Кіріспе

"Чарльз Август Милвертонның оқиғасы" – сэр Артур Конан Дойл жазған 56 Шерлок Холмс әңгімелерінің бірі. Алғаш рет ол 1904 жылдың 26 наурызында АҚШ-та «Collier's» журналында, ал 1904 жылдың сәуір айында Ұлыбританияда «The Strand Magazine» журналында жарияланды. Лесли С. Клингер де осы әңгімені өз хронологиясында 1899 жылға орналастырды. Бұл Милвертон кейіпкеріне нағыз өмірдегі шабыт берген Чарльз Август Хауэллдің қайғылы өлімінен тоғыз жыл кейін болды (төменде қараңыз).

Сюжет

Холмс леди Ева Блэкуэллді шантаж жасаушы Милвертоннан құпия хаттарды алу үшін жалдайды. Милвертон Холмсты оның мансабындағы 50-ден астам қылмыскерден де зор ашуға толы етеді. Милвертон – «шантаждың патшасы». Ол хаттар үшін 7000 фунт стерлинг талап етеді (1899 жылғы 7000 фунт стерлинг қазіргі кезде шамамен <есептелген сомаға> тең), егер олар үшінші тұлғаларға берілсе, леди Еваның некеге тұруына қатысты үлкен дау тудырады. Холмс леди Ева төлей алатын 2000 фунт стерлинг ұсынады, бірақ Милвертон 7000 фунт стерлингке талап қояды. Ол леди Еваны үлгі ретінде көрсету үшін 7000 фунт стерлинг жұмсағанын түсіндіреді; болашақ шантаж құрбандарының «әңгімеге құлақ асып» оған қалағанын төлеуін қамтамасыз ету – оның ұзақ мерзімді мүддесі, әйтпесе ол оларды жоятынын біледі. Холмс хаттарды кез келген жолмен қайтарып алуға бел буады, себебі Милвертон өзін моральдық шеңберден шығарды. Холмс үйдің жоспарын және Милвертонның күнделікті тәртібін білу үшін сантехник кейпінде Милвертонның Хэмпстед үйіне барады. Ол Милвертонның үй қызметшісімен танысып, тіпті оған үйленуге уәде береді. Бұл Уотсонды қатты таң қалдырады, бірақ Холмс оған жек көретін бәсекелесінің сантехник жоғалғанда оның орнына келетініне сендіреді. Холмс Милвертонның шантаж құжаттарын қайда сақтағанын біліп, сол түні Милвертонның үйін тонауды жоспарлайды. Уотсон да келіседі. Олар кабинетке кіреді, бірақ Холмс сейфті ашқанда Милвертон кабинетке кіріп келеді, тіпті ол төсекте ұйықтауы керек болса да. Холмс пен Уотсон перде артына жасырынып, Милвертон түн ортасында қызметші деп санайтын әйелмен кездеседі. Әйел өзінің қожайынының абыройын түсіретін хаттарды сатуды ұсынады. Бұл әйел Милвертонның бұрынғы құрбаны, оның күйеуі қайтыс болды, себебі әйел Милвертонға ақша төлемеген, ал ол оның құпиясын ашты. Енді ол күйеуінің өлімінен кек алып, Милвертонды атып өлтіріп, оның бетін таптап тастайды. Уотсон инстинктивті түрде оқ атуды тоқтатуға асығады, бірақ Холмс оны тоқтатады. Холмс түсінеді, ал Уотсон бірден түсінеді, «бұл біздің ісіміз емес еді, әділдік зұлымды қуып жетеді». Әйел қашады, ал Милвертонның үйі оқтардан оянады. Соңғы кездесуде Милвертонның шантаж құжаттары сейфте, есігі сәл ашық тұрған күйде сақталған. Холмс қазір осы құжаттардың барлығын Милвертонның отын жағатын каминіне лақтырады, тіпті оның табылғанына және ұсталғанына қарамастан. Содан кейін Холмс пен Уотсон бақша арқылы қашып, қабырғадан асып өтеді. Уотсон оны ұстап алған қуғыншыдан аяғын босатуға мәжбүр болады. Келесі күні таңертең инспектор Лестрейд Бейкер-стритке Холмстен Милвертонның өлімін тергеуге көмек сұрап келеді. Ол бұл қылмысты бақша қабырғасынан қашып кеткен екі қарақшыға байланысты деп санайды. Ол біреуін былай сипаттайды: «Орта жастағы, денелі, төртбұрышты жақ, жуан мойын, мұрт». Холмс бұл сипаттаманы тым жалпы деп есептейді. «Мүмкін, бұл Уотсонның сипаттамасы болуы мүмкін!» дейді ол, бұл Лестрейдті қызықтырады. Бірақ Холмс Лестрейдтің өтінішін қабылдамайды: «Мен қылмыскерлерге көңіл бөлемін және бұл іспен айналыспаймын». Кейін Холмс Милвертонды өлтірген әйелдің бетін таниды. Ол Уотсонға оның суретін дүкен терезесінде басқа да танымал адамдардың суреттерімен бірге көрсетеді. Уотсон оның әйгілі күйеуінің есімін таниды, бірақ Холмс оған аузын жауып үнсіздік сақтауға ишара жасайды. Уотсон оқырмандарына бұл кісі өлтіруші заңнан тыс екенін (яғни қайтыс болғанын) және кейбір мәліметтердің ешкімге зиян тигізбеу үшін жасырын екенін хабарлайды.

