Кіріспе

Еврей зерттеушісі және жазушысы (1130–1173) Туделалық Бенджамин (Еврейше: בִּנְיָמִין מִטּוּדֶלָה, айтылады [binjaˈmin mituˈdela]; Арабша: بنيامين التطيلي, Binyamin al Tutayli), сондай-ақ Бенджамин бен Йона деп те белгілі, XII ғасырда Еуропа, Азия және Африканы аралаған ортағасырлық еврей саяхатшысы. Оның Батыс Азияны көрнекті суреттеуі Марко Полодан жүз жыл бұрын жасалған. Кең білімі мен көптеген тілдерді білуінің арқасында Туделалық Бенджамин ортағасырлық география мен еврей тарихындағы маңызды тұлға болып табылады. "Бенджаминнің саяхаттары" яһуди қауымдастықтарын сипаттау ғана емес, сонымен қатар орта ғасырлардағы география және этнография туралы сенімді дереккөз ретінде құнды еңбек. Кейбір заманауи тарихшылар Бенджаминге орта ғасырлардағы күнделікті өмірді дәл бейнелегені үшін құрмет көрсетеді. Алғашында еврей тілінде жазылған оның маршруты латын тіліне аударылып, кейіннен Еуропаның көптеген маңызды тілдеріне аударылды. Ол XVI ғасырда Ренессанс ғалымдарының қызығушылығын тудырды. Оның саяхаттары осы кезеңде яһуди қауымдастықтарының бір-бірімен байланысы мен әртүрлілігін көрсетеді.

Жеке өмір

Оның жеке өмірі туралы көп мәлімет белгілі емес, тек ол Наварра Корольдігінің Тудела қаласында туғаны, 12 ғасырдың екінші жартысында өмір сүргені және оның әкесінің аты Жона болғаны ғана белгілі. Еврей емес көздерде оны жиі рабби деп атайды, бірақ оның рабби болғанына сенімді дәлел жоқ.

Саяхат

Ғалымдар арасында Бенджамин Туделаның нақты маршруты туралы бірлік жоқ, бірақ көптеген ғалымдар оның саяхат жолынан ол сол кездегі саяхатшылардың көп жүретін танымал бағытымен сапар шеккенін айтады. Бенджамин 1165 жыл шамасында Иберия түбегінің солтүстік-шығысынан саяхатын бастады, бұл қасиетті жерге жасалған паломничество ретінде басталуы мүмкін. Оның діни мақсатына қоса, коммерциялық мүдделері де болған болуы мүмкін. Ол бірнеше рет маржан саудасына қызығушылық танытады, мүмкін, ол кәсіби зергерлік тастар саудагері болған. Екінші жағынан, ол Израиль еліне жол ашатын яһуди қауымдастарын тізімдеуді көздеген болуы мүмкін, соның арқасында қасиетті жерге саяхаттайтын яһудилерге немесе басқа жердегі қысымнан қашқандарға қонақжайлық таба алатын жерлерді көрсетуге ниеттенген. Ол жиі тоқтап, адамдармен кездесіп, жерлерді аралап, кәсіптерді сипаттап, барған әрбір қала мен елдегі яһудилердің демографиялық есебін береді. Бенджамин кездескен әртүрлі мәдениеттер туралы өз бағасын берді және кейде кездескен әдет-ғұрыптардың арасындағы ұқсастықтарды атап өтті. Оның саяхаты Сарагосадан басталып, Ебро өзенінің аңғары арқылы Таррагона, Барселона және Жиронаға дейін төмен қарай, содан кейін Францияға солтүстікке қарай, ал одан Марсельден теңізбен жүзіп кетті. Генуя, Лукка, Пиза және Римді аралағаннан кейін, ол Грекия мен Константинопольға барды, содан кейін Азияға аттанды. Ол Сирия, Ливан, Израиль елі және Солтүстік Месопотамияны (оның атауы Шинар) аралап, Бағдатқа жетті. Одан ол Персияға барып, Арабия түбегі арқылы Мысыр мен Солтүстік Африкаға қарай жол тартты, 1173 жылы Иберия түбегіне оралды. Ол жол бойындағы маңызды орындар мен ескерткіштерді, сондай-ақ маңызды ғимараттар мен базарларды егжей-тегжейлі сипаттады. Бенджамин дереккөздерді көрсетуімен белгілі және тарихшылар оны сенімді деп санайды, бірақ оның кейбір мәлімдемелері бұрынғы авторларға сүйенгендіктен сынға ұшырайды. Мысалы, Бенджаминнің Филосторгий, Теодорет және Самуил бен Самсонмен бірге Лаиш (Тел-Дан) қаласын Баниас деп атауы даулы мәселе. Кесариялық Евсевий Дан/Лайшты Тирге баратын жолдың төртінші миліндегі Панеас маңында дәлірек орналастырған.

