Кіріспе

Бен-Хур – ежелгі Римде түсірілген 1907 жылғы американдық үнсіз драмалық фильм. Бұл Лю Уоллестің 1880 жылы жарық көрген танымал романы "Бен-Хур: Мәсіх туралы әңгіме" романының алғашқы экранға бейімделуі. Сидни Олкотт пен Фрэнк Оукс Роуздың бірлестік режиссерлігімен түсірілген бұл "фотоплей" Нью-Йорк қаласындағы Калем компаниясының өндірісі болып табылады, ал оның көріністері, соның ішінде шешуші аттар жарысы, Бруклинде түсірілді. Бұл фильм Уоллестің романының алғашқы киноадаптациясы болғандықтан маңызды, алайда оның түсірілімі ертедегі американдық киностудиясының авторлық құқықты бұзуының көрнекті жағдайына дайын болды. 1908 жылы Калем компаниясы автордың мұрагерлерінен рұқсатсыз Уоллестің кітабының бөліктерін экранға шығарғаны үшін сәтті сотталды. Сақталған фильмнің көшірмелері қазір жалпыға қолжетімді және әртүрлі цифрлық мұрағаттар мен стриминг қызметтерінде тегін онлайн көруге болады.

Сюжет

Бастапқыда барлығы 15 минутқа созылған Калемнің "Римдік тамашасы" романда сипатталған негізгі оқиғалардың бір бөлігін ғана көрсетеді, бірақ Яһуда Бен-Хурдың Иса Мәсіхпен кездесуі немесе Мәсіхтің айқышқа шегеленуіне куә болуы жатқызылмаған. Фильм компаниясы 1907 жылғы жарнамасында осы шығарылымды "Иерусалимдіктердің римдік үстемдікке қарсы көтерілісі", "Хур отбасы", "Бен-Хурдың галералардағы құлдыққа түсуі", және "Бен-Хур мен Мессала – шақыру" сияқты экрандық көрсетімдерді ұсынатын тақырыптармен қоса "Он алты тамаша көріністен" тұратынын мәлімдеді.

Басты рөлді ойнаған актерлер

Актер Уильям С. Харт, кейіннен үнсіз кезеңнің "каубойлық суреттердің" ең көрнекті жұлдызы болған, Калемнің қойылымында Мессала рөлін қайта ойнаған деген қауесет бар. Ол бұл рөлді Бродвейдегі Бен-Хурдың өте табысты қойылымында сахнада ойнаған, ол 1899 жылдың қараша айының соңынан 1900 жылдың мамырына дейін 194 рет көрсетілді. Алайда, оның осы фильмге қатысуы замандас деректермен расталмағандықтан, күмәнді болып табылады. Харттың Уоллес романының бродвейлік ертерек бейімделуіндегі жақсы құжатталған жұмысы 1907 жылғы қысқа фильммен жаңылысқан болуы мүмкін. Егер Харт шынымен де фильмге түсірілген болса, Калемнің жарнамасында Бродвейдің танымал актерінің, әсіресе "нақты" театрдың Бен-Хур өндірісінің қатысуын кеңінен жарияламауы таңғажайып. Фильмдегі басты рөлді ойнаған актердің кім екендігі туралы қазіргі дереккөздерде де қате ақпарат пен шатасулар кездеседі. Көптеген дереккөздер Калемнің туындысында Бен-Хур рөлін "Херман Ротгер" атты кәсіби киноактер орындағанын айтады. Бірақ шындығында, 1907 жылғы қойылымда бір ғана расталған актерлік құрам мүшесі, аты бірдей болған "Херман Ротжер" – "Пайнның оттық шоу компаниясының" қызметкері болды. Бұл ойын-сауық компаниясы 1879 жылдан бері жазғы түндері "Манхэттен жағажайындағы үлкен ашық стадион мен көлде" тамаша пиротехникалық шоуларды ұйымдастырып, танымал шайқастарды, төңкерістерді, тарихи өрттерді және 79 жылы Везувий тауының жарылысынан Помпей қаласының қирауы сияқты табиғи апаттарды сомдады. 1900 жылдардың басында Пайнның тікелей пиродрамаларына римдік сәулеттің әсем декорациялары мен күйме жарыстары кірді. Калемнің 1907 жылғы 7 желтоқсандағы "The Moving Picture World" сауда журналында жарияланған Бен-Хурға арналған үлкен жарнамасында студия Ротжерді фильмдегі "Басты күймеші" деп атайды. Басқа дереккөздердегі мәліметтерге қарамастан, Ротжер 1917 жылы қайтыс болған жоқ.

