Кіріспе
Қорғаныс әскери нығайтылған бекініс
әскери бекініс
Бункер – адамдарды және құнды заттарды құлайтын бомбалардан, артиллериядан немесе басқа шабуылдардан қорғауға арналған қорғаныс әскери нығайтылған бекініс. Бункерлер көбінесе жер астында болады, ал блокхаустар көбінесе жер үстінде орналасады. Олар Бірінші дүниежүзілік соғыста, Екінші дүниежүзілік соғыста және Суық соғыста қару-жарақ орналастыру орындары, басқару және бақылау орталықтары мен қоймалар үшін кеңінен қолданылды. Бункерлер сондай-ақ дауылдан қорғану үшін де пайдаланылуы мүмкін. Тренч бункерлері – ішінара жерге қазылған шағын бетонды құрылымдар. Көптеген артиллериялық орналымдар, әсіресе жағалау артиллериясы үшін, тарихи түрде кең бункерлік жүйелермен қорғалған. Типикалық өнеркәсіптік бункерлерге кен орындары, азық-түлік сақтау алаптары, материалдар жинау орындары, деректерді сақтау және кейде тұрғын үйлер кіреді. Егер үй мақсатты түрде бункермен салынса, әдеттегі орны – талшықты пластик қабықшаларымен нығайтылған жер астындағы ванна бөлмесі болады. Бункерлер жақын жерде болған жарылыстардан туындаған жарылыс толқынын бұрып, бункердегі адамдарға құлақ және ішкі жарақаттардың алдын алады. Ядролық бункерлер соққы толқыны өткеннен кейін бірнеше секундқа созылатын төмен қысымды жеңіп, радиацияны тоқтатуы керек. Бункердің есігі қабырғаларындай берік болуы тиіс. Ұзақ мерзімге адамдар тұратын бункерлерде көп мөлшерде желдету немесе кондиционерлік жүйе болуы керек. Бункерлерді күшті жарылғыш заттармен және оларды бұзуға арналған жарылғыш қарулармен жоюға болады.
Этимология
Бункер сөзі 1758 жылдан бері тіркелген «орындық, отыруға арналған жер» деген шотланд сөзінен бастау алады, сонымен қатар қысқартылған «bunk» – «ұйықтау орыны» деген мағынада да қолданылған. Сөздің скандинавиялық тегі болуы мүмкін: көне швед тілінде «bunke» – «кеме жүгін қорғауға арналған тақталар» дегенді білдіреді. 19 ғасырда бұл сөз үйдің немесе кеме палубасының астындағы көмір сақтау қоймасын сипаттау үшін қолданыла бастады. Сонымен қатар, гольф алаңындағы қауіпті нысан ретінде құмға толтырылған ойысқа да қолданылды. Бірінші дүниежүзілік соғыста соғысқан елдер жер астына салынған баспаналар жасады, олар ағылшын тілінде «dugouts» деп аталды, ал немістер «Bunker» терминін қолданды. Екінші дүниежүзілік соғысқа қарай немістер бұл терминді үлкен (блокхаустар) және кішкентай (пулеметтік орындар) тұрақты құрылыстарды, сондай-ақ жер үстіндегі (мысалы, Hochbunker) және жер астындағы (мысалы, Фюрербункері) бомбадан қорғайтын баспаналарды сипаттау үшін пайдаланды. Сөздің әскери мағынасы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ағылшын тіліне енді, бастапқыда неміс қазбаларына сілтеме жасалды; Оксфорд ағылшын сөздігінде «әскери қазба; нығайтылған бетон баспана» деген мағына алғаш рет 1939 жылғы 13 қазанда «Батыс майданында цементтелген «бункерде» жасырылған нацистік далалық пушка» деген мақалада тіркелді. Оксфорд ағылшын сөздігінде оның қолданылуына қатысты барлық алғашқы сілтемелер неміс бекіністеріне байланысты. Алайда, Азияда бұл термин жапондықтар салған жер және ағаштан жасалған нысандарға да қолданылды, бұл термин 1943 жылы Британдық Үндістан армиясы шығарған нұсқаулықта пайда болды және тез арада кеңінен таралды. 1947 жылға қарай бұл сөз ағылшын тілінде осыншалықты таныс болды, Хью Тревор Ропер «Гитлердің соңғы күндері» кітабында Гитлердің Рейх канцеляриясының жанындағы жер асты кешенін «Гитлердің жеке бункері» деп, «бункер» сөзін тырнақшасыз сипаттады.
