Джон Томлинсон Бруннер: Британдық өнеркәсіпші және саяхатшы

Кіріспе

Британдық өнеркәсіпші және саясаткер (1842–1919)

Сер Джон Томлинсон Бруннер, 1-баронет (8 ақпан 1842 – 1 шілде 1919) – британдық химия өнеркәсібінің өкілі және Либералдық партияның саясаткері. Виднестегі Хатчинсонның сілтілік зауытында ол бас менеджер лауазымына дейін көтерілді. Онда ол Людвиг Мондпен танысты, кейін олар бірлесіп «Бруннер Монд & Co.» химиялық компаниясын құрды, бастапқыда Солвей процесі арқылы сілті өндірді. Парламент мүшесі ретінде ол 1885–1886 жылдары және содан кейін 1887–1910 жылдары Чешир графтығының Нортвич қаласын өкілдік етті. Ол әкешелікпен қараушы жұмыс беруші болды және саясаткер ретінде Ирландияның өзін-өзі басқаруын, кәсіподақтарды, еркін сауданы, әлеуметтік реформаларды және Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Германияға көзқарастың жұмсаруын қолдады. Бруннер белгілі масон және өз сайлау округіндегі қалаларға, сондай-ақ Ливерпуль университетіне жомарт демеушілік жасады. Ол Кент герцогинясының бес атасы.

Ерте өмір және мансап

Джон Томлинсон Брюннер Ливерпульдің Эвертон қаласында дүниеге келді, әкесі Джон Брюннер (1800 жылдың 20 маусымында туған), швейцариялық унитарий және мектеп мұғалімі, анасы Маргарет Кэтрин Керфи (1847 жылдың 8 қыркүйегінде қайтыс болған), Ман аралынан шыққан, Томас Керфи мен Маргарет Листің қызы. Оның әкесі Эвертонның Сент-Джордж үйі деп аталған Недерфилд-роудтағы мектепті құрды, онда балаларға Песталоцци ұсынған әдіс-тәсілдермен оқытылды. Брюннердің анасы ол бес жаста болғанда 1847 жылы қайтыс болды, ал әкесі 1851 жылы Нэнси Инманға үйленді. Ол бизнесте өткір ойлы болды және Брюннер оған практикалық мәселелерде білім бергені үшін алғыс айтты. Брюннер әкесінің мектебінде білім алды, содан кейін 15 жасында коммерция саласында мансап құруды шешті. Ол Ливерпульдегі кеме агенттігінде төрт жыл жұмыс істеді, бірақ оны қызықты да, табысты да таппады, сондықтан мансабын өзгертуге бейімделді. 1861 жылы Брюннер Виднестегі Хатчинсонның сілтілік зауытында кеңсе қызметкері болып жұмысқа орналасты, онда оның ағасы Генри техникалық менеджер болып жұмыс істеді. Ол бас менеджер лауазымына дейін көтерілді. Хатчинсонның жұмысына орналасқаннан кейін көп ұзамай Брюннер неміс химигі Людвиг Мондпен танысты. 1872 жылдың сәуір айында Монд Бельгияға Эрнест Сольвемен кездесу үшін және Сольве әзірлеген технология бойынша сілті өндіру шарттарын келісу үшін барды. Сольве процесі Лебланк процесіне қарағанда сода күлін арзанға, оңай қол жетімді шикізаттан және аз қалдық өнімдерден өндірді. Монд Сольве компаниясымен әлемдік нарықты бөлу туралы уағдаластыққа келді, Мондтың компаниясы АҚШ және Британ аралдарында эксклюзивті құқыққа ие болды. Бруннер мен Монд өздерінің зауытын Нортвичке жақын, Уиннингтон қаласында, Чеширде, Алдерли Лорды Стэнлиге тиесілі жерге салуға шешім қабылдады. Ол Weaver өзенінің жанында орналасқан, бұл шикізатты және дайын өнімді зауытқа және одан тасымалдауға қолайлы жағдай жасады. Лорд Стэнли келісімнің бір бөлігі ретінде Виннингтон Холл үйін және оны қоршаған жерді сатуды талап етті. Сатып алу 1973 жылы аяқталды, және біраз уақыт бойы Монд пен Бруннер залдың қанаттарында бөлек тұрды. Бастапқы жылдары зауытты тиімді жұмыс істеуге келтіру және сода күлін сату қиындықтарға толы болды. 1878 жылы ғана олар бәсекелестерінен артық өнім сата бастады және өнімдерін арзан бағада шығара алды. 1881 жылы серіктестік 600 000 фунт стерлингтік капитал активтерімен тіркелген шектеулі серіктестікке айналдырылды, ал негіздеушілер өмір бойы басқарушы директорлар болып тағайындалды. 1891 жылы Брюннер төраға болды және 1918 жылдың сәуіріне дейін, өлімінен 14 ай бұрын осы лауазымда қалды. Алайда, ол кезде оның міндеттерін ұлы Роско көбінесе орындап отырды. Бастапқыда баяу дамыған Брюннер Монд және компания XIX ғасырдың соңындағы ең бай британдық химиялық компаниясына айналды. 1926 жылы үш басқа британдық химиялық компаниямен бірігіп Imperial Chemical Industries (ICI) компаниясын құрғанда оның нарықтық капитализациясы 18 миллион фунт стерлингтен асты. "Таймс" газеті Брюннерге "Химикалық Крез" деген лақап атты берді.

