Кіріспе

Кракатау кальдерасындағы жанартау аралы, Индонезиядағы Раката (/r//ə/'/k//ɑː//t//ə/ rəKAHtə) жанартауы, сондай-ақ Ұлы Кракатау деп те аталады, Индонезияның Суматра және Ява аралдары арасындағы Сунда бұғазында орналасқан, жартылай құлаған және адам қоныстанбаған стратовулкан. Биік тұрған бұл вулкан Кракатау аралын құраған үш жанартаудың ішіндегі ең үлкені және ең оңтүстігі болды (қалғандары Данан (жанартау) және Пербуэватан) және 1883 жылғы жарылыста толығымен жойылмаған жалғыз жанартау. Раката – түпкі аралдың жойылғанға дейінгі соңғы қалдығы. Дегенмен, Раката сол жарылыста солтүстік бөлігінен айырылып, тек оңтүстік бөлігі ғана қалды. Ашық жартастың ортасында үлкен линза тәрізді шығындымен аяқталатын үлкен ашық дике бөлігі көзге әсерлі көрінеді. Бұл нысан "Кракатаудың көзі" деп аталады.

Физикалық ерекшеліктері

Раката – жанартаулық конус, оның солтүстік беті тік жартас болып келеді, осының арқасында оның атқылау тарихының көп бөлігі көрініс тапқан. 25-тен астам экструзиялық бөгеттер саналып шықты; ортадағы ең ірісі теңіз деңгейінен 320 метр биіктікке дейін жетіп, үлкен (шамамен 6 метр диаметрлі) дөңгелек пішінде аяқталады. Бұл екеуінің шығу тегі байланысты ма, әлде бұл жай ғана сәйкестік пе – әзірге белгісіз.

1883 жылғы атылу

Раката 1883 жылғы Кракатау жанартауының жарылысында салыстырмалы түрде аз рөл атқарған сияқты. Кейбір мәліметтерге сәйкес, ол шілде айының соңында атқылауын (“желдетуін”) бастаған, ал Пербоэватан мамыр айында, Данан болса маусым айында бастаған. (Фурно жазбада көзі көрсетілмеген хабарламада Пик шілде айында құлағандығын айтады.) Кракатаудың барлық атқылау орталықтарының ортақ бастауы бар, яғни олар бір жанартаудың әртүрлі тетікшелері. Капитан Ферзанеердің 11 тамыздағы сапарынан жасаған картасында Ракатадан немесе оның етегінен (әйтсе де, Дананның оңтүстік бөлігінен бірнешеуі бар) ешқандай атқылау “ошақтары” көрсетілмеген, бірақ ол күл бұлты сол бағытқа қарай соққандықтан аралдың оңтүстік немесе батыс бөліктерін зерттей алмады. Рожиер Вербек апатты сипаттағанда Ракатаның солтүстік жартысы мен аралдың орталық бөлігі 27 тамызда сағат 10:02-де болған ең ірі жарылыс кезінде жойылғанын көрсетеді. Вербек болжайды, Данан мен Пербоэватаннан айырмашылығы, Раката магмалық камераның тікелей үстінде орналаспаған, ол кальдераның жарылыс сызығы бойымен өтетін жарық арқылы ғана байланысқан. Дегенмен, жартасты әуеден қарағанда екі доға байқалады, екіншісі 1883 жылдан кейін болған тұрақсыз жартас материалдарының құлауынан туындаған болуы мүмкін. Апаттан кейінгі бірнеше айда жасалған зерттеулерде Ракатаның биіктігі 830 м деп көрсетілген, бұл бұрынғы 820 м-ден жоғары, бірақ бұл бұрынғы зерттеулердің дәлдігіне байланысты болуы мүмкін. Вербек жарылыстың шамамен ескі шың тұсында болғанын хабарлайды. Ракатаның қалдығы құлаған пемзаның әсерінен айтарлықтай кеңейді. Алайда, кеңейген аумақтың көп бөлігі (көбінесе батыс және оңтүстік-шығысқа қарай) бірнеше жыл ішінде толқындардың әсерінен шайылып кетті. Жарылыстың күшіне байланысты Ракатада өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің өте аз бөлігі ғана тірі қалды, сондықтан Раката қазіргі заманғы биологиялық аралдық қоныстануды зерттеу үшін пайдаланылуда.

Соңғы іс-әрекет

1883 жылғы апаттан бері Ракатадан болған жарылыстар туралы нақты мәліметтер жоқ, бірақ күл шөгінділерінің жасын анықтау арқылы шамамен мерзімдер белгіленді. Кракатаудың кейінгі активтігі көбінесе Данан (жанар тау) мен Пербоэватан аралығындағы аймаққа шектелген сияқты, сол жерде 1927 жылдан бастап Анак Кракатау пайда болды.