Кіріспе
Канаданың Ньюфаундленд аймағындағы француз тілі, Ньюфаундленд акдиандарының сөйлеген француз тілі. Ньюфаундленд француз тілі немесе Ньюфаундленд түбектік француз тілі – Ньюфаундлендтің Порт-о-Порт түбегінде (әдепкі бойынша "Француз жағалауы" деп аталатын аймақтың бір бөлігі) қолданылатын француз тілі. Аймақтың франкофондарының шығу тегі квебектерге емес, 1800-жылдардың соңы мен 1900-жылдардың басында қоныстанған континенттік француз балықшыларына байланысты. Сонымен қатар, кейбір аккадиялықтар да осы аймаққа қоныстанды. Осы себепті Ньюфаундленд француз тілі, жақын орналасқан Сент-Пьер және Микелонның нормандық және бретондық француз тілдерімен тығыз байланысты. Бүгінде аккадиялық француз тілімен күшті байланыс, әсіресе Ньюфаундленд ағылшын тілімен кең таралған екі тілділік, қоғамның төмендеуіне әкелді. Ньюфаундленд француз тілінің лексикалық ерекшеліктерінің ерекше диалект құрайтынының дәрежесі әзірге белгісіз. Қанша сөйлеуші қалғаны белгісіз, бұл диалект жойылу қаупінде болуы мүмкін. Жаңа Жер және Лабрадор франкофондарының федерациясы – провинциялық қорғау ұйымы, ол түбектік француз және аккадиялық француз қауымдастықтарын білдіреді.
the French spoken by Newfoundland Acadians
Newfoundland French or Newfoundland Peninsular French refers to the French spoken on the Port au Port Peninsula (part of the so called “French Shore”) of Newfoundland. The francophones of the region can trace their origins to Continental French fishermen who settled in the late 1800s and early 1900s, rather than the Québécois. Some Acadians of the Maritimes also settled in the area. For this reason, Newfoundland French is most closely related to the Norman and Breton French of nearby St Pierre et Miquelon. Today, heavy contact with Acadian French—and especially widespread bilingualism with Newfoundland English—have taken their toll, and the community is in decline. The degree to which lexical features of Newfoundland French constitute a distinct dialect is not presently known. It is uncertain how many speakers survive; the dialect could be moribund. There is a provincial advocacy organisation Fédération des Francophones de Terre Neuve et du Labrador, representing both the Peninsular French and Acadian French communities.
Тарату
Ньюфаундлендтегі француз қауымдастықтарына Кап-Сен-Жорж, Пети-Жардин, Гранд-Жардин, Де-Грау, Руисо-Руж, Ла-Понте-а-Люк, Трой-Кайлу, Ла-Гранд-Терр, Лансе-а-Канардс, Маус-д’Ивер және Лурд кіреді. Бұған қоса, Ньюфаундлендтің батыс жағында Порт-О-Баск деп аталатын қала орналасқан. Кодрой аңғары мен Стивенвиллде де жақын орналасқан аккадиялық француз қауымдастықтары бар. Бұл франкофондар француз тілінің Ньюфаундленд диалектісімен емес, аккадия диалектісімен сөйлейді.
Шығу тегі
Франция 1662 жылдан 1713 жылға дейін Ньюфаундлендтің иелігін таласты, ол Утрехт келісімінің аясында аралды Ұлыбританияға өткізді. Жеті жылдық соғыс кезінде Франция (және Испания) Ньюфаундлендті және оның жағалауларындағы құнды балық шаруашылығын бақылау үшін күресті. 1763 жылы шайқастар тоқтады, ал француздық балық аулау құқығы Париж келісімінде батыс жағалауына бекітілді. Осы кезеңде аймаққа бретондық, нормандық және баск балықшылары келіп қоныстанды, бірақ қызметтің көп бөлігі маусымдық сипатта болды және 1800 жылдардың соңына дейін француздық қоныстануға тыйым салынды. Британдық биліктің наразылығына қарамастан, құпия қоныстану жалғасты, бірақ мектептер мен қажетті қызметтерге қол жеткізу мүмкіндігі болмады. Осының салдарынан, 20-ғасырда франкофондар арасында сауаттылық сирек кездесті. 1904 жылы аймақтың иелігі Франциядан Ньюфаундленд колониясына ауыстырылды. Еуропадан француз иммиграциясымен қатар, Акадия иммигранттары Кейп-Бретон және Магдалена аралдарынан келіп, 19-ғасырдан бастап Кейп-Сен-Джордж, Кодрой аңғары және Стивенвиллге, "l'Anse aux Sauvages" (Жабайылар шығанағы) деп аталатын жерге қоныстанды. 20-ғасырдың ортасына дейін бретон тілінде сөйлейтін, бірақ Жюль Ферри мектептерінде француз тілінде білім алған Британиялық балықшылар Порт-о-Порт түбегінде қоныстанды; мұның Ньюфаундленд және Акадия француз тілдері арасындағы айырмашылықтардың басты себебі болуы мүмкін.
