамамен бірдей болады. Жолдардың көпшілігі сазды, бірақ кейбіреулері доломит, доломит пен саз қоспасын немесе тіпті құм мен саз қоспасын пайдаланады. 1970-ші жылдар мен 1980-ші жылдардың басындағы бірнеше жолдар асфальтпен жабылды, бірақ бұл кезең шамамен он жылға созылды және асфальт жабылған барлық жолдар бұрынғы жағдайына келтірілді.

Жарыс көліктері

Әрбір жарыс трассасы немесе демеуші ұйым жарыс машиналарын әр класын сипаттайтын ережелер жинағын сақтайды, онда габариттері, қозғалтқыштың көлемі, жабдық талаптары және рұқсат етілмейтін нәрселер көрсетіледі. Әрбір классқа қойылатын талаптар көбінесе көптеген трассалармен келісіледі, бұл әрбір машина түрі үшін ең көп мүмкіндіктерді ұсынады. Бұл келісім жүргізушілерге көптеген жарыс трассаларында бақ сынасуға, бәсекелестердің жеңіс мүмкіндігін арттыруға және жарыс федерацияларына жанкүйерлердің қызығушылығын оятар жарыстар сериясын дамытуға мүмкіндік береді. Көптеген трассалар бағдарламаларында екі түрлі жарыс өткізеді: ашық дөңгелекті машиналар және стандартты машиналар. Екі түр де үлкен және қуатты V8 қозғалтқыштарынан бастап кішкентай, бірақ әлі де қуатты төрт цилиндрлі қозғалтқыштарға дейін болады. Кейбір кішкентай ашық дөңгелекті жарыс машиналарын бір цилиндрлі қозғалтқыштар классы да бар. Классына қарай, машиналарда жоғары жылдамдықтарда басқаруды жеңілдету үшін қанаттар болуы мүмкін.

Өндірістік емес автомобильдер

Бұл жарыс үшін арнайы құрастырылған автокөліктер, көбінесе дәнекерленген құбыршалы рамалармен және жеке жасалған немесе сатып алынған корпуспен жабдықталған. Толық корпустық жарыс машиналарын ең танымал түрі – соңғы үлгілер. Олар жарыс өткізілетін трасса мен серияға қарай жіктеледі. Жарыс трассасы қандай типтегі соңғы үлгінің жарысқа қатысатынын анықтайды, бірақ көпшілігі мына санаттардың біріне жатады:

Соңғы үлгісі шектеулі

Шектелген және кешіккен модельдер мен кешіккен модельдердің акциялары супер кешіккен модельдермен бірдей кузов ережелеріне ие. Екі класс арасындағы басты айырмашылық – қозғалтқыш ережелері. Қозғалтқыш шектеулері әдетте қозғалтқыштың максималды көлемін, міндетті цилиндр басының бұрыштарын, максималды сығылу коэффициенттерін және максималды карбюратор өлшемін қамтиды. Көліктік аспаптар ережелерінде әдетте қымбат цилиндрлі амортизаторларды пайдалануға тыйым салынады. Дөңгелек таңдауы да әдетте белгілі бір дөңгелекпен шектеледі, мысалы Hoosier D55 спецификациялық дөңгелектері.

Келесі үлгілер

Crate соңғы модельдері арнайы таңбамен мөрленген Chevrolet кіші блокты қозғалтқыштарын қолданады. Көбінесе GM 602 және GM 604 қозғалтқыштары жиі кездеседі. Жақында GM CT525 crate қозғалтқышы жарыскерлердің арасында танымал болды, сондай-ақ кейбір Ford моторлары да жарыстарда пайда бола бастады. Crate қозғалтқыштары кіріктіру жинағышында, цилиндр басында, алдыңғы қаптамада және май багында арнайы бұралатын болттармен мөрленеді. Crate қозғалтқыштары зауыттық сипаттамаларынан ешқандай өзгеріске ұшырамай, модификацияланбай немесе алмастырылмай тиіс. Crate Late модельдері үшін негізінен Оңтүстік аймағында үш тур сериясы бар: Durrence Layne Dirt Late Model Series, United Crate Racing Alliance және Fastrak Crate Late Model Series.

Өзгертілмеген сериялы автокөліктер

Бұл көліктер көшеде жүретін автомобильдермен бірдей, түпнұсқа интерьерлері сақталған. Қозғалтқыштар әртүрлі ережелерге сәйкес рұқсат етілген өзгерістерге ұшырауы мүмкін: Седан.