Шабыт

Чарльз Август Милвертонның кейіпкері нақты шантажист Чарльз Август Хауэллге негізделген. Ол өнер сатушы болған және белгісіз көптеген адамдарды, соның ішінде суретші Данте Габриэль Россеттиді де пайдаланды. Дойлдің әдеби шабыты көбінесе қылмысқа деген табиғи қызығушылығынан туындады, ол басқаларды жегендерге шыдамсыздық танытты. Хауэлл 1890 жылы Дойлдің өзінің романдарынан да асып түсетін ерекше жағдайда қайтыс болды: оның денесі Челсидегі қоғамдық үйдің жанынан, мойны өлімнен кейін кесілген күйде табылды, ал аузында жартылай суверендік монета болған. Монетаның болуы – жала жапқандарды сынаудың белгісі ретінде танымал еді.

Жариялану тарихы

"Чарльз Август Милвертонның оқиғасы" 1904 жылғы 26 наурызда АҚШ-та "Collier's" журналында, ал Ұлыбританияда 1904 жылғы сәуірде "The Strand Magazine" журналында жарияланды. Бұл әңгіме "Collier's" журналында Фредерик Дорр Стил салған алты суретпен, ал "The Strand" журналында Сидни Пейджет салған жеті суретпен бірге шықты. Ол "Шерлок Холмс қайтып келді" әңгімелер жинағына енді.

