Кіріспе

Америка Азаматтық Соғысының 1862 жылғы шайқасы – Седар тауының шайқасы, сондай-ақ Қырғыз тауы немесе Седар өзені шайқасы деп те аталады. Ол 1862 жылдың 9 тамызында Вирджиния штатының Калпепер округінде Америка Азаматтық Соғысы аясында болды. Генерал-майор Натаниел П. Банкс басқаратын одақтас әскерлері генерал-майор Томас Дж. "Стоунволл" Джексонның әскерлеріне Седар тауының жанында шабуыл жасады. Конфедераттар Вирджинияның орталық бөлігіне одақтас әскерлерінің жорылысын тоқтату үшін Калпепер сотының үйіне қарай жол тартып келе жатқанда осы шайқас болды. Шайқастың басында одақтас әскерлері дерлік жеңіліске ұшырағаннан кейін, конфедераттардың қарсы шабуылы одақтас әскерлерінің қатарларын бұзып, конфедераттардың жеңісімен аяқталды. Бұл шайқас Солтүстік Вирджиния науқанының алғашқы шайқасы болды.

Өмірбаян

26 маусымда генерал-майор Джон Поуп жаңа құрылған Вирджиния армиясының басшылығына тағайындалды. Поуп армиясын Солтүстік Вирджиния бойынша жайып орналастырды. Оның оң жақ қанаты генерал-майор Франц Сигел басшылығында Блю-Ридж тауларындағы Сперривиллде орналасты, орталық бөлігі генерал-майор Натаниел П. Банкс басшылығында Кіші Вашингтонда, ал сол жақ қанаты генерал-майор Ирвин Макдауэлл басшылығында Раппаханок өзенінің жағасындағы Фалмут қаласында болды. Банкс корпусының бір бөлігі, генерал-бригадир Сэмюэл В. Кроуфорд бригадасы және генерал-бригадир Джон П. Хатчтің атқыштар бригадасы Одақ желісінен 32 км (20 миль) қашықтықтағы Калпепер округінде орналасқан. Генерал Роберт Ли Поуптың қимылдарына жауап ретінде генерал-майор Томас Дж. "Стоунволл" Джексонды 14 000 әскермен 13 шілдеде Гордонсвиллге жіберді. Кейін 27 шілдеде Джексон генерал-майор А. П. Хилл дивизиясымен тағы 10 000 әскермен күшейтілді. Бұл шайқас А. П. Хиллдің Джексонның басшылығымен алғашқы шайқасы болды, ал олардың арасындағы жеке даулары Джексон қаза болғанда ғана аяқталды. Ли Джексонға Потомак армиясы оларды күшейтуге үлкермес бұрын Поптың Вирджиния армиясына шабуыл жасауды тапсырды. 6 тамызда Поуп күштерін оңтүстікке қарай Калпепер округіне жылжытты, мақсаты Гордонсвиллдегі теміржол торабын басып алу болды, бұл Конфедерацияның назарын генерал-майор Джордж Б. Макклелланның Вирджиния түбегінен шегінуінен аудартуға бағытталған. Осы қауіпке жауап ретінде Джексон бүкіл Вирджиния армиясы Гордонсвиллдегі позициясына жеткенге дейін Поптың Банкс басқаратын алғы шебіне шабуыл жасап, қарсы шабуылға шығуды шешті. Банксті жеңгеннен кейін, ол Гордонсвиллден 42 км (26 миль) қашықтықтағы Калпепер округіне көшуді жоспарлады, бұл Солтүстік Вирджиниядағы Одақ армиясының орналасуының орталық нүктесі болды, Поптың армиясын біріктіруден сақтау мақсатында. Бұл Джексонға Доңғалақтың жорығындағыдай, Одақ корпустарын жеке-жеке жеңуге мүмкіндік беретін еді. Осыған сәйкес, Джексон 7 тамызда Калпеперге аттанды. Шенандоадағы бұрынғы жорысындай, Джексон алдағы шайқаста жергілікті сандық басымдықты алу үшін маневр жасады. Бригадалық генерал Беверли Робертсон басқаратын атқыштар бригадасы Рапидан өзенінің бұлақтарын күзетіп, Мэдисон округін басып алып, солтүстікке қарай жылжып бара жатқан Конфедерацияның сол жақ қанатына қауіп төндіру үшін жіберілді. Робертсон бұл тапсырманы 8 тамызда оңай орындады. Джексонның Калпепер округіне жасаған жорылына тамыз айының басында Вирджиниядағы қатты ыстық және оның жоспары туралы құпиялылығы кедергі келтірді, бұл оның дивизиялық командирлері арасында алға жылжу бағыты туралы түсініспеушілік тудырды. Нәтижесінде, оның колоннасының басы 8 тамыздың кешіне дейін 13 шақырымға ғана жылжыды. Робертсонның тез арада жібергеніне қарамастан, Федералды атқыштар Попқа оралып, Конфедерацияның алға жылжуы туралы хабарлады. Жауап ретінде Поуп Банксті күшейту үшін Сигелді Калпепер округіне жіберді, ал Банкске Калпепер округінен оңтүстікке қарай 11 шақырым (7 миль) қашықтықтағы Седар Рун жотасында қорғаныс шебін ұстауға бұйрық берді. Банкс, Джексоннан Доңғаладағы жеңілісінен әлі де ренжіген, кек алуға асықты. Ол қалған армия келгенше қорғаныс шайқасын жүргізбей, бастаманы қолға алып, Джексонға 2:1 есебімен басымдық танытқанына қарамастан, оның желілерін толық құруға үлкермес бұрын шабуыл жасауды жоспарлады.

