Француздық саяси-қаржылық дағдарыс: Стависки ісі

Кіріспе

Франциядағы қаржылық дау-жанжал

Стависки ісі – 1934 жылы Францияда болған қаржылық дау-жанжал, оған ақша жымқырушы Александр Стависки қатысты. Дау-жанжал Радикалдық Социалистік үкімет үшін саяси салдарға әкелді, өйткені премьер-министр Камиль Шотемпс Ставискиді қорғағандығы анықталды, ол таңырқатар жағдайда кенеттен қайтыс болды. 1934 жылдың 6 ақпанында саяси оңшылдар үкіметке қарсы ірі демонстрациялар ұйымдастырды, нәтижесінде Париж полициясы 14 демонстрантты атып өлтірді. Сол кезде оңшылдардың төңкеріс жасауы мүмкін болды, бірақ тарихшылар оңшыл күштердің үйлесімсіз болғанына және үкіметті құлатуға тырыспағанына келіседі.

Стависки

Серж Александр Стависки (1888–1934), «Қарапайым Саша» («le beau Sacha») деген атпен танымал болған, қазіргі Украинада туған орыс еврейі; оның ата-анасы Францияға көшіп келген. Стависки түрлі мамандықтарды сынап көрді, кафеде әнші, түнгі клубтың менеджері, шұбат фабрикасының жұмысшысы және құмар ойындар залының операторы болып жұмыс істеді. 1930 жылдары ол Байон қаласындағы муниципалды ломбардтарды басқарды, сонымен қатар қаржы саласындағы адамдармен таныс болды. Стависки құндылығы жоқ облигацияларды сатты және өзінің «сауда орталығын» Германияның қайтыс болған императрицасының зөулімдері деп атап, олардың кепілімен қаржыландырды, бірақ кейін олардың шыны екені анықталды. Стависки маңызды адамдармен таныстығы арқылы өзінің беделін сақтап келді. Егер газет оның істерін тергеуге тырысса, ол үлкен жарнамалық келісімдермен немесе газет компаниясын сатып алып, оны тоқтату үшін төледі. 1927 жылы Стависки алғаш рет алаяқтық қылмысы үшін сотқа тартылды. Алайда, сот отырысы бірнеше рет кейінге шегерілді және ол он тоғыз рет кепілдікпен босатылды. Стависки сол кезде де алаяқтық әрекеттерін жалғастырған болуы мүмкін. Бір судья Ставискиге қатысты құпия құжаттар бар екенін мәлімдегеннен кейін, ол кесілген күйде табылды. Жанет Фланнер былай деп жазды: Александр Ставискинің өмірін, оның саяси қонақтарының беделін және бейкүнә жұртшылықтың тыныштығын қиратқан схема – Байон қалалық ломбардына эмиссияланған жүздеген миллион франк құндылығындағы жалған облигациялар еді, оларды өмірді сақтандыру компаниялары Колониялар министрінің, Сауда министрінің, Байон мэрінің және ломбардтың кішкентай менеджерінің кеңесімен сатып алды, ал оған Стависки кеңес берді. 1933 жылдың желтоқсан айында әшкерелену қаупі туғанда Стависки қашып кетті. 1934 жылдың 8 қаңтарында полиция оны Шамонидегі шаледен тапты; оқ жарақатынан көз жұмған. Ставискинің өз-өзіне қол жұмсағаны ресми түрде анықталды, бірақ полиция қызметкерлері оны өлтірген деген күдік болды. Париждегі он төрт газет оның өлімін өз-өзіне қол жұмсау деп хабарлады, ал сегізі олай болған жоқ. Оқтан туған қашықтық Le Canard enchaîné газетін саркастикалық түрде Ставискидің «ұзын қолы» болғанын айтуға итерді.