John Tomlinson Brunner was born in Everton, Liverpool, the fourth child and second son of John Brunner (b. 20 June 1800), a Swiss Unitarian and schoolmaster, and Margaret Catherine Curphey (d. 8 September 1847), who originated from the Isle of Man, daughter of Thomas Curphey and wife Margaret Leece. His father established a school in Netherfield Road, Everton, known as St George's House, to teach children along the lines advocated by Pestalozzi. Brunner's mother died in 1847, when he was aged five; his father married Nancy Inman in 1851. She had a shrewd business sense and Brunner gave credit to her for teaching him skills in practical matters. Brunner was educated at his father's school and then, at the age of 15, he decided to follow a career in commerce. He spent four years in a shipping house in Liverpool, but found it neither exciting nor lucrative, and so decided on a change of career. In 1861, Brunner took a clerical post at Hutchinson's alkali works in Widnes, where his older brother Henry was already working as technical manager. There, he rose to the position of general manager. Shortly after starting work at Hutchinson's, Brunner met the German born chemist Ludwig Mond. In April 1872 Mond had been to Belgium to meet Ernest Solvay to negotiate terms to manufacture alkali by the process Solvay had developed. The Solvay process produced soda ash more cheaply than the established Leblanc process, from raw materials which were more easily obtainable, and produced fewer waste products. Mond made a gentlemen's agreement with Solvay to apportion the global markets, with Mond's company having exclusive rights to the United States and to the British Isles. Brunner and Mond decided to build their factory at Winnington, near Northwich, Cheshire on land owned by Lord Stanley of Alderley. This was sited on the River Weaver which allowed for the transport of the raw materials and finished products to and from the works. Lord Stanley insisted on selling the house, Winnington Hall, as well as the surrounding land, as part of the deal. The purchase was completed in 1873, and for a time both Mond and Brunner lived separately in the wings of the hall. The early years were extremely difficult, initially in getting the plant to work efficiently and then in selling the soda ash. It was not until 1878 that success was achieved when they outsold their competitors and were producing their products more cheaply. In 1881, the partnership was converted into a limited company with capital assets listed at £600,000 (£ in ) and the founders became managing directors for life. In 1891, Brunner became the chairman and retained that position until April 1918, 14 months before his death. However, by then his duties were being increasingly performed by his son, Roscoe. After its slow start, Brunner Mond & Company became the wealthiest British chemical company of the late 19th century. On its merger with three other British chemical companies to form Imperial Chemical Industries (ICI) in 1926, it had a market capitalization of over £18 million (£ in ). Brunner's sobriquet, "Chemical Croesus", was given to him by The Times.