Конфедерацияның позициясы

9 тамызда таңертең Джексон армиясы Рапидан өзенін кешіп, Калпепер округіне енді, бастап келе жатқаны генерал-майор Ричард С. Юэлл дивизиясы, одан кейін бригада генералы Чарльз С. Виндер дивизиясы, ал арттан генерал-майор А. П. Хилл дивизиясы. Сағат 12-ге дейін, Юэлл дивизиясының авангардындағы бригада генералы Джубал Эрли бригадасы, Сидар Рунның жотасында, Сидар Маунтиннің солтүстік-батысында орналасқан федералды атқыштар мен артиллерияға кездесті. Бұрын айтқандай, Вирджинияда тамыз айының қызықты ыстығы тұрды. Сағат 14:00-ге қарай, ыстық күшейді және шайқас 15:30-да, күнің ең ыстық сәтінде басталды. Шайқас басталғанда Джексон армиясының қимылдары осы ыстықтан қатты шектелді. Алғашқы әрекеттерге екі сағатқа жуық артиллериялық дуэль кірді, екі тараптың ешқайсысы да анық артықшылыққа ие бола алмады. Кейбір артиллерияшылар ыстықтан құлап, қаруларын асыққандықтан атты. Критенден қақпасы маңындағы федералды артиллерияның тиімді атысы конфедераттардың орналасуын күйретіп жіберді. Эрли өз қаруларын жеткізіп, қарсыластар арасында артиллериялық дуэль басталды, Эрлидің жаяу әскері Кулпепер-Оранж жолының шығыс жағында (қазіргі АҚШ 15-ші бағытына шамамен параллель) Сидар Рунның қарсы жағалауындағы биік жерде қатарға тұрды. Юэлл дивизиясының қалған бөлігі Эрлидің оң жағына келді, таудың солтүстік беткейіне бекініп, оның жотасына алты зеңбірек орналастырды. Виндер дивизиясы Эрлидің сол жағында, жолдың батыс жағында, бригадамен орналасты. Бригада генералы Уильям Талияферро бригадасы Эрлиге жақын, ал полковник Томас С. Гарнет конфедераттардың сол жағында, орман шетіндегі бидай егістігінде болды. Виндердің артиллериясы екі дивизия арасындағы жолдағы олқылықты толтырды. Полковник Чарльз Р. Рональд басқарған Стоунволл бригадасы зеңбіректердің артында қолдау көрсету үшін келді. А. П. Хилл дивизиясы әлі де жолмен келе жатқандықтан, конфедераттардың сол жағында резервте тұруға бұйрық берілді. Сағат 17:00-ге дейін, артиллериялық шайқас баяулағанда, конфедерат бригада генералы Чарльз С. Виндер қаза тапты. Виндер Холлдың 2-ші Мэн жеңіл артиллериялық батареясынан келген оқтан қаза тапты. Ол сол күні ауру болғандықтан, жедел жәрдем вагонымен майданға әкелінді. Әскерін басқаруға тырысқанда, оқ сынығына шалдықты. Виндердің сол қолы мен денесі қирады, ол бірнеше сағаттан кейін қайтыс болды. Нәтижесінде, дивизияның басқаруы Уильям Талияферроға жүктелді, ол Джексонның шайқас жоспарын мүлдем білмеді. Оның бөлігіндегі орналасу әлі толық емес еді; Гарнет бригадасы негізгі конфедераттық қатардан оқшауланды, оның қанаты орманға қауіпті түрде ашық болды. Стоунволл бригадасы оларға қолдау көрсетуге тиіс болған, бірақ артиллерияның артында жарты миль қашықтықта қалды. Дивизия басшылығы дұрыс қалпына келтірілместен бұрын одақтың шабуылы басталды.