Кино және теледидар

Бұл әңгіме Шерлок Холмс рөлін ойнаған Эилл Норвудтың "Столл" фильмдер сериясындағы "Чарльз Август Милвертон" (1922) атты қысқа үнсіз фильм ретінде бейімделді. 1932 жылы түсірілген "Жоғалған Рембрандт" фильмі, 1931–1937 жылдар аралығындағы фильмдер сериясының бөлігі, Артур Вонтнер Холмс рөлін сомдаған, бұл фильм осы оқиғаға негізделген. 1965 жылы BBC телеарнасының "Шерлок Холмс" сериясында бұл оқиға Дуглас Вилмер Холмс рөліне, ал Барри Джонс Милвертон рөліне бейімделді. Оқиғадан жалғыз айырмашылық – Милвертонды кім өлтірген. Кеңес телехикаясы "Шерлок Холмс пен доктор Уотсонның оқиғалары" сериясында бұл оқиға "Шантаж корольдігі" деген атпен көрсетілді. Бұл профессор Мориартиге қатысты үш эпизодтың біріншісі болды. Милвертонның да осы топқа қатысы бар екені анықталды, өйткені оның кеңсесінен профессордың кінәсін дәлелдеуге көмектескен құжаттар табылды. Холмс пен шаруа қыздың қарым-қатынасы кеңейтілді, Милвертон зорлау құрбаны болған отбасыға шантаж жасағанда Холмс назарына ілікті, ал бұл отбасы Холмс-тің тәуелділіктен арылуына көмектескен адамға белгілі болды. Іс күрделенеді, Холмс Милвертонның үйіне кіріп, оның кінәлі жазбаларын алуға тырысқанда, Милвертонның өліміне куә болады. Холмс Милвертонның серігін табуға мәжбүр болады, ол Милвертонның барлық материалдарына қол жеткізеді және Милвертон ұсталса немесе өлтірілсе, оларды интернетке жариялау туралы нұсқауларға ие. BBC-дің "Шерлок" сериалының үшінші маусымында басты қарсыласы ретінде Ларс Миккелсен сомдаған "Чарльз Август Магнуссен" таныстырылды. "Соңғы серт" атты эпизод 2014 жылдың 12 қаңтарында көрсетілді. Онда Чарльз Магнуссеннің өз құрбандарын шантаждау үшін қолданатын ақпаратты өз санасында сақтайтыны, ал қажет болған жағдайда ғана оның көшірмелерін жасайтыны анықталды. Майкрофт Шерлокты Магнуссенді жалғыз қалдыруға ескерткеніне қарамастан, оның кейде үкіметке пайдалы екенін ескеретін Шерлок, Джонды оның билігінен босату және Мэридің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін оны атып өлтіреді, өйткені Шерлок өзі өлген жағдайда дәлелдерінің жоқ екенін түсінеді. NHK телесериалының "Мұғалімнің портреті" эпизоды осы оқиғаға негізделген. Эпизодта Беппо сабақта салған тарих мұғалімі Чарльз Август Милвертонның портреті өзімен бірге алынып кетеді. Милвертон Битон мектебіндегі ең қатал мұғалім ретінде танымал, ал Беппо Холмстан оны қайтарып беруін сұрайды. Холмс пен Уотсон мұғалімнің кабинетіне тығылып кіреді, онда олар Милвертонмен жеке сабақ алатын Агата атты қыз студентті көреді, себебі ол басқа оқушылармен бірге сабаққа қатысуға тым қорқады. Ол оларға оның мейірімді екенін айтады, содан кейін олар Милвертонды табады, ол өз кабинетіне қайтып, қорқынышты көрініске тап болады. Жапондық анимациялық серия "Юкуку но Мориарти" ("Мориарти Патриоты") "Уайтчепелдің көлеңкесі. 2-бөлім" эпизодында Чарльз Август Милвертонды қарсыласы ретінде таныстырады. "Уайтчепелдің көлеңкесі" оқиғасында бір топ адам жасыратын қыздарды өлтіріп, оның қылмысын Джек Жабдықшыға таңу арқылы Шотландия Ярды және азаматтардың өздігінен құрылған тобын араздыққа түсіріп, үкіметті құлатуға бағытталған күшті төңкеріс бастауға тырысады. Оқиғаның соңында бұл адамдар Мориарти өлтіреді, бірақ Чарльз Август Милвертонның бұл жоспарды құпия түрде ұйымдастырғаны белгілі болады. Милвертон телескоп арқылы Мориартидің кісі өлтіру орындарынан кетіп бара жатқанын көріп, оның есімін құпия тізімге енгізеді.