Саясат

Виднестегі Хатчинсонның кеңсесінде жұмыс істеген жылдары Брюннер өзінің саяси қызығушылықтарын дамыта бастады. Ол Ұлттық білім беру лигасының Виднес бөлімшесіне қосылды және 1872 жылы оның хатшысы болды. Бұл оған Ливерпуль мен елдің басқа бөліктеріндегі либералдармен байланысуға мүмкіндік берді. Нортвичке көшіп келгеннен кейін көп ұзамай Брюннер жергілікті білім берумен, әсіресе қаладағы Британ мектебінде белсенді түрде айналысты. Кейін ол оның басқарушы кеңесінде, сондай-ақ жергілікті санитарлық органда қызмет етті. Орындықтарды қайта бөлу туралы 1885 жылғы заңның нәтижесінде Нортвич парламенттік сайлау округі құрылды және Брюннер өзін Либералдық партияның кандидат ретінде ұсынды. Ол өз сөзінде Англия шіркеуінің мемлекеттен бөлінуін, меншік заңдарын реформалауды, Ирландияның өзін-өзі басқаруын және сол аймақтағы тұз шахталарынан тұз су шығарудан зардап шеккендерге өтемақы төлеуді қолдады. Ол сайлау кезінде шетелдік дыбысты есімі үшін сынға ілікті. Ол: «Менің әкем швейцариялық, анам мэнктік, мен Ливерпульде тудым, менің күтімшім уэльстік: бұл сізге жеткілікті Чеширлік пе?» деді. 1885 жылғы 1 желтоқсанда өткен жалпы сайлауда Брюннер өзінің консервативті қарсыласы Уильям Генри Вердинді 1028 дауыспен жеңді. Либералдық партия сайлауда басқа партияларға қарағанда көп орын алды, бірақ көпшілік үкімет құруға жеткіліксіз болды, бұл Ирландия парламенттік партиясының тепе-теңдікті ұстауына әкелді. Тұрақты үкімет құру мүмкін болмады, сондықтан 1886 жылғы маусымда тағы бір жалпы сайлау жарияланды. Осы уақытқа дейін Либералдық партия бөлініп, Либералдық-ұлттық партия құрылды. Брюннердің 1886 жылғы сайлаудағы қарсыласы Уильям Генри Вердиннің ағасы Роберт болды, ол Либералдық-ұлттық партиядан кандидат болды. Сайлау 1886 жылғы 13 шілдеде өтті, Брюннер 458 дауыспен жеңілді. 1886 жылғы қарашада Брюннер әйелі мен ұлы Стивенмен бірге әлемдік тур жасады. Оның Нортвичке оралуы 1887 жылғы 2 шілдеде зор қуанышпен қарсы алынды, өйткені ол қалада өте танымал болды, оны мейірімді және жанашыр жұмыс беруші және жомарт демеуші ретінде қарады. Брюннер оралғаннан кейін үш апта ішінде Роберт Вердин қайтыс болды және қосымша сайлау жарияланды. Брюннердің қарсыласы - Либералдық-ұлттық партиядан кандидат болған лорд Генри Гровенор. Бұл жолы 13 тамыздағы қосымша сайлауда Брюннер 1129 дауыспен жеңіске жетті. 1889 жылғы Армаг теміржол апатынан кейін Брюннер теміржолдардағы қауіпсіздікті реттеуге қарсы болды, 2 тамыздағы пікірталас кезінде қауіпсіздікті «осы мәселелерді ең жақсы білетіндердің», яғни теміржол компанияларының қолына қалдыру керек деді. Алайда үкімет теміржол операцияларын және қауіпсіздікті Сауда кеңесінің бақылауына алу үшін жылдам әрекет етті. 1892 жылғы жалпы сайлауда Брюннердің қарсыласы Либералдық-ұлттық емес, консервативті Джордж Уайтли болды, ол Блэкберннен мақта өндіруші еді. Брюннер 1255 дауыспен қайта сайланды. 1895 жылғы сайлауда ол тағы бір консервативті Томас Уордты 1638 дауыспен жеңді. 1900 жылғы жалпы сайлау Бур соғысы кезінде өтті, оған Брюннер қарсы болды. Ол өзінің орындығын сақтап қалды, бірақ көпшілігі 699 дауысқа азайды. 1906 жылғы жалпы сайлауда Брюннердің қарсыласы консервативті полковник Б.Н.Норт болды, ол Бур соғысында шайқасқан еді. Брюннер көпшілігін 1792-ге дейін арттырды. Ол 1910 жылғы қаңтарда өткен жалпы сайлауға дейін Нортвичтен Парламент мүшесі болып қала берді, ол өзінің денсаулығына және әйелінің денсаулығына байланысты қайтадан сайлауға түспеуге шешім қабылдады. Кейін ол Суррейге көшіп барды, бірақ Суррей округі кеңесінің Чертси бөлімшесіне сайланғанда саясаттағы рөлін жалғастырды. Либералдық депутат ретінде ол Ирландияның өзін-өзі басқаруын, кәсіподақтарды, еркін сауданы және әлеуметтік реформаларды қолдады. Соғыс басталғанда Брюннер оны жеңіске жеткізу керек деп сенді. Оның зауыттары сілтіден басқа да химиялық заттарды жарылғыш заттар ретінде өндірді. Сондай-ақ, ол тринитротолуенді тазартатын жаңа зауыт салды.