Еуропалық Одақтың ұстанымы

Федерал әскерлері Седар-Ранның үстіндегі жотада қатар құрды, бригада генералы Сэмюэл В. Кроуфордтың бригадасы Гарнеттке қарсы далада одақтың оң жағын құрады, ал бригада генералы Кристофер С. Огурдың дивизиясы одақтың сол жағында, жолдың шығысына қарай орналасты. Бригада генералы Джон У. Гирінің бригадасы Талияферроға қарсы Turnpike бойында бекітілді, ал бригада генералы Генри Принстің бригадасы Эуэллге қарсы алыс сол жақта орналасты. Бригада генералы Джордж С. Гриннің толық емес бригадасы (бар болғаны екі полк) артта резервте сақталды.

Одақ шабуылы

Банкстың тиімді артиллериялық атысына байланысты, көптеген оңтүстік әскерлері Банкс жаяу әскерін алға жібергенде әлі де жаңа позицияға орналаса алмады. Ол генерал Кристофер Огур дивизиясымен Кулпепер жолының шығысындағы далалар арқылы шабуылға көшті. Гири мен Принс конфедераттардың оң жағына қарсы жіберілді. Федералдардың жылдам шабуылы конфедераттардың қатарын бұзу қаупін тудырды, бұл Эрлиді Седар тауынан, ол әскерлерді қайта орналастырып жатқан жерден, майданға шапқынымен келуге мәжбүр етті. Огур өзінің алғашқы екі бригадасын екі қатарлы үлкен күшпен бидай даласы арқылы алға жылжытты. Гиридің 1-бригадасы оның сол жағындағы 5-Огайо жұмыскерлік батареяларынан құралды. Бұл Еуэлл дивизиясының Латимер Вирджиниялық батареясы еді, ол Тримбл мен Форно бригадаларымен бірге Седар тауының батыс беткейімен, астыңғы жазықтан шамамен 200 фут биіктікте орналасқан еді. Конфедераттардың қатарына жақындаған сайын атыс күшейді. Артиллерия үздіксіз оқ жаудырды. Джексон: «Бұл жаудың батареяларына айқын әсер етті. Шамамен екі сағат бойы екі тараптан да артиллериялық оқтар үздіксіз атылды. Біздің батареяларымыз жақсы жұмыс істеді және жауға елеулі зиян келтірді» деп жазды. Кішкентай ойыс пен бөлінген қоршау Эрлидің әскерін қорғады, ал федералдар, жүгері сабақтарынан басқа қорғанышсыз қалғандықтан, Аугурдың өзі де аяғына жараланған, атыс кезінде көп шығынға ұшырады. Эрлидің тұрақтандырушы рөлі және конфедераттардың артиллериялық атысы конфедераттардың оң жағындағы одақтың шабуылын тоқтатты. Сол жақта Кроуфорд Виндер дивизиясына шабуыл жасап, үш полкін жіберді. Олар полковник Джордж Д. Чапманның 5-Коннектикут жұмыскерлік полкі болды, ал 3-Висконсин штатының алты ротасы, генерал Джордж Генри Гордон басқаратын бригададан, бидай даласының батысындағы бұталы дала арқылы Кроуфордтың оң қанатына қарай жылжыды. Кроуфордтың шабуылы бидай даласын жылдам басып өтті, ал Гарнетт әскерінің назары Гири мен Принстің конфедераттардың оң жағына жасаған шабуылымен аударылды. Федералдар орманға шабуылдап, 1-Вирджиния жұмыскерлік батальонының қанатына тікелей соқтығысты, екі жақтан шабуылға ұшырағандықтан олар артқа шегінді. Федералдар желілерін қайта құрмастан, 42-Вирджинияны жан-жақтан басып, Талияферро мен артиллерияның артқы жағына жетті. Кроуфордтың шабуылы басталғанда, Стоунволл бригадасы Гарнетттің сол жағына жетіп, бұталы даланың оңтүстік шетінде желі құрды. Алайда, Стоунволл бригадасы мен Гарнетт бригадасы арасында әлі де олқылық қалды, және Кроуфордтың әскері сол олқылықтан өтті. Талияферро өзінің бригадасынан 10-Вирджинияны Гарнетттің сол жағын қолдауға жіберді, бірақ олар да тез арада кері шегінуге мәжбүр болды. Оң жақтағы апатты сезінбеген полковник Рональд Стоунволл бригадасына бұталы далаға шабуыл жасауды бұйырды, бірнеше минут ішінде 3-Висконсин штатын толығымен талқандады. Шегінетін федералдарды қуалауға дайын тұрған Рональд кенеттен өзінің бригадасының оң қанаты, 27-Вирджиниямен қорғалған, Кроуфордтың орманға кіргенін көргенде қашқанын білді. Джексон батареяларды тұтқындалмас үшін кері қайтаруға бұйырды, бірақ Талияферро мен Эрлидің сол жағы Кроуфордтың шабуылынан ауыр зардап шекті және сындыру қаупі туды.