Шепсхед шығанағындағы жарыс трассасында түсірілім

Калем бастапқыда Pain студиясының реквизиттерін және "тұрақты декорацияларын" пайдалануды жоспарлағанмен, студия өндіріс қажеттіліктерінің басым бөлігін басқа жерден сатып алды. Бюджеттік және кестелік шектеулерге байланысты, жобаның арба жарысы мен басқа да сахналарын Манхэттен жағасына жақын орналасқан Sheepshead Bay Race Track-те түсіруге шешім қабылданды. 1907 жылдың қазан айында жарыс жолы маусымдық жабылуға ұшырады және Калем студиясы оны дереу пайдалануға мүмкіндік алды.

Атқа жүгіру

Ротжер фильмнің "Басты күймешісі" деп есептелсе де, және ол Шепсхедтегі көрсетілген жарыста Бен-Хурдың күймесін жүргізген болса, қалған күймешілер Бруклиндегі Ұлттық гвардияның "3-ші батареясының" демалыстағы әскерилері болды. Осы әскери бөлімнің мүшелері атқа мінудегі шеберліктерімен жақсы танымал болды. Олардың жылқыға қабілеттіліктерін дәлелдеу үшін, 1908 жылдың тамызында Бруклиннің үшінші батареясының сарбаздары Нануэттен (Нью-Йорк штаты) Бруклинге дейін 50 мильді бес сағаттың ішінде атпен жүріп, көбінесе түнде және тау жолдарымен саяхаттап, "әскери төзімділік" бойынша жаңа әлемдік рекорд орнатты. Pain’s Fireworks Company Ротжер мен гвардияшыларға күймелерді, сондай-ақ басқа да реквизиттер мен қажетті жабдықтарды ұсынды. 1908 жылдың 16 ақпанында Пенсильвания штатының Питтсбург қаласындағы "Gazette Times" газеті Бен-Хурдың жаңа жергілікті театрға қойылғаны туралы хабарлады. Көрсетілімде актерлер дыбыс эффекттерін орындап, экранда көрсетіліп жатқан кадрлармен синхронды түрде диалог айтты: "Оңтүстік Хайленд даңғылында, Орталық даңғылына жақын орналасқан жаңа Savoy театры кеше түстен кейін және кеше түнде сәтті ашылды. Көрермендердің көптігін қуантқан бұл репертуар келесі аптаның ортасына дейін жалғасады. Бұл репертуарға кинокамера арқылы түсірілген "Бен-Хур" қойылымы, сонымен қатар толық реализм үшін қажетті барлық дыбыс және сөздік сүйемелдеу кіреді." 1908 жылдың ақпан айында "The Moving Picture World" журналы өз оқырмандарына Калем компаниясының жаңа фильміне қатысты көрермендердің реакциясы туралы мәлімдеді. Журналда былай делінген: "Бен-Хур" атты фильм Атланта қаласындағы (Джорджия штаты) бір театрға соншалықты көп адам келді, полиция қызметкерлері зал мен вестибюльді тазалауға көмектесуге мәжбүр болды." Осы айда киноиндустриясының басылымы қосты: "Батыс газеттерінің бірі жергілікті көрсетілім туралы пікір білдіріп, "Бен-Хурды" Лью Уоллестің әйгілі әңгімесінің керемет реалистік және әдемі бейнесі, сонымен қатар кинематография өнерінің жеңісі деп атады."

