Кіріспе

Геометриялық ұғым

Геометрия және ғылымда қима – үш өлшемді кеңістіктегі қатты дененің жазықтықпен қиылысы немесе жоғары өлшемді кеңістіктердегі осыған ұқсас түсінік. Объектіні тілімдерге бөлу арқылы көптеген параллель қималар жасалады. Үш өлшемді кеңістіктегі қиманың шекарасы, екі оське параллель, яғни осы осьтер анықтайтын жазықтыққа параллель болса, кейде контур сызығы деп аталады; мысалы, егер жазықтық жоғары рельефті картадағы тауларды жер бетіне параллель кесіп өтсе, нәтижесінде тау бетіндегі бірдей биіктіктегі нүктелерді көрсететін екі өлшемді кеңістікте контур сызығы пайда болады. Техникалық суреттемелерде қима – объектіні қиып өтетін жазықтыққа түсірілген проекция болып табылады және үш өлшемді объектінің ішкі құрылымын екі өлшемде көрсету үшін қолданылатын кең таралған құрал. Ол әдетте, қолданылатын материалдардың түрлерін көрсететін қиылыс стилімен белгіленеді. Компьютерлік осьтік томографияда компьютерлер рентген сәулелерінен алынған деректер бойынша қималарды жасай алады.

Анықтама

Егер жазықтық қатты денемен (3 өлшемді нысан) қиылысса, онда жазықтық пен қатты денеге ортақ аймақ сол қатты дененің қимасы деп аталады. Қатты дененің қимасын қамтитын жазықтық кесу жазықтығы деп аталуы мүмкін. Қатты дененің қимасының пішіні кесу жазықтығының қатты денеге қатысты бағытына байланысты өзгеруі мүмкін. Мысалы, шардың барлық қималары дөңгелек болса, текше қималары кесу жазықтығының текшеге қалай орналасқанына байланысты. Егер кесу жазықтығы текшенің қарама-қарсы екі бетінің ортасын қосатын түзуге перпендикуляр болса, қима төртбұрыш болады, ал егер кесу жазықтығы текшенің қарама-қарсы бұрыштарын қосатын диагоналіне перпендикуляр болса, қима нүкте, үшбұрыш немесе алтыбұрыш болуы мүмкін.

Ұшақ секциялары

Бұған байланысты ұғым – жазықтық қима, яғни жазықтықтың бетпен қиылысу сызығы. Осылайша, жазықтық қимасы – кесу жазықтығындағы қатты дене қимасының шекарасы. Егер үш өлшемді кеңістіктегі бет екі айнымалының функциясымен анықталса, яғни z = f(x, y), координаттық жазықтыққа параллель (екі координаттық осьпен анықталатын жазықтық) кесу жазықтықтары арқылы алынған жазықтық қималары деңгей сызықтары немесе изолиндер деп аталады. Нақтырақ айтқанда, z = k (xy жазықтығына параллель жазықтықтар) түріндегі теңдеулермен кесу нәтижесінде көбінесе контурлық сызықтар деп аталатын жазықтық қималары пайда болады.

Көлденең қималар мен жазық қималардың математикалық мысалдары

Көпбұрыштың қимасы көпбұрыш болады. Конустық қималар – шеңберлер, эллипстер, параболалар және гиперболалар – сол жақтағы диаграммада көрсетілгендей, әртүрлі бұрыштарда кесу жазықтықтары бар конустың жазықтық қималары. Эллипсоидтың ортасынан өтетін кез келген қима эллипстік аймақты құрайды, ал тиісті жазықтық қималар оның бетінде эллипс болып табылады. Бұлар кесу жазықтықтары симметрия осьтеріне перпендикуляр болғанда тиісінше дискілер мен шеңберлерге айналады. Жалпы алғанда, квадриктің жазық қималары конус қималары болып табылады. Екі негіздің арасында орналасқан толық дөңгелек цилиндрдің қимасы, егер қимасы цилиндрдің негізіне параллель болса, диск болып табылады, немесе егер ол негізге параллель немесе перпендикуляр болмаса, эллипстік аймақ (оң жақтағы диаграмманы қараңыз). Егер кесу жазықтығы негізге перпендикуляр болса, онда ол тіктөртбұрыштан тұрады (көрсетілмейді), егер ол цилиндрге тек қана жанаспаса, бұл жағдайда ол бір сызық сегменті болып табылады. Цилиндр термині қатты цилиндрдің бүйір бетін де білдіре алады (цилиндр (геометрия) дегенді қараңыз). Егер цилиндр осы мағынада қолданылса, жоғарыдағы абзац мынадай түрде оқылады: Шекті ұзындығы бар дөңгелек цилиндрдің жазық қимасы, егер кесу жазықтығы цилиндрдің симметрия осьтеріне перпендикуляр болса, немесе егер ол сол оське параллель де, перпендикуляр да болмаса, эллипс болып табылады. Егер кесу жазықтығы оське параллель болса, онда жазықтық қимасы параллель сызық сегменттерінің жұбынан тұрады, егер кесу жазықтығы цилиндрге жанаспаса, онда жазықтық қимасы бір сызық сегменті болып табылады. Жазық қима функцияның аргументтерінің біріне қатысты оның ішінара туындысын бейнелеу үшін пайдаланылуы мүмкін. 1=z = f(x, y) деп есептейік. f(x, y) функциясының x-ке қатысты ішінара туындысын алу кезінде f функциясының y-дің тұрақты мәніндегі жазық қимасын алып, z деңгейінің қисығын тек x-ке қатысты сызу үшін; содан кейін x-ке қатысты ішінара туындысы екі өлшемді графиктің еңістігі болып табылады.