Ағылшын тілді халықтармен байланыс, екі тілділік және ассимиляция
Француз және ағылшын тілінде сөйлейтін Ньюфаундленд тұрғындары арасындағы қарым-қатынас тарихи түрде шектеулі және көбінесе бейбіт болған. ХХ ғасырдың бірінші жартысында Ньюфаундлендтің батыс жағалауында ағылшын және француз тілінде сөйлейтін отбасылар шамамен тең бөлінген, олар көбінесе өз тілдік қауымдастықтарында жұмыс істеген. Бұл ерекшелікке католик шіркеуінің дін қызметкерлері жауапты болды, олар көбінесе тек ағылшын тілінде сөйлейтін. Бұл франкофондық қауымда екі тілділікті күшейтіп, ассимиляцияның алғышарттарын жасады. 1940 жылы Стивенвиллде американдық әуе базасының құрылуы француз тіліндегі Ньюфаундлендтің құлдырауын бастады. Өмірінің бар сағатын салыстырмалы франкофондық оқшаулықта өткізген Ньюфаундленд француз және академиялық француз тілінде сөйлейтін адамдар енді американдық, канадалық, британдық және Ньюфаундленд ағылшын тілінде сөйлейтін экономикалық орталықтың ішінде өзін тапты. Отбасылар базаның ұсынып берген экономикалық мүмкіндіктеріне риза болды, бірақ француз тілін ұрпақтан-ұрпаққа жеткізу күрт азайды. Француз тілінде білім берудің болмауы, барлық балалардың ағылшын тілді мектептерге міндетті түрде қатысуы, сондай-ақ ағылшын тіліндегі радио және теледидар бағдарламалары жаңа буынның француз тіліндегі күрделі грамматика мен пәндерді меңгермей қалуына себеп болды. Ағылшын тілі білімді адамдардың жалғыз тіліне айналды. Француз тілшісі Патрис Брассер аралға көптеген рет сапар шекті. Ньюфаундлендтегі қалған егде жастағы франкофондармен сөйлескенде, француз тілінде сөйлейтін балалар мектепте француз тілінде сөйлегені үшін жиі жазаланғанын анықтады. Франкофондық және англофондық католиктер арасындағы некелер де ассимиляцияға ықпал ететін фактор болды, 1930 жылдардан бастап аралас некелер жиі кездесе бастады.
Конфедерация
1949 жылдан бастап Ньюфаундленд Канада провинциясы болғаннан бері аралда француз тілінің қолданылуы азайып келеді. Француз тілінің қалыптасуы Микмак халқына қарағандай, екі үкімет тарапынан да назарға алынбады, бұл мәселе бойынша ресми позиция болған жоқ, бірақ де-факто ассимиляция саясаты сақталды. Франкофондық білім беру мен діни оқытудың жоқтығы салдарынан Ньюфаундленд француз тілі қазірде тек бірқатар егде жастағы тұрғындардың ғана тілі болып табылады және тілдің жоғалуға жақын тұрғаны саналады. Көбінесе, Ньюфаундлендтегі франко-ньюфаундлендтер Ньюфаундленд диалектісінің орнына аккад француз тілінде сөйлейді, алайда шағын отбасылар әлі де күшті инфлекцияланған аралас диалектте сөйлейді. Бүгінде провинцияда француз қоныс жайлаушыларының 15 мың ұрпағы тұрады және провинцияда Ньюфаундленд диалектін француз тіліндегі білім беру тілі ретінде қайта жаңғыртуға бағытталған қозғалыс бар. Дегенмен, провинциядағы мектеп оқушылары қазіргі таңда стандартты Квебек француз тілімен немесе оған күшті аккад тілінің әсері бар нұсқасымен таныстырылуда.