Кіріспе

Геологияда антиклин – қақпақ тәрізді пішіндегі бүгілудің бір түрі. Құрылымдық геологияда антиклин – қақпақ тәрізді пішіндегі бүгілудің бір түрі, оның ең көне қабаттары өзегінде орналасады, ал синклин антиклинге кері пішіндес болады. Типтік антиклин жоғары қабақты, оның ілмегі немесе қыртысы ең үлкен қисықтыққа ие, ал қанаттары – бүгілудің ілмектен алыстап төмен түсетін жақтары. Антиклиндер тау жыныстары қабаттарының бүгілу ортасына қарай біртіндеп ескіруі арқылы антиформалардан танылады және ажыратылады. Сондықтан, егер тау жыныстарының әртүрлі қабаттары арасындағы жас қатынасы белгісіз болса, антиформа термині қолданылуы тиіс. Тау жыныстары қабаттарының жасы өзеге және көтерілген ортаға қарай геологиялық картада антиклиннің болуын көрсетеді. Бұл құрылымдар әдетте қабық деформациясы кезінде итермелі жарылымдардың үстінде пайда болады. Бүгілудің көтерілген өзегі қабаттардың топографиялық жағынан төменгі бөліктеріне қарағанда терең стратиграфиялық деңгейге дейін эрозияланатын сығылуына себеп болады. Жарылым бойындағы қозғалыс, тектоникалық плиталардың қысқаруы мен созылуын қоса, әдетте жарылымға жақын қабаттардың деформациясына әкеледі. Бұл асимметриялық немесе қисайған бүгілуге алып келуі мүмкін.

Антиформа

Антиформаны кез келген жоғары қарай дөңес бүгілуді сипаттау үшін пайдалануға болады. Антиклин мен антиформаны ажырататын нәрсе – тау жыныстары қабаттарының салыстырмалы жасы. Осілік бет – антиклин қимасы арқылы тау жынысы қабаттарының әрбір қабатының өзегін байланыстыратын көзге көрінбейтін жазықтық. Егер осілік бет тік болса және бүгілудің екі жағындағы бұрыштар бірдей болса, антиклин симметриялы болады. Егер осілік жазықтық көлбеу болса немесе ығысқан болса, антиклин асимметриялық болады. Цилиндрлі антиклинде анық осілік бет болады, ал цилиндрлі емес антиклинде бір осілік жазықтық болуы қиын, өте күрделі.

Түрлері

Айналған антиклина – асимметриялық антиклина, мұнда бір қанаты тік бұрыштан артық еңкейіп, сол қанаттағы қабаттар іс жүзінде аударылып, осьтік жазықтықтың екі жағында да бір бағытта көлбеу болуы мүмкін. Егер қанаттар арасындағы бұрыш үлкен болса (70–120 градус), онда бүгілу «ашық» бүгілу болып саналады, ал егер қанаттар арасындағы бұрыш кішкентай болса (30 градус немесе одан аз), онда бүгілу «жабық» бүгілу болып саналады. Қанаттары өзегіне қарай көлбеп, U пішініне ұқсас бүгілулер синклина деп аталады. Олар әдетте антиклиналардың жанында орналасып, қарама-қарсы сипаттамаларды көрсетеді. Синклинаның ең көне тау жыныстары сыртқы қанаттарында орналасқан, ал тау жыныстары өзегіне қарай бірте-бірте жас болады. Моноклина – қабаттардың бүгілуі, нәтижесінде тек бір бағытта тік көлбеу пайда болады. Ортасы терең эрозияланған антиклин бұзылған немесе қабыршақталған антиклин деп аталады. Бұзылған антиклиндер өзен эрозиясымен тіліне түсіп, антиклиналды аңғарды құрайды. Барлық бағытта төмендейтін және дөңгелек немесе сопақ құрылымды құрайтын құрылым – күмбез. Күмбездер төмендегі магмалық интрузиялардан немесе жоғары жылжымалы, механикалық жағынан икемді материалдан, мысалы, тас тұзынан (тұз күмбезі) және тақта тастан (тақта диапирі) диапиризм арқылы пайда болуы мүмкін, бұл беткі жыныстарда деформация мен көтерілуге әкеледі. Сахараның Ришат құрылымы эрозиядан ашылған күмбез деп саналады. Екі басында да төмендейтін антиклин қос төмендейтін антиклин деп аталады және ол бірнеше деформациялардың нәтижесінде немесе екі бүгілу жиынтығының үстіне орналасуынан пайда болуы мүмкін. Бұл сондай-ақ негізгі ажыратылатын жарылымның геометриясына және осы жарылым бетіндегі орын ауыстырудың әртүрлі деңгейіне байланысты болуы мүмкін. Антиклинориум – бір-біріне жабысқан көптеген кіші антиклиналды бүгілулерден тұратын үлкен антиклин. Мысалы, Британдық Колумбиядағы Жоғарғы Юрадан Төменгі Бор дәуіріне дейінгі Пурселл антиклинориумын немесе Пенсильвания штатының орталық бөлігіндегі Ниттани аңғарын қарастыруға болады.