Тіркелген тақырыптарда

Екі кездейсоқ айнымалының ықтималдық тығыздық функциясының бір айнымалысының белгілі бір мәнінен өткен жазықтық қимасы, екінші айнымалының шартты тығыздық функциясы болып табылады (қиманы анықтайтын белгілі мәнге шартты). Егер қима тығыздықтың белгілі бір мәнінен алынса, нәтижесі – тең тығыздық контуры болады. Нормалды таралым үшін бұл контурлар эллипс түрінде болады. Экономикада f(x, y) өндіріс функциясы еңбек және физикалық капитал сияқты кірістердің x және y мөлшерімен қандай өнім алуға болатынын көрсетеді. Кәсіпорынның немесе қоғамның өндіріс функциясын үш өлшемді кеңістікте бейнелеуге болады. Егер xy жазықтығына параллель қима алынса, нәтижесі – изоквант болады, ол еңбек пен капиталдың әртүрлі комбинацияларын көрсетеді, ал қиманың биіктігі берілген өнім деңгейін көрсетеді. Егер өндіріс функциясының қимасы y-дің белгілі бір деңгейінде, яғни xz жазықтығына параллель алынса, нәтижесі – екі өлшемді график болады, ол бір кіріс x-тің әртүрлі қолданылу деңгейлерінде, екінші кіріс y-тің белгілі бір мәнімен қанша өнім алуға болатынын көрсетеді. Экономикада кардиналдық немесе ординалдық пайдалылық функциясы u(w, v) екі тауардың w және v мөлшерін тұтыну арқылы тұтынушының алатын қанағат деңгейін көрсетеді. Пайдалылық функциясының белгілі бір биіктікте (пайдалылық деңгейінде) алынған жазық қимасы екі өлшемді нәтиже – бейтараптық қисық болады, ол екі тауардың w және v мөлшерінің әртүрлі баламалы комбинацияларын көрсетеді, олардың барлығы көрсетілген пайдалылық деңгейін береді.

Аумағы мен көлемі

Кавальери принципі бойынша, сәйкес көлденең қималарының аудандары тең болатын қатты денелердің көлемдері тең болады. Белгілі бір бұрыштан қарағанда дененің көлденең қимасының ауданы – сол бұрыштан дененің орфографиялық проекциясының жалпы ауданы. Мысалы, биіктігі h және радиусы r цилиндрінің орталық осі бойымен қарағанда және ортогональ бағыттан қарағанда . Радиусы r сфера кез келген бұрыштан қарағанда . Жалпы жағдайда, келесі беттік интегралды есептеу арқылы анықтауға болады:

мұнда – көру бағытындағы бірлік вектор, көрерменге қарай бағытталған, – сыртқа қарай нормальға ие бет элементі, ал интеграл тек ең үстіңгі беттен, көрерменнің көзқарасынан «көрінетін» бет бөлігінен алынады. Дөңес дене үшін, көрерменнің көзқарасынан дененің ішіндегі әрбір сәуле тек екі бетті ғана кесіп өтеді. Мұндай денелер үшін интегралды интегралдың абсолюттік мәнін алып (дененің «жоғарғы» және «төменгі» бөліктері бірін-біріңізден қысқартылмайды, себебі тұрақты векторлық өріске қолданылатын Дивергенция теоремасы осыны талап етеді) және екіге бөліп, бүкіл беті бойынша алуға болады:

Жоғары өлшемдер

Қатты дененің қимасына ұқсас, n өлшемді кеңістіктегі n өлшемді дененің қимасы – дененің гипержазықпен (n − 1 өлшемді кіші кеңістік) жасаған бос емес қиылысы болып табылады. Бұл түсінік кейде жоғары өлшемді кеңістіктердің кейбір жақтарын көруге көмектеседі. Мысалы, егер төрт өлшемді дене үш өлшемді кеңістіктен өтіп өтетін болса, біз сол төрт өлшемді дененің үш өлшемді қимасын көреміз. Атап айтқанда, 3 кеңістік арқылы өтетін 4 шар (гиперсфера) 3 шар түрінде көрінеді, ол максималды өлшемге жеткен соң, өту кезінде кішірейе бастайды. Бұл динамикалық дене (3 кеңістіктен қарағанда) – 4 шардың қималарының тізбегі.

Ғылымдағы мысалдар

Геологияда планетаның ішкі құрылымы көбінесе планетаның ортасынан өтетін қимасының схемасы арқылы көрсетіледі, мысалы, оң жақтағы Жер қимасындағыдай. Анатомияда қималар органның ішкі құрылымын көрсету үшін жиі қолданылады, сол жақтағы суретте көрсетілгендей. Ағаш діңінің көлденең қимасы, сол жақтағыдай, өсу сақиналарын ашады, олар ағаш жасын және оның өмір сүрген ортаның уақытша ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік береді.