During the years he was working at Hutchinson's in Widnes, Brunner was developing his political interests. He joined the Widnes chapter of the National Education League and became its secretary in 1872. This gave him the opportunity to come into contact with Liberals from Liverpool and other parts of the country. Soon after moving to Northwich Brunner became more practically involved with education locally, in particular with the British School in the town. He later served on its board of governors and also on the local sanitary authority. As a result of the Redistribution of Seats Act 1885 the parliamentary constituency of Northwich was created and Brunner offered himself as a candidate for the Liberal Party. In his speech for the position he expressed support for the disestablishment of the Church of England, for reform of property laws, for Irish Home Rule and for compensation for those whose properties had been damaged by the pumping of brine from the salt mines in the area. During the campaign he was heckled because he had a foreign sounding name. He responded "My father was a Swiss, my mother was a Manx woman, I was born in Liverpool, my nurse was Welsh: is that Cheshire enough for you?" At the general election on 1 December 1885 Brunner beat William Henry Verdin, his Conservative rival, with a majority of 1,028. The Liberal Party won more seats than any other party in the election, but insufficient to form a majority government, leaving the Irish Parliamentary Party holding the balance of power. It proved impossible to form a stable government, and so another general election was called in June 1886. In the meantime, the Liberal Party had split, and the Liberal Unionist Party had been formed. Brunner's opponent at the 1886 election was William Henry Verdin's brother, Robert, standing as a Liberal Unionist. The election was held on 13 July 1886, and Brunner was defeated by 458 votes. In November 1886, Brunner embarked on a world tour, accompanied by his wife and his son Stephen. His return to Northwich on 2 July 1887 was greeted with great celebration, as he was extremely popular in the town, regarded as a kind and sympathetic employer and a generous benefactor. Within three weeks of Brunner's return, Robert Verdin died and a by election was called. Brunner's opponent was Lord Henry Grosvenor, who was standing as a Liberal Unionist. This time, at the by election on 13 August, Brunner won with a majority of 1,129. After the 1889 Armagh rail disaster, Brunner opposed moves to regulate safety on railways, saying during a debate on 2 August that safety should be left in the hands of "those who understand these matters best", i. e. the railway companies. But the government moved rapidly to have railway operations and safety supervised by the Board of Trade. At the 1892 general election, Brunner's opponent was not a Liberal Unionist, but a Conservative, George Whiteley, who was a cotton manufacturer from Blackburn. Brunner was returned with an increased majority of 1,255. In the 1895 election he beat Thomas Ward, another Conservative, by 1,638 votes. The 1900 general election was held during the Boer War, to which Brunner was opposed. He retained his seat, but with a reduced majority of 699. In the 1906 general election, Brunner's opponent was the Conservative Colonel B. N. North who had fought in the Boer War. Brunner increased his majority to 1,792. He continued to be the Member of Parliament for Northwich until the general election in January 1910, when he decided not to stand again, partly because of his own health and also because of concern for his wife's health. Subsequently, he moved to Surrey, but continued to play a part in politics when he was elected to the Chertsey division of Surrey County Council. As a Liberal MP he supported Irish Home Rule, trade unions, free trade and welfare reforms. When war did break out, Brunner was resolute in the opinion that it should be fought and won. In addition to the production of alkali, his factories were making other chemicals for use as explosives. He also built a new factory to purify trinitrotoluene.