Мотоциклдер

Құрлық және шөп трассасындағы мотоциклдер 250, 350, 500 куб. см сыйымдылыққа ие және жеке сыныптарда болады. Олар тік жолдарда тежегішсіз жылдамдыққа жетуі мүмкін. Американың Гранд Нэшнл шаң жол чемпионатында 750 куб. см дейін сыйымдылығы бар мотоциклдер қолданылады. Үш жағымды кабина класы бар. Континентальдық класта 500 куб. см бір цилиндрлі қозғалтқыш орнатылған, сондай-ақ Ұлыбританияда 1000 куб. см дейін қозғалтқыштары бар сол және оң жақты жағымды кабина мотоциклдері бар. Жағымды кабина жарыстары – шөп трассасы спортындағы ең қызықты жарыстардың бірі, мұнда жүргізуші мен жолаушы бұрыштарда ең жақсы ұстаным мен жылдамдыққа қол жеткізу үшін бірлесіп жұмыс істейді.

Ескі жарыстар

Көптеген ескірген жарыс көліктері, қораларда тот басып қалған күйінде, қайта жаңарып, бұрынғы шағын кезеңдеріне келтірілуде. Қайта қалпына келтірілген жарыс көліктері автошоуларда көрсетіліп, кейде жарысқа да қатысады. Көне жарыстарда бәсекелес болатын көліктер 19 ғасырдың соңынан бастап, бірнеше жыл бұрынғы тарихи көліктерге дейін жетеді. Солтүстік Америкада 170-тен астам жарыс өтеді, ал жүздеген клубтар ұйымдастырған мыңдаған басқа да көне жарыстар бар.

Жарыс бағдарламасы

Әдеттегі жарыс бағдарламасына бірнеше санат кіреді, сондай-ақ көптеген трассаларда ашық дөңгелекті жарыс және жабық кузовты жарыс түрлері ұсынылады. Іс-шаралардың әртүрлі форматтары бар.

Ыстық айналымдар (жылыну немесе жаттығу)

Бұл жарыстар жүргізушілерге трасса жағдайын және жарыс машиналарын жақсырақ түсіну үшін 25 айналымнан тұрады. Олар біліктілік және ілік жарыстардан бұрын, кештің басында өтеді.

Іріктеу

Жарыс басталар алдында іріктеу сессиясы өтеді. Lucas Oil Dirt Late Model Series және World of Outlaw Late Models жүйесі өздерінің алдын ала жарыстарын (heat races) реттеу үшін біліктілік жүйесін пайдаланады. Олар әр жүргізушіге уақытын тіркеу үшін екі рет шеңберлеуге мүмкіндік береді. Бұл жүйе ірі марапатты жарыстарды реттеу үшін де қолданылады. Көптеген аймақтық сериялар "тартпақ" (pill draw) деп аталатын әдіс қолданады. Жарысқа дейін әр жүргізуші нөмір тартады, және ол олардың алдын ала жарыста қай орыннан бастайтынын анықтайды. Соңғы кезде Transponder Scoring инновациясы топырақ жол жарыстарын интернетке "тікелей" нәтижелерді және жарыс уақытын (Race Monitor) жеткізді.

Жылу жарыстары

Әр сынып үшін алдын ала жарыстар, "ыстық жарыстар" деп аталады, көбінесе жарыс кестесін ашады. Ыстық жарыстар негізгі жарыстардағы бастапқы орналасуын анықтауы мүмкін және әдетте маусымдық чемпионат ұпайларын табады. Ыстық жарыстар негізгі жарыстардан қысқа болады, әрі әр жарыста 8-ден 12 айналымға дейін көліктер жарысады. Негізгі жарысқа іліккені үшін көптеген форматтар бар. Бір жарыста олар бастапқы орналасуын анықтау үшін "төбеден бастау" жүйесін қолданады. Бұл жүйеде ыстық жарыстан А жарысына өтетін көліктердің алдын ала белгіленген саны болады, әдетте үздік үш немесе төрт көлік. Егер жарыста ыстық жарыстарды реттеу үшін лотерея қолданылса, олар "өткізу ұпайлары" деп аталатын әдіс қолданады. Бұл жүйеде жүргізушіге аяқтаған орнына қарай белгілі бір ұпай саны беріледі, мысалы, 1-орын үшін 59 ұпай, 2-орын үшін 57 ұпай және т.с.с., олар төменгі орын алған сайын ұпай саны азаяды. Бұған қоса, жүргізуші өтіп кеткен әр көлігі үшін 1,5 ұпай алады. Содан кейін олар әдетте ең көп ұпай жинаған 16 жүргізушіні іріктеп, А жарысына қатыстырады.

Жартылай фигура / B негізгі / соңғы мүмкіндіктің шоуы

А-тақырыптық жарыста біліктілігі жетпеген жарыскерлер қалған бос старттық орындарға үміткер болу үшін жарысқа қатысу мүмкіндігіне ие болуы мүмкін. Бұл жарыс «соңғы мүмкіндік іріктеуі» немесе В-тақырып деп аталады. Ыстық жарыс немесе іріктеу кезеңінен А-тақырыпқа өтпеген көліктер А-тақырыпқа өту үшін тағы бір мүмкіндікке ие болады – В-тақырып арқылы. В-тақырыптың ұзындығы шамамен 20 айналымға дейін болуы мүмкін. В-тақырыптарының санына байланысты, А-тақырыпқа өтетін көліктердің саны да өзгереді, шамамен 6 көлікке дейін. Егер жарыскер В-тақырып арқылы өтіп жатса, ол Ыстық жарыс/іріктеу кезеңінен өткен жарыскерлерден кейін басталады. Көлік саны көп жарыстарда «әліппе шорпасы» (C, D, E, F және т.б.) сияқты қосымша тақырыптар болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда төменгі тақырыптағы жарыскерлер келесі жоғары тақырыпқа өтетін белгілі бір санымен жарысады (мысалы, F-тақырыбынан ең алғашқы екі жарыскер E-тақырыбына өтеді, және т.б.).