Артиллерия
Көптеген артиллериялық орналымдар, әсіресе жағалау артиллериясы үшін, тарихи тұрғыдан кең бункерлік жүйелермен қорғалған. Бұл бункерлер әдетте қаруды қызмет ететін экипаждарды орналастырып, оқ-дәрілерді қарсы батареялық оқтан қорғайтын, ал көптеген жағдайларда қарудың өзін де қорғайтын. Бірақ мұндай қорғау көбінесе олардың атыс шегін тарылтатын. Артиллериялық бункерлер – Ұлыбритания-Америка суық соғысынан бұрынғы ең ірі жеке бункерлердің бірі. Солтүстік Франциядағы "Batterie Todt" артиллериялық орналымының қабырғалары өте қалың болды, ал V 3 зеңбірегі үшін жер асты бункері салынды.
Өнеркәсіптік
Кәсіпорындардың типтік бункерлеріне тау-кен орындары, азық-түлік сақтау аймақтары, материалдарды жинау орындары, деректерді сақтау және кейде тұрғын жайлар кіреді. Олар негізінен Германия сияқты елдер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде маңызды өнеркәсіптерді әуе шабуылынан қорғау үшін салған. Өнеркәсіптік бункерлер қауіпті қызметтерді басқару орталықтары үшін де салынады, мысалы, зымыран қозғалтқыштарын сынау немесе жарылғыш тәжірибелер жүргізу үшін. Олар қауіпті тәжірибелер жасау немесе радиоактивті немесе жарылғыш заттарды сақтау мақсатында да құрылады. Мұндай бункерлер әскери емес объектілерде де кездеседі.
Жеке
Үйді арнайы бункермен салғанда, әдеттегі орын – үлкен шкафтары бар, нығайтылған жер астындағы ванна бөлмесі болады. Көп қолданылатын жобалау тәсілі – талшық күшейтілген пластик қабықшаларды пайдалану. Қысымнан қорғау үшін арзан жер үйірмесі қолданылуы мүмкін. Жер үйірмесі радиациядан қорғау үшін жасалады. Жер асты суының деңгейі жоғары болғанда, баспананың су бетіне көтеріліп кетуін болдырмау үшін кейбір конструкцияларда төсеніш ауыр жүктемемен бекітіледі. Бұл сондай-ақ қауіпсіз бөлме ретінде де қызмет ете алады.
Жарақтарды сақтау
Қару-жарақ сақтау бункерлері жарылғыш заттарды қауіпсіз сақтау және кез келген ішкі жарылысты тоқтату үшін жобаланған. Жоғары қуатты жарылғыштарды сақтау үшін ең көп қолданылатын конфигурация – иглу пішіндес бункер. Олар көбінесе қосымша сақтау массасын қамтамасыз ету үшін төбеге орналастырылады. Ядролық оқ-дәрілерді құрастыру немесе бөлшектеу кезінде болған жарылыстан пайда болған радиоактивті қалдықтарды тоқтатуға арналған, «Гравэл Герти» деп аталатын арнайы бункер түрі де бар. Бұл бункерлер АҚШ және Ұлыбританиядағы ядролық оқ-дәрілерді құрастыру және бөлшектеумен айналысатын барлық объектілерде орнатылған, ең ірісі – Техас штатының Амарилло қаласындағы Pantex зауытында 12 «Гравэл Герти» бар.
Жарылыстан қорғау
Бункерлер жақын жерде болған жарылыстардан туындайтын жарылыс толқынын бұрып, бункердегі адамдарға құлақ және ішкі жарақаттардың алдын алады. Шамадан тыс қысымның аз ғана әсерінен каркас ғимараттар құлайтын болса, бункерлер осыған төтеп беру үшін салынады. Бұл бомбаның (бункерді бұзушы бомбадан басқа) құрылымға зиян келтіру мүмкіндігін едәуір азайтады. Негізгі мақсат – физикалық қысымға өте төзімді құрылымды қамтамасыз ету. Көбінесе мақсатты түрде салынған құрылыстар – көмілген, болатпен нығайтылған темір бетоннан жасалған күмбездер немесе аркалар. Көптеген жылдам салынатын жарылыс ошақтары – ірі, көмілген құбырлар немесе туннельдер, мысалы, канализациялық немесе тасымалдау туннельдері сияқты азаматтық инженерлік құрылымдар. Арнайы жасалған, жылдам салынатын жарылыс ошақтары әдетте топырақтан жасалған аркалар немесе күмбездерді пайдаланады. Оларды жасау үшін терең орға тар, иілгіш, жұқа ағаштан жасалған шатыр орнатылады, содан кейін матамен немесе пластикпен жабылып, үстінен тығыздалған топырақпен жабылады. Күшті жер сілкінісі бункердің қабырғаларын бірнеше миллисекунд ішінде бірнеше сантиметрге жылжытуы мүмкін. Күшті жер сілкінісіне төтеп беруге арналған бункерлердің ішіндегі ғимараттардың серіппелі болуы керек, бұл тұрғындарды қабырғалар мен еденнен қорғайды.