Serge Alexandre Stavisky (1888–1934), who became known as le beau Sacha ("Handsome Sasha"), was a Russian Jew who was born in modern day Ukraine; his parents had relocated to France. Stavisky tried various professions, working as a café singer, a nightclub manager, a soup factory worker and as the operator of a gambling den. During the 1930s, he managed municipal pawnshops in Bayonne but also knew financial people. Stavisky sold worthless bonds and financed his "hockshop" on the surety of what he called the emeralds of the late Empress of Germany, which were later revealed to be glass. Stavisky maintained his reputation by using his acquaintances with important people. If a newspaper tried to investigate his affairs, he paid it to stop either with large advertisement contracts or by buying the newspaper's company. In 1927, Stavisky was put on trial for fraud for the first time. However, the trial was postponed repeatedly, and he was granted bail nineteen times. Stavisky probably continued his scams during that time. One judge who claimed to have secret documents involving Stavisky was later found decapitated. Janet Flanner wrote:
The scheme which finally killed Alexandre Stavisky, his political guests' reputations, and the uninvited public's peace of mind, was his emission of hundreds of millions of francs' worth of false bonds on the city of Bayonne's municipal pawnshop, which were bought up by life insurance companies, counseled by the Minister of Colonies, who was counseled by the Minister of Commerce, who was counseled by the Mayor of Bayonne, who was counseled by the little manager of the hockshop, who was counseled by Stavisky. At the risk of exposure in December 1933, Stavisky fled. On 8 January 1934, the police found him in a chalet in Chamonix; he was dead from a gunshot wound. Stavisky was officially determined to have committed suicide, but there was a persistent speculation that police officers had killed him. Fourteen Parisian newspapers reported his death as a suicide, but eight did not. The distance that the bullet had travelled caused the newspaper Le Canard enchaîné to propose sarcastically that Stavisky had "a long arm".

1934 жылғы 6 ақпандағы саяси дағдарыс

Ставискидің өлімінен кейін оның ұзақ қылмыстық тарихы, француз үкіметімен байланыстары және оның даулы өлімі туралы мәліметтер жарияланды. Оның көптеген министрлермен араласуы премьер-министр Камил Шотемптің оңшыл оппозиция тарапынан айыпталып, оның және оның полициясының Ставискиді ықпалды тұлғаларды қорғау үшін қасақана өлтіргеніне байланысты отставкаға кетуіне әкеп соқты. Жаңа премьер-министр Эдуард Даладье болды, және оның алғашқы қадамдарының бірі Париж полициясының префекті Жан Чиаппені қызметтен босату болды. Чиаппе оңшыл көзқарастарымен және бұрынғы үкіметке қарсы демонстрацияларды ынталандырды деген күдікпен танымал еді. Содан кейін Даладье Уильям Шекспирдің «Кориолан» пьесасын қойып жатқан Comédie Française директорын қызметтен босатып, оның орнына Шотемп пен Даладьенің орталық-солшыл Радикалдық-Социалистік партиясының қолдаушысы болған Sûreté Générale директорын тағайындады. Ол сондай-ақ жаңа Ішкі істер министрі Эжен Фротты тағайындады, ол демонстрацияға қатысушыларды атуға бұйрық беретінін мәлімдеді. Чиаппенің жұмыстан босатылуы 1934 жылғы 6 ақпандағы дағдарыстың тікелей себебі болды, оны кейбіреулер оңшылдардың төңкеріс әрекеті деп қарады. Тарихшы Джоэл Колтонның сөзіне сүйенсек, «ғалымдардың арасындағы консенсус билікті басып алуға бағытталған ешқандай келісілген немесе біріктірілген жоспар болмағанын, ал полицияда мұндай мақсатқа жету үшін үйлесімділік, біртілдік немесе көшбасшылық болмағанын көрсетеді». Фашизм тарихшысы Рене Ремонд оны «көбінесе көшедегі наразылық акциясы» деп сипаттады. Дегенмен, солшылдар ашық фашистік қастандықтан қорқып жүрді. Action Française, Croix de Feu және Mouvement Franciste сияқты бірнеше консервативті, антисемит, монархист немесе фашисттік ұйымдардың ынталандыруымен 1934 жылғы 6-7 ақпан түнде демонстрация өтті. Полиция 15 демонстрацияға қатысушыны атып өлтірді. Даладье отставкаға кетуге мәжбүр болды. Оның орнына консерватор Гастон Думерг келді, ол коалициялық үкімет құрды. Үшінші Республика кезінде оппозицияның наразылықтарынан үкіметтің отставкаға кетуіне себеп болған алғашқы жағдай осы болды. Басқа нәтижелер антифашистік лигалардың құрылуы және жұмысшылардың халықаралық француз бөлімі (SFIO), негізгі социалистік партия және француз коммунистік партиясы арасындағы одақ болды. Бұл 1936 жылғы сайлауда жеңіске жеткен Халық фронтының құрылуына әкеп соқты.