Құрылғы / негізгі

Әр дивизияда А жарысы немесе негізгі жарыс өткізіледі. Жарысқа іс-шарадағы үздік көліктер қатысады. Басталу орындары маусымдық ұпайлар тізіміне немесе жылу кезеңі/біліктілік жылдамдығы/трофейлік шабуыл/жартылай жарыс қорытындысының комбинациясына сәйкес анықталуы мүмкін. Бұл әдетте бағдарламадағы ең ұзақ жарыс болып табылады және дивизияға байланысты 10 айналымнан 50 айналымға дейін жалғаруы мүмкін. Әдетте ұпайлар, кубок және жиі ақшалай сыйлықтар беріледі, олардың көлемі аяқтаған орнына қарай анықталады. Негізгі жарыстың жеңімпазы іс-шараның жеңімпазы деп есептеледі.

Арнайы іс-шаралар

Көптеген жарыс жолдарында арнайы іс-шаралар өткізіледі, олар көбірек көрерменді тартады. Кейде жолдар әйелдерге жарыс машиналарын бірнеше айналымға басқару мүмкіндігін беру үшін "ұн тозаң" жарысына демеушілік жасайды. Әйтпесе, әйелдер жарыскерлер ерлермен бірдей жарыстарға қатыса алады. Көптеген жарыс жолдары ұлттық және/немесе аймақтық жарыс ассоциацияларымен келісімшарт жасап, ресми жарыс өткізеді. Осы жарыстардағы жарыскерлер сериядағы орны үшін және кейде жарыс жолының ұпайларын жинақтайды. Ассоциациялар ресми жарыстар үшін жарыс жолдарынан кепілді сыйлық қаражатын да талап етеді. Кейбір жарыс жолдары маусымның басында "не келсе, сонымен жүр" байқауын ұйымдастырады. Көрермендер жарысынан екі жүргізуші таңдалып, қол қойғаннан кейін өздерінің жеке көліктерін бір-бірге қарсы 1 немесе 2 айналымдық жарысқа қатыстырады. Топырақ жолдар асфальттан гөрі көбінесе уақытша және әмбебап болып келеді, оларды басқа автоспорт түрлері үшін де пайдалануға болады. Мысалы, Нью-Йорк штатының Литтл-Вэлли қаласындағы Литтл-Вэлли спидвейі – 800 метрлік топырақ жол, оны сегіздік жолға, қирату дербисіне немесе трактор тартуға айналдыруға болады.

Чемпионаттар

Жарыс трассалары мен жарыс қауымдастықтары чемпионаттарды тиісті ережелер жинағындағы нұсқауларға сәйкес анықтайды. Жүлделер, әдетте әр сыныптағы ең үздік он жарыскерге беріледі және кубок, жакет және ақшалай сыйлықтарды қамтуы мүмкін. Трасса чемпионаттары маусым ішінде жиналған ұпайларға сәйкес беріледі. Жарысқа қатысқандығы үшін белгілі бір мөлшерде ұпайлар берілуі мүмкін, ал әр жарыстағы финиш позициясына байланысты қосымша ұпайлар қосылады. Бір трассада жиналған ұпайлар, әдетте, басқа трассаның чемпионатында есепке алынбайды. NASCAR санкциялаған топырақ трассаларында жүргізушілер басқа NASCAR санкциялаған трассалардағы, соның ішінде асфальтталған және топырақ трассалардағы жүргізушілермен штаттық және провинциялық Whelen All American Series чемпионаты үшін бәсекелесе алады. Штаттық және провинциялық чемпиондардың ең жақсы көрсеткені ұлттық чемпионатты жеңіп алады. Барлық Dirt Late Model жүргізушілері 1982 жылы NASCAR-дың осындай алғашқы чемпионатында жеңіске жетті, және бұл жүргізушілер NASCAR-дың қысқа трасса чемпионатының 30 жылдық тарихында аймақтық және ұлттық чемпионаттарда жиі жеңіске жетті, бұл тек жергілікті жарыс дивизиондарына (турларға қатыспайтын) қатысты. Жарыс қауымдастықтары да белгілі бір демеушілік жарыстарда трассада жиналған ұпайларды осылай есептейді. Сонымен қатар, олар өздерінің жүргізушілері мен жеңімпаздарының түрлі шараларда қатысуын насихаттай алады.