Ядролық қорғау
Ядролық бункерлер соққы толқыны өткеннен кейін бірнеше секундқа созылатын төмен қысымды (вакуумды) қабылдап, сәулеленуден қорғауы тиіс. Әдетте, мұндай мүмкіндіктерді жасау оңай. Үстіңгі қабат (топырақ) және құрылым күшті сәулеленуден қорғауды қамтамасыз етеді, ал теріс қысым көбінесе артық қысымның 1/3 бөлігін ғана құрайды.
Жалпы сипаттамалары
Есіктер қабырғалармен кемінде бірдей берік болуы керек. Қазіргі кездегі әдеттегі конструкциялар қақпа есіктерін қамтуды бастады. Салмағын азайту үшін есіктер көбінесе болаттан жасалады, сондай-ақ болаттан жасалған ілмегі мен қаңқасы болады. Тым қалың ағаш та қолданылуы мүмкін, ол балқымай, күйіп жану арқасында ыстыққа қарсы тұрақтырақ. Егер есік сыртқы бетте орналасса және жарылыс толқынына ұшыраса, есіктің жиегі қаңқаға батып орналастырылады, осылайша жарылыс толқыны немесе шағылыс оны көтере алмайды. Бункерде екі есік болуы тиіс. Есік шахталары қазу жұмыстарын азайту үшін желдету шахталары ретінде де пайдаланылуы мүмкін. Ұзақ мерзімге адамдар тұратын бункерлерде, жылудың зиянды әсерін болдырмау үшін көп мөлшерде желдету немесе кондиционерлік жүйе қарастырылуы керек. Соғыс уақытында пайдалануға арналған бункерлерде электр қуаты немесе газдың сенімді еместігіне байланысты қолмен басқарылатын желдеткіштер болуы керек. Ең тиімді қолмен басқарылатын желдеткіштердің бірі – Кирни ауа сорғысы. Бункердегі желдету тесіктері жарылыс клапандарымен қорғалуы тиіс. Жарылыс клапаны соққы толқынымен жабылады, ал қалған уақытта ашық болады. Жарылыс клапандарының бір түрі – максималды қысымға төтеп беруге жеткілікті мықты қаңқаға шегеленген немесе бұрандаланған тозық резеңке дөңгелек жүріс бөліктері.
Қарсы шаралар
Бункерлерді қуатты жарылғыш заттармен және бункерді бұзатын снарядтармен жоюға болады. Ұшақтан түсетін экипаждарды от тастағыштармен өлтіруге болады. Күрделі, жақсы салынған және жақсы қорғалған бекіністер көбінесе кіру жолдарына жасалған шабуылдарға осал болады. Егер жер бетіне шығу жолдары жабылып қойылса, онда нысанды басқаратын адамдар тұтқындалады. Содан кейін бекіністі айналып өтуге болады.
Танымал қондырғылар
Белгілі бункерлерге Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Мажино сызығы және негізінен Германияға қараған солтүстік Чехия шекарасында орналасқан Чехословакия шекаралық бекіністері (бірақ одан аз мөлшерде бүкіл ел бойынша), Бельгиядағы Эбен-Эмель форты, Италияның солтүстігіндегі Альпілік қабырға, Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі Фюрербункері, Италиядағы Марнаттың өндірістік бункері, Германиядағы V қаруларының орналасқан жерлері (Mittelwerk) және Франциядағы (La Coupole және Blockhaus d'Éperlecques) сондай-ақ АҚШ-тағы Суық соғыс кезеңінің нысандары (Шайен тауы кешені, R нысаны және The Greenbrier), Ұлыбританиядағы (Берлингтон), Швециядағы (Боден бекінісі) және Канададағы (Дифенбункер) нысандары жатады. Швейцарияда 1963 жылдан бері барлық жаңа ғимараттарға қорғанысқа арналған баспаналар салуды талап ететін заң болғандықтан, және оның Ұлттық редут әскери қорғаныс жоспарының бір бөлігі ретінде салынған көптеген бункерлер бар. Швейцарияның кейбір бункерлері Сассо-Сан-Готтардо мұражайы сияқты қонақ үйлер мен мұражайларды қамтитын туристік орталықтарға айналды. КСРО үлкен бункерлерге ие болды (Мәскеу және Киев метрополитендерінің тереңдегі жүйелерінің бірі ядролық бомбадан қорғануға арналған баспана ретінде де пайдаланылды). Қытайда Пекиннің жер асты қаласы және Хубэйдегі 131-ші жер асты жобасы сияқты бірнеше нысандар салынды; Албанияда Энвер Ходжа елдің барлық жерінде жүздеген мың бункерлермен жабдықтады. АҚШ-та Ақ үйдің шығыс жанындағы Президенттік Төтенше жағдайлар Операциялық орталығы төтенше жағдай туғанда АҚШ Президенті үшін қауіпсіз баспана және байланыс орталығы қызметін атқарады.