Жеңіс

Бруннер жомарт меценат болған, оның қайырымдылықтарына мектептер, гильдиялар және әлеуметтік клубтар кірген. Нортвичте ол тегін кітапхана ашты. Ранкорнда ол қолданыстан шыққан шіркеу сатып алып, оны сауда білдірулер мен Достық қоғамдар пайдалануы үшін қалаға сыйлады, ал жақын маңдағы Уэстон ауылында ол қолданыстан шыққан мектеп сатып алып, оны жергілікті қауымға ауылдық үй ретінде пайдалануға берді. Ол сондай-ақ Ливерпуль университетінде экономика, физикалық химия және египтология кафедраларын (Бруннер профессуралары) қаржыландырды. 1899 жылы Бруннер (сол кезде барондыққа ие болған) Ранкорн және Виднес көпір компаниясының төрағасы болды. Ол оның құрылысына 25 000 фунт стерлинг (£) жұмсады, 12 000 фунт стерлинг (£) қарыз берді және 31 000 фунт стерлинг (£) банктік қарызға жеке кепілдік берді. Көпірдің құрылысы 1905 жылы аяқталғанда оны VII Эдуард ашуға тиіс еді, бірақ король қатыса алмағандықтан, Бруннер бұл рәсімді өзі өткізді. 1911 жылға қарай көпірдің үнемі зиянға жұмыс істейтіні анық болды, сондықтан Бруннер оған қатысты құқықтарын Виднес корпорациясына өткізді. The Times газеті бұл әрекетті «68 000 фунт стерлингке (£) тең бағалы сыйлық» деп бағалады. 1864 жылдың 14 маусымында Бруннер Ливерпуль саудагерінің қызы Саломе Дэвиске үйленді. Саломе 1874 жылдың 29 қаңтарында қайтыс болды, ал келесі жылы ол Джейн Уайманға, Кеттеринг дәрігерінің қызы және оның балаларының тәрбиешісіне үйленді. 1891 жылы Бруннерлер Виннингтон Холдан Ливерпульдің маңындағы Уэвертриге көшті. Басқа лауазымдардың ішінде ол Британдық Ғылым Гильдиясының вице-президенті, Ланкашир графтығының лейтенант орынбасары (1904 жылдан) және Ливерпуль университетінің проканцлері болды. 1909 жылы Ливерпуль университеті оған заң ғылымдарының докторы атағын берді. 1895 жылы ол Ланкашир графтығындағы Друидтар Кресінің бароны аталды, ал 1906 жылы патшалық кеңесінің мүшесі болды, бірақ ол жұртшылыққа ұсынылған құрметтен бас тартты. 1919 жылы ол Суррейдегі Чертсидегі үйінде қайтыс болды. Оның мүлкі 906 000 фунт стерлингтен (£) асты. Оған қоса, ол бес үйленген қызына жомарттықпен сыйлық берді және ұлдарына инвестициялық активтерді берді. Барондық атағы оның үлкен ұлы Джон Фаулер Лис Бруннерге өтті. Оның ұрпақтарының ішінде оның үлкен ұлының қызы (Джойс Ворсли, Леди Ворсли, туған тегі Бруннер), Кент герцогинясы Кэтрин (1933 жылы туған), 1961 жылдан бері Ұлыбритания королі Георг V-тің немересіне үйленген, және оның кіші ұлының қызы (Гарольд Роско Бруннер), Шелла Брюннер (1902-1983), 1925 жылы Лихтенштейн князі Фердинандқа (1901-1981) үйленген, осы княздықтың әлі де билік құрып отырған әулетінің мүшесі бар.

Brunner was a generous benefactor whose gifts included the provision of schools, guildhalls and social clubs. In Northwich he provided a free library In Runcorn he purchased a disused chapel and presented it to the town to be used by the trades unions and the Friendly Societies, and in nearby Weston village he bought a disused school and gave it to the local community to serve as its village hall. He also endowed the chairs of economics, physical chemistry and Egyptology (the Brunner Professorships) at the University of Liverpool. In 1899 Brunner (who had by then been created a baronet) became chairman of the Runcorn and Widnes Transporter Bridge Company. He subscribed £25,000 (£ in ) towards its construction plus a loan of £12,000 (£ in ) together with a personal guarantee on a bank loan of £31,000 (£ in ). When the building of the bridge was complete in 1905 it was due to be opened by Edward VII, but the king was unable to attend, and so Brunner performed the ceremony himself. By 1911 it had become apparent that the bridge would always operate at a loss, and Brunner assigned his interest in it to Widnes Corporation. The Times stated that this action amounted to a "virtual gift of £68,000" (£ in ). On 14 June 1864 Brunner married Salome Davies, the daughter of a Liverpool merchant with whom he had six children. Salome died on 29 January 1874 and the following year he married Jane Wyman, the daughter of a Kettering physician and the governess to his children. In 1891 the Brunners moved from Winnington Hall to Wavertree, a suburb of Liverpool. Amongst other offices held, he was Vice President of the British Science Guild, Deputy Lieutenant for the County of Lancashire (from 1904) and Pro Chancellor of the University of Liverpool. In 1909 the University of Liverpool awarded him the honorary degree of Doctor of Laws. In 1895 he was made the Baronet of Druids Cross in the County of Lancashire and in 1906 he became a member of the privy council, but he declined offers of a peerage. He died in 1919 at his home in Chertsey, Surrey. His estate amounted to over £906,000 (£ in ). In addition, he had given generously to his five married daughters, and had transferred investments to his sons. The baronetcy passed to his eldest son, John Fowler Leece Brunner. His descendants include, through his elder son's daughter (Joyce Worsley, Lady Worsley, née Brunner), Katharine, Duchess of Kent (born 1933), married since 1961 to a grandson of Britain's King George V, and Shelagh Brunner (1902 1983), daughter of his younger son (Harold Roscoe Brunner), who morganatically married Prince Ferdinand of Liechtenstein (1901 1981) in 1925, a member of that principality's still reigning dynasty.