Радио және аудиодрамалар

"Чарльз Август Милвертон" атты радио адаптациясы американдық радио сериясы "Шерлок Холмс оқиғаларының" бір бөлігі ретінде эфирге шықты. Эдит Мейзердің драмалық өңдеуімен 1931 жылдың 18 мамырында Ричард Гордон Шерлок Холмс рөлін, ал Ли Ловелл доктор Уотсон рөлін сомдады. Мейзер осы әңгімені американдық "Шерлок Холмс жаңа оқиғалары" радио сериясына да бейімдеді, онда Базил Ратбоун Холмс, ал Найджел Брюс Уотсон рөлінде ойнады. "Чарльз Август Милвертонның оқиғасы" деген атаумен шыққан эпизод 1939 жылдың 4 желтоқсанында эфир берілді. Бұл әңгіме "Доктор Уотсон Шерлок Холмспен кездеседі" радио адаптациясымен біріктірілді. Эпизод 1954 жылдың 5 қазанында BBC Light Programme арнасында Джон Гилгуд Холмс, Ральф Ричардсон Уотсон рөлінде ойнаған серияның алғашқы эпизоды ретінде көрсетілді. Бұл эпизод 1955 жылдың 2 қаңтарында NBC радиосында да эфир берілді. Тағы бір радио адаптациясы Гарри Алан Тауэрс өндірген, Джон Гилгуд Холмс, Ральф Ричардсон Уотсон рөлінде ойнаған синдикаттық серияның бөлігі болды. Майкл Хардвик бұл әңгімені 1961 жылғы радио драмасы ретінде бейімдеді, ол BBC Light Programme арнасында 1952-1969 жылдар аралығындағы радио сериясының бөлігі ретінде эфирге шықты, онда Карлтон Хоббс Холмс, Норман Шелли Уотсон рөлін сомдады. Бұл әңгіменің негізіндегі аудиодрама 1970 жылы LP пластинкасында жарық көрді. Холмс дауысын Роберт Харди (кейіннен 1992 жылғы телеадаптацияда Милвертон рөлін ойнаған), ал Уотсон дауысын Найджел Сток (ол да 1965 жылғы телеадаптацияда Уотсон рөлін ойнаған) сомдады. Драматургиялық өңдеуі мен өндірісі Майкл Хардвикке (1961 жылғы радио адаптациясын да бейімдеген) және Молли Хардвикке тиесілі болды. 1978 жылы BBC радиосында Бари Фостер Холмс, Дэвид Бак Уотсон рөлінде ойнаған оқиғаның адаптациясы көрсетілді. "Чарльз Август Милвертон" 1993 жылы Берт Кулес тарапынан BBC Radio 4 үшін 1989-1998 жылдар аралығындағы радио сериясының бөлігі ретінде драмаланды, онда Клиф Меррисон Холмс, Майкл Уильямс Уотсон рөлін сомдады. Питер Вон Милвертон рөлінде ойнады. Бұл әңгіме 2008 жылы америкалық Imagination Theatre радиошоуында "Шерлок Холмс классикалық оқиғалары" сериясының бір бөлігі ретінде бейімделді, онда Джон Патрик Лоури Холмс, Лоуренс Альберт Уотсон рөлінде ойнады. Imagination Theatre негізін қалаушы Джим Френч Чарльз Август Милвертон рөлін сомдады.

Басқа медиа

Бұл әңгіме "Леди Фрэнсис Карфакстың жоғалуы", "Бос үйдің оқиғасы" және "Қызыл бас лигасы" сияқты "Шерлок Холмс қайтып оралды" пьесасы үшін бастапқы материал болды. Джеральд Лиенцтің 1987 жылғы "Аплдор мұнарасындағы өлім" (Шерлок Холмс жеке сырлары №3) атты ойынында Уотсонның туысы, Холмс шәкірті, Холмс бас тартқаннан кейін Милвертонның өлімін тергейді. Дональд Томастың 1997 жылғы "Шерлок Холмс құпиялары" атты әңгімелер жинағында Уотсон Милвертонның іс жүзінде Шарльз Август Хауэллдің псевдонімі болғанын "мойындайды". Бұл әңгіме сондай-ақ Томастың сол жинақтағы "Шерлок Холмстың өлімі" атты әңгімесіне негіз болды, онда Милвертонның інісі Генри (және Холмстың бұрынғы қарсыластарының басқа да туыстары) Холмсты ұрлап, кенгуру сотын өткізеді, Холмсты Милвертонды өлтіргені үшін "сотқа береді". "Ұлы адвокат" ойынының кейіпкерлерінің бірі – Эшли Милвертон, сонымен қатар Грейдон деген атпен таныс, ол британ үкіметінің құпияларын ұрлап сатуға тырысады.