Конфедерацияның қарсы шабуылдары

Осы қиын жағдайда генерал Джексон жауынгерлерді рухтандыру үшін даланың сол бөлігіне аттанды және бір кезде оның бұрынғы бригадасының бөлігі болған 27-ші Вирджиния штатының сарбаздарына кездесті. Ол сол жердегі әскерлерге жігер беру мақсатымен қылышын көтеріп ұстауға тырысты; бірақ, оны жиі қолданбағандықтан, ол қабында тозып, шығара алмады. Седар тауы – Стоунволл Джексонның өміріндегі қылышын суырған жалғыз шайқасы. Еш ойланбастан, ол белбеуінен қылышын шешіп, қабынымен бірге басын үстіне көтеріп, әскерлерін шақырып қалды. Содан кейін ол қарсы шегініп келе жатқан туды алып, жауынгерлеріне оның төңірегіне жиналуға бұйырды. Жиналған әскерлер генерал-майор А. П. Хиллдің дивизиясынан келген күштермен бірігіп, Кроуфордтың шабуылын тойтарды. Ал Гарнеттің позициясының құлауын және 27-ші Вирджинияның жеңіліске ұшырағанын естіген полковник Рональд Стоунволл бригадасының қалған төрт полкіне оңға бұрылуға бұйырды, осылайша олардың ұрыс шебі Кроуфордтың артындағы бидай даласының батыс жағына келді. Алдыңғы қатардағы жаңа күштермен генерал Лоренс О'Брайан Бранчтың бригадасы қысым көрсеткенде және Стоунволл бригадасы оларды одақтың қалған әскерінен бөліп тастауға азықтанғанда, Кроуфордтың сарбаздары бидай даласы арқылы кері шегіне бастады. 5-ші Вирджинияның шабуылы көптеген одақтық әскерлерді тұтқынға алды, сондай-ақ үш одақтық жауынгерлік туды тартып алды. "Қалам мен ойдың бірігуі бұл мәселенің мәнін толыққанды жеткізе алмайды", - деп еске алды 5-ші Коннектикут полкінің капитаны. "Бұл адамдар әдейі отты пешке кіргендей болды және сол жерде қаншасы өлімнен құтылғанын білемін". Кроуфорд өзінің соңғы резервтік полкі, 10-шы Мэнге, бригаданың қалған бөлігі кері шегінгенше конфедераттарды ұстап тұруды бұйырды. Үш конфедерат бригадасының элементтеріне қарсы жалғыз тұрған 461 сарбаздық полк 179 сарбазын жоғалтты, ал кейбір аман қалғандар бұл шайқас бес минуттан да аз уақытқа созғанын айтты. Одақтың оң фланкі ыдыраған кезде Гордонға бригадасын алға жылжытуға бұйрық берілді, оның ішінде бұрын Стоунволл бригадасымен бұталы даладағы шайқаста жеңілген 3-ші Висконсиннің жаңадан құрылған бөлімдері де болды. Бидай даласының солтүстік жиегіндегі ағаштар бойымен өздерінің позицияларын бекіткен Гордонның үш полкі