After Stavisky's death, details about his long criminal history, his relations with the French establishment and his controversial death became public. His involvement with so many ministers caused the resignation of Prime Minister Camille Chautemps with accusations from the right wing opposition that he and his police had killed Stavisky intentionally to protect influential people. The new Prime Minister was Édouard Daladier, and one of his first acts was to dismiss the prefect of the Paris police, Jean Chiappe, who was notorious for his rightist sympathies and suspected of encouraging previous anti government demonstrations. Daladier then dismissed the director of the Comédie Française, who had been staging William Shakespeare's controversial play Coriolanus, and replaced him with the director of the Sûreté Générale, a protégé of Chautemps and Daladier's centre left Radical‐Socialist Party. He also appointed a new Interior Minister, Eugène Frot, who announced that demonstrators would be shot. The dismissal of Chiappe was the immediate cause of the 6 February 1934 crisis, which some considered as a possible rightist putsch. According to the historian Joel Colton, "The consensus among scholars is that there was no concerted or unified design to seize power and that the police lacked the coherence, unity, or leadership to accomplish such an end". The historian of fascism, René Rémond, described it as "barely a riot a street demonstration". However, leftists feared an overt fascist conspiracy. Fomented by several conservative, anti Semitic, monarchist or fascist groups, including Action Française, the Croix de Feu and the Mouvement Franciste, the demonstration occurred on the night of 6–7 February 1934. The police fired upon and killed 15 demonstrators. Daladier was forced to resign. His successor was the conservative Gaston Doumergue, who formed a coalition government. It was the first time during the Third Republic that a government had to resign from riots by the opposition. Other results were the formation of anti fascism leagues and an alliance between the French Section of the Workers' International (SFIO), the main socialist party, and the French Communist Party. That resulted in the 1936 Popular Front, which won that year's elections.

Қосымша салдарлары

Бұл дауға саясаттан, бай қоғамнан және Париждің әдеби-интеллектуалдық элитасынан көптеген адамдар тартылды. Мистингеттен Ставискимен түнгі клубта суретке түскеніне қатысты сұрақ қойылды. Жорж Сименон осы іс туралы баяндама жасады, ал Ставискидің бұрынғы күзетшісі оны физикалық күш қолдану арқылы қорқытқан. Колетт Ставискидің көрнекті достарының оны еске түсіре алмауына сілтеме жасап, қайтыс болған алаяқты "беті жоқ адам" деп сипаттады. 1935 жылы Ставискимен байланысы бар жиырма адамның ісі сотқа берілді. Басылған айыптамалар 1200 беттен тұрды. Ставискидің жесірі, екі депутат және бір генерал соның ішінде барлық айыпталушылар келесі жылы ақталды. Алданып алынған сома сол кездегі айырбас бағамы бойынша 18 миллион долларға бағаланды, соған қоса бірнеше айдың ішінде қол жеткізілген тағы 54 миллион доллар да болды. Ставискидің байлығының орны әлі белгісіз. Стависки ісі Францияны іштен әлсіретті. Ел онжылдықтың соңына дейін саяси жағынан бөлініске түсті, бірақ ол ашқан және күшейткен саяси әлсіздіктер Франциямен ғана шектелмеді. Осы оқиға Ұлы депрессия кезінде Еуропада демократиялық құндылықтар мен институттардың жалпы беделінің төмендеуінің символы болды.

Танымал мәдениетте

Француз кинорежиссері Ален Ресне 1974 жылы түсірілген «Стависки» фильмінде Жан Пол Белмондоны басты рөлде, ал Анни Дюперейді оның әйелі Арлетт рөлінде сомдады. 1942 жылы нацистік Германияның Франциядағы оккупациялық үкіметінің насихаттау министрлігінің «Пропаганда Абтилунг» делегациясы тапсырыс берген «Күштердің құпиясы» фильмінде Стависки масон және алаяқ ретінде көрсетілді. Голливуд 1937 жылы «Ұрланған демалыс» фильмін шығарды, онда Клод Рейнс Ставискидің ойдан шығарылған аналогы – Стефан Орлофф рөлін, ал Кей Фрэнсис оның әйелі рөлін сомдады. «Ұрланған демалыс» Орлофф полиция тарапынан атылып өлтірілгенін және оның өлімі өз-өзіне қол жұмбау ретінде көрсетілгенін нақты айтты. Бұл оқиға сондай-ақ Дж. Роберт Джейннің «Калейдоскоп» романында, Колер мен Сент-Сайрдың детективтік романдарының біріндегі оқиғалардың фондық бөлігін құрайды.