Құрылу процестері

Антиклиндер әдетте итермелеу жарықтарының үстінде қалыптасады, сондықтан жер қабығының ішіндегі кез келген шағын қысым мен қозғалыс жоғарғы тау жыныстары қабаттарына зор әсер ете алады. Тау құрылысы немесе басқа тектоникалық процестер кезінде туындаған кернеулер төсек және жапырақтарды (немесе басқа да жазық белгілерін) де бұрауы немесе бүгіуі мүмкін. Астыңғы жарық тектоникалық тұрғыдан көтерілген сайын, қабаттар деформацияланады және жаңа пішіндерге бейімделуі керек. Қалыптасқан пішін әр қабаттың әртүрлі жыныстарының қасиеттері мен байланысына тікелей байланысты болады. Иілгіш сырғалмалы жиырылымдардың қалыптасуы кезінде, әртүрлі тау жыныстары қабаттары иілгіш сырғалмалы жиырылымдарды параллельді етіп құрайды, бұл бүгілуге бейімделуге мүмкіндік береді. Қабаттардың қалай өңделгенін көзбен көрудің ең жақсы жолы – карталар жинағын бүктеу және әрбір картаны тау жынысы қабаты ретінде елестету. Антиклиннің әр жағындағы сырғалманың мөлшері шаршыдан бұрылу нүктесіне дейін артады. Мұнайдың төмен тығыздығы оның бастапқы жынысынан жоғары қарай, бетке қарай, құмтас немесе кеуекті әктас сияқты резервуарлық жыныстарда тұтқындалып, сақталар дейін көтерілуіне себеп болады. Мұнай сумен және табиғи газбен бірге, су өткізбейтін қабат немесе жарық аймағы сияқты өткізбейтін тосқауылдан тұратын қабатта қалады. Жердегі көмірсутектерді, мұнайды және газды ұстап тұратын төмен өткізгіштігі бар тосқауылдардың мысалдары: тақтақ тас, әктас, құмтас және тас тұз. Қабаттың нақты түрі маңызды емес, егер оның өткізгіштігі төмен болса. Су, минералдар және антиклиндердің ішінде кездесетін әктас сияқты белгілі бір тау жыныстары да өндіріліп, саудаға түсіріледі. Соңында, ежелгі қазбалар антиклиндерде жиі табылады және палеонтологиялық зерттеулер үшін қолданылады немесе сатуға арналған өнімдерге жиналады.

Азия

Гавар антиклиналдысы, Сауд Арабиясы, әлемдегі ең ірі дәстүрлі мұнай кен орнының құрылымдық тұзағы.

Австралия

Хилл-Энд антиклиналды құрылымы, Жаңа Оңтүстік Уэльс штаты, ол алтын кендерімен байланысты. Кастлемайн антиклиналды жиырылысы, Виктория штаты, онда "Бұл көрнекті экспонат 1874 жылы Литтлтон-стрит-Ист құрылысы кезінде ашылды. Седл рифтері құмтастар мен тақта тастардың төменгі геологиялық горизонттарындағы ұқсас жиырылыстарда кездеседі" деп жазылған тақта орнатылған.

Еуропа

Велд-Артуа антиклинасы – Оңтүстік-Шығыс Англия мен Солтүстік Францияда жер бетіне шығатын ірі антиклина. Ол Альпілік тау жасалу кезеңінде, Олигоценнің соңынан Миоценнің ортасына дейін қалыптасқан.

Солтүстік Америка

Антиклиналдар жергілікті геоморфологияға және олар кездесетін аймақтардың экономикасына маңызды әсер ете алады. Мұның бір мысалы – Канзас штатындағы Эль-Дорадо антиклині. Антиклинал алғаш рет 1918 жылы мұнай үшін игерілген. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін және автомобильдердің жылдам таралуына байланысты, бұл аймақ кәсіпкерлер үшін тез арада өте табысты жерге айналды. 1995 жылға қарай Эль-Дорадо мұнай кен орындары 300 миллион баррель мұнай өндірді. Орталық Канзас көтерілісі – бірнеше кішкентай антиклиналдардан тұратын антиформа, олардың барлығы бірге 2,5 миллионнан астам баррель мұнай өндірді. Тағы бір маңызды антиклина – Нью-Мексико штатындағы Сан-Исидродағы Тьерра-Амарилья антиклині. Бұл жер әртүрлі биожүйесі, геологиялық сұлулығы және палеонтологиялық ресурстары үшін танымал жаяу және велосипедпен саяхаттау орны. Бұл төмен қарай бағытталған антиклин тас ағаш балшық тастары мен құмтастан тұрады, ал оның қабаты плеистоцен және голоцен травертинінен құралған. Антиклинде көмірқышқыл газын жинақтайтын және микроорганизмдердің бай түрлілігіне үлес қосатын бұлақтар бар. Бұл аймақта Юра кезеңіне жататын қазбалар мен ежелгі өсімдіктердің қалдықтары да кездеседі, олар геологиялық эрозия нәтижесінде кейде ашыққа шығады. Вентура антиклині – 1860 жылдары ашылған Калифорния штатындағы жетінші ірі мұнай кен орны Вентура мұнай алабының геологиялық құрылымының бір бөлігі. Антиклин 16 мильге созылып, екі басында 30-60 градусқа дейін тік бұрылыс жасайды. Вентура округында Сан-Андреас жарылысының салдарынан қысылу және сейсмикалық белсенділік жоғары деңгейде. Осының нәтижесінде Вентура антиклині жыл сайын 5 мм жылдамдықпен көтеріледі, ал іргелес Вентура алабы шамамен 7-10 мм жылдамдықпен жиырылады. Антиклин құмтас тау жыныстарынан және мұнай мен газдың мол қоры сақталатын өткізбейтін тау жыныстарынан тұрады. Антиклин бойындағы мұнайға толы сегіз аймақ 3500 футтен 12000 футке дейін әртүрлі тереңдікте жатыр. Мұнай мен газ плиоцен дәуірінде жоғары қарай жылжып, қабат астында жиналды. Бұл мұнай кен орны әлі де жұмыс істеп тұр және 1 миллиард баррель мұнай өндірген, бұл Вентура округының ең маңызды тарихи және экономикалық ерекшеліктерінің бірі.