Кіріспе

Жұлдызаралық өркениеттердің тірі емес материядан пайда болуына кедерес келтіретін нәрсе – Ферми парадоксының бір көрінісі. Ұлы сүзгі – бұл өмірдің дамуында абиогенездің ең алғашқы кезеңдерінен бастап Кардашев шкаласы бойынша дамудың ең жоғары деңгейлеріне дейін дамуға кедергі бар деген идея. Бұл дамыған өмірдің анықталуын өте сирек етеді. Ұлы сүзгі – Ферми парадоксының бір мүмкін шешімі. Бұл тұжырым Робин Хансонның байқалатын ғаламшарда ешқандай сыртқы өркениеттерді таба алмауы, дамыған зиялы өмірдің пайда болуы ықтимал деген түрлі ғылыми пәндерден алынған аргументтердің бірінде немесе бірнешесінде қателік бар екенін көрсетеді деген пікірінен туындайды. Бұл байқау, зиялы өмір пайда болуы мүмкін орындардың көп санын, шын мәнінде байқалған (қазіргі уақытта тек біреуі – адам) дамыған өркениеттері бар зиялы түрлердің аз санына дейін қысқартатын «Ұлы сүзгі» тұрғысынан қарастырылады. Бұл ықтималдық шегі, адамзаттың жойылуынан кейін немесе өткенде болуы мүмкін, зиялы өмірдің эволюциясына кедергі ретінде немесе өзін-өзі жоюдың жоғары ықтималдығы ретінде әрекет етуі мүмкін. Бұл аргументтің негізгі қорытындысы – өмірдің қазіргі кезеңге дейін дамуы неғұрлым оңай болса, адамзаттың болашаққа қатысты мүмкіндіктері соғұрлым нашар болуы мүмкін. Бұл идея алғаш рет экономист Робин Хансонның «Ұлы сүзгі – Біз оны жақында ғана еңсердік пе?» атты онлайн эссесінде ұсынылған. Мақаланың алғашқы нұсқасы 1996 жылдың тамызында жазылған, соңғы жаңартуы 1998 жылдың 15 қыркүйегінде жасалған. Хансонның тұжырымдамасы Ферми парадоксы мен оның салдары туралы талқылайтын бірнеше жарияланған көздерде мойындалды.

Ферми парадоксы

Жерге келген ғарышкерлердің сенімді дәлелі жоқ; қазіргі технологиямен біз ақылды сыртқы тіршілікті байқаған жоқпыз, сондай-ақ SETI басқа өркениеттерден ешқандай сигналдарды анықтаған жоқ. Жерден басқа Ғалам "өлі" сияқты көрінеді; Хансон былай дейді: Өзін-өзі көбейтуге қабілетті ғарыш кемелері сияқты технологиялармен, бұл кеңістік көрші жұлдыз жүйелерін, тіпті Ғаламның жасына қарағанда салыстырмалы түрде қысқа мерзім ішінде басқа галактикаларды да қамтуы мүмкін. Хансон: "Егер осындай дамыған өмір формасы біздің планетамызды кеңінен қоныстандырған болса, біз бұл туралы қазірдің өзінде білуіміз керек", - деп атап өтеді. Осы аргумент бойынша, Марста көпжасушалы тіршілік табу (егер ол тәуелсіз түрде пайда болған болса) жаман жаңалық болар еді, себебі ол 2-6 қадамдардың оңай екенін көрсетер еді, демек, қиындықтар тек 1, 7, 8 немесе 9 (немесе белгілі бір белгісіз қадам) қадамдарында болуы мүмкін. "Берсеркер гипотезасы" деп аталатын нақты тұжырымдамада, 8 және 9 қадамдар арасында сүзгі бар, онда әр өркениетті одан дамыған өркениет жасаған, өлімге әкелетін Вон-Нойман зымырандарымен жояды.

Жауаптар

Зиялы тіршіліктің эволюциясына бірнеше рет катастрофалық өзін-өзі жою немесе айқын көрінетін дәлелдерсіз мүмкіндік беретін көптеген баламалы сценарийлер бар. Бұл Ферми парадоксының мүмкін шешімдері: «Олар бар, бірақ біз ешқандай дәлел таба алмаймыз». Басқа идеялар: галактика бойынша физикалық таралудың тым қымбатқа түсуі; Жердің мақсатты түрде оқшаулануы; байланыс орнатудың қауіпті болуы және өркениеттердің белсенді түрде жасырынуы сияқты. Астробиологтар Дирк Шульце-Макух және Уильям Бэйнс Жердегі тіршіліктің тарихын, соның ішінде конвергентті эволюцияны қарастырып, оттегілік фотосинтез, эукариоттық жасуша, көпжасушалылық және құралдарды қолданатын интеллект сияқты өткелдер, жеткілікті уақыт болғанда, Жерге ұқсас кез келген планетада орын алуы мүмкін деген қорытындыға келді. Олардың пікірінше, Ұлы сүзгі – абиогенез, техногендік адам деңгейіндегі интеллекттің пайда болуы немесе өзін-өзі жою немесе ресурстардың жетіспеуі салдарынан басқа әлемдерді мекендеуге қабілетсіздік болуы мүмкін. SETI институтының астрономы Сет Шостак Жерді отарлауға үлкермеген ақылды сыртқы цивилизациялар бар галактика бар деп болжайды. Мүмкін, олардың отарлауға ниеті болмаған немесе ресурстары таусылған, немесе галактика гетерогенді түрде отарланған, немесе Жер «галактикалық шеткерде» орналасқан. Дәлелдің жоқтығы әдетте жоқтықтың әлсіз дәлелі болғанымен, мысалы, сыртқы ғарыштағы мега масштабты инженерлік жобалардың жоқтығы Ұлы сүзгінің әрекет етуіне нұсқауы мүмкін. Бұл ақылды тіршілікке әкелетін қадамдардың бірінің болу ықтималдығы төмен дегенді білдіре ме? Шостақтың сөзіне сәйкес:

Бұл, әрине, Ферми парадоксының бір түрі: Біз кең таралған, ірі масштабты инженерияның белгілерін көре алмаймыз, демек, біз жалғызбыз деген қорытындыға келуіміз керек. Бірақ мұндағы мүмкін қателік – жоғары көрінетін құрылыс жобалары интеллекттің сөзсіз нәтижесі деген болжам. Мүмкін, үлкен емес, кішкентай инженерияның өзі сөзсіз. Бұл инерция заңдарынан (кіші машиналар жылдам және жұмыс істеу үшін аз энергия қажет) және жарық жылдамдығынан (кіші компьютерлердің ішкі байланысы жылдам) туындайды. Бұл мүмкін – және бұл, әрине, болжам – дамыған қоғамдар шағын технологияны құрап жатыр және олардың өздерінің маңындағы жұлдыздарды қайта орналастыруға ынтасы немесе қажеттілігі жоқ. Олар нанороботтарды құруды қалайды. Артур Кларк айтқандай, шынымен дамыған инженерия біз үшін сиқыр сияқты көрінеді немесе мүлдем танылмайды. Айтқандай, біз Дэйсон сферасы сияқты нәрселерді іздеуді жаңа ғана бастадық, сондықтан оларды жоққа шығаруға болмайды.