Еске алу

Туделалық Бенджамин есімін XIX ғасырдың ортасында Бенджамин II атымен танымал болған саяхатшы мен жазушы қабылдады. XIX ғасырдың көрнекті орыс-еврей жазушысы Менделе Мохер Сфоримнің маңызды туындыларының бірі – 1878 жылғы «Мазоес Беньомен Хашлиши» (מסעות בנימין השלישי) («Беньямин III-нің саяхаттары»), ол еврей Дон Кихоты саналады және атауы Туделалық Бенджаминнің кітабынан нақты шабыттанған. Иерусалимнің Рехавия ауданындағы Рехов Беньямин Митудела (רחוב בנימין מטודלה) көшесі, сондай-ақ Тель-Авивтегі және Туделаның бұрынғы еврей кварталындағы бір көше оның құрметіне аталған. Оның туған қаласындағы жоғары мектеп те Бенджамин де Тудела деп аталады. Израильдің белгілі ақыны Натан Альтерман Туделалық Бенджамин туралы өлең жазды, оған Наоми Шемер музыка жазды және ол Израиль радиосында жиі ойналды. Ури Шулевиц 2005 жылы «Туделалық Бенджаминнің саяхаттары: Он екінші ғасырда үш құрлық арқылы» кітабын жазып, суреттеді.

Оның шығармаларының аудармалары

Туделаның Бенжамины. Бенджамин Туделаның саяхат жолдары: Орта ғасырлардағы саяхаттар. Маркус Нейтан Адлер аудармасы. Майкл А. Сигнер, Маркус Нейтан Адлер және А. Ашердің кіріспелері. Джозеф Саймон/Панглосс баспасы, 1993 ж. Бенджамин Туделаның саяхат жолдары. Маркус Нейтан Адлер аудармасы. 1907: маршруттың картасы (2-бет) және түсініктемелер. PDF форматы. Бенджамин Туделаның саяхат жолдары: Сыни мәтін, аударма және түсініктемелер. Натан Маркус Адлер (аударған, редакциялаған, Нью-Йорк: Филипп Фельдхайм, Инк., 1907), 1960 ж. Израиль тарихы кафедрасы, Еврей университеті қайта басылымы. 2020 жылдың шілдесінде қол жеткізілген мәтіндік құжат. Sefer Masaot Benjamin MiTudela, баск, испан және еврей тілдеріндегі үш тілді басылым, 1994 ж. Наварра үкіметі Памплонада жариялады. Ксабиер Кинтана Сефер Масаотты баск тіліне, ал Хосе Рамон Магдалена Ном де Дью испан тіліне аударды. Бенджамин Митуделаның бұл үш тілді арнайы басылымына Наварра президенті Хуан Круз Алли Арангуреннің кіріспесі бар. Туделалық Бенджамин және Ратисбонлық Петахия, Орта ғасырдағы екі еврей саяхатшысының Еуропа, Азия және Африкадағы бақылаулары. Нух Арслантас аудармасы, Мармара университеті, Стамбул Какнус: Стамбул 2001 (екінші басылым. М.Ұ. Исламият факультеті баспасы: Стамбул 2009).