Авторлық құқықтарды бұзу

Лью Уоллес романының алғашқы экрандастырылуынан өзгеше, бұл туынды АҚШ-та авторлық құқық заңнамасындағы прецедентті орнату арқылы кино тарихында да маңызды орын алады. Фильм Уоллес қайтыс болғаннан кейін шамамен үш жыл өткен соң шықты, бірақ оны автордың мұрагерлерінің рұқсатынсыз Калем студиясы жасады. Бұрынғы Калем сценарийшісі Гаунтье 1928 жылғы, бұрын сілтеме келтірілген өмірбаяндық еңбегінде, үнсіз кино дәуірінде студиялардың авторлық құқықтарды елемеуі және түпнұсқа авторлардың немесе зияткерлік меншіктің иелерінің құқықтарын мойындамауы кең таралған практика болғанын айтты. Бұл мәселе алғаш рет 1908 жылдың мамыр айында Калемге қарсы шешіммен аяқталды. Үш жарым жылдан кейін, АҚШ Жоғарғы Сотына шағым түсірілгеннен кейін, «Калем Ко. Харпер бауырластарға қарсы» ісі бойынша судьялар кинокомпанияға қарсы соңғы үкім шығарды. 1911 жылдың 13 қарашасындағы бұл үкім, барлық кинокомпаниялардың кез келген бұрын жарияланған, авторлық құқығымен қорғалған туындының киноқұқығын алмайынша, оған негізделген сценарийді тапсыруға құқығы жоқ екенін белгіледі. Одан бұрын, 1908 жылы, Калемге қарсы қозғалған істің жариялылығын және фильмнің шығуынан пайдалануға тырысқан Харпер & Брауэрлер Лью Уоллестің романынан алынған, тек шайқас эпизодына назар аударатын, әсем безенділген суреттері бар «Бен-Гурдан шайқас» атты кітапты жариялады. Кітаптың мәтінін украин суретшісі Зигисмонд Ивановский салған түрлі-түсті иллюстрациялар толықтырады.

Фильмнің сақталған көшірмелері

Калемнің авторлық құқықтар бойынша соттағы даулары мен компанияның қысқаметражды фильмдерін көрсетуді шектеу және тоқтату туралы сот бұйрықтары салдарынан фильм "көп жағдайда жоғалып кетті". Көп жылдар бойы тіпті Конгресс кітапханасында 1907 жылғы шығарылымның толық көшірмесі болмады, бірақ бұл федералдық мекеме, Заманауи өнер мұражайы және басқа да архивтер кейіннен оның басылымдарын тауып алды. Қазір жалпыға қолжетімді болғандықтан, Калемнің "Бен-Хур" фильмінің толық және ішінара көшірмелерін YouTube сияқты онлайн-стриминг қызметтері арқылы көруге болады. Соттың тыйым салу бұйрықтары күшіне енгенге және Калемге қатысты авторлық құқықты бұзу туралы соңғы шешімдер орындалғанға дейін, "Бен-Хур" көшірмелері Еуропа мен АҚШ-та таралды. Сол кездегі түрлі дистрибьюторлар стандартты "қарапайым" көшірмелерді, сондай-ақ шамамен 16 000 кадрдан тұратын 1000 футтық пленканың қолмен боялған нұсқаларын сатуға ұсынды. 1908 жылғы бір американдық кино өнімдері каталогы "Бен-Хур" фильмінің қара-ақ принтерін 120 долларға ұсынды (1908 жылғы 120 доллар бүгінгі күнгі АҚШ долларымен шамамен <есептелген сомаға> тең). Францияда шығарылған, Парижде қолмен боялған түсті нұсқалар қосымша 150 долларға сатылды, бір данасы 270 долларға (1908 жылғы 270 доллар бүгінгі күнгі шамамен <есептелген сомаға> тең) немесе 1908 жылы бір футқа 15 центке қымбат болды. Фильмнің қолмен боялған нұсқасының көшірмелері немесе фрагменттері қазіргі уақытта табылған жоқ.