Стоунволл бригадасының, Бранч бригадасының және генерал Джеймс Арчердің басқаруымен келген қосымша күштердің шабуылдарына қарсы тұрды. Бірақ конфедераттар Гордонның назарын өзіне аударды, ал қосымша жаңа күштер Гордонның оң фланкінен батысқа қарай жылжыды. Ешқандай ескертусіз, Стоунволл бригадасының бір бөлігі және генерал Уильям Д. Пендер басқарған бригада 27-ші Индиана полкінің фланкіне шабуыл жасады. Индиана сарбаздарының бірі еске алғандай, конфедераттар "оң жақтағы біздің сарбаздарымыздың бетіне аяусыз оқтарды төкті". Оқтан кейін олар тікелей [27-ші Индиананың фланктік роталарының] арасына шабуыл жасап, штыкпен берілуді талап етті. Гордонның желісі оңнан солға қарай жылдам түрлендіріліп, сарбаздары артқа қарай шашырады. Осы уақытта Джексон Эуэллге де алға жылжуға бұйырды. Эуэллдің қаруын үндіруге қиындық келді, бірақ одақтың сол жағы Кроуфордтың шегінуін көргенде дүрбіліп, ақыры генерал Исаак Р. Тримблдің бригадасы Седар тауынан төмен шабуыл жасады.

Конфедерацияның қуғындауы

Гриннің резервтік бригадасын қолдауға тартқандарына қарамастан, сағат 19:45-ке қарай Одақ желісі толыққанды шегінді. Жаяу әскерінің шегінуін қамтамасыз ету үшін Банкс конфедерациялық желіге екі эскадрилья кавалерия жіберді. Олар жол бойындағы қоршаудың артында орналасқан конфедерациялық жаяу әскерінен ойсыратып соққыға ұшырады, 174 адамның ішінде тек 71-і ғана қашып құтыла алды. Конфедерациялық жаяу әскері және бригада генералы Уильям Э. Джонстың 7-ші Вирджиния кавалериясы шегініп келе жатқан одақтықтарды қызу қуып, Одақ желісінен шамамен бір миль қашықтықтағы штаб-пәтерінде болған Банкс пен Попты тұтқындауға жақындады. Шамамен бір жарым шақырымға созылған қуып жете беруден кейін Джексон қараңғы түскенде сақтанды, себебі Поптың қалған әскерінің орналасқан жеріне көзі жетпеді. Соңында, 7-ші Вирджиния кавалериясымен тұтқындалған бірнеше одақтық жаяу әскерлері конфедерациялықтарға Поптың Сигелді Банкске көмек үшін алға жылдырып жатқанын хабарлады. Осыған байланысты Джексон қуып жете беруді тоқтатты, ал сағат 22:00 шамасында шайқас тоқтады. Осы кезде Макдауэлл корпусының бригада генералы Джеймс Рикеттстің бөлімшесі келді, ол Банкстің шегінуін тиімді түрде қамтамасыз етті.

Салдары

Соғыстағы шығындар жоғары болды: Одақтың қазасы 2353 (314 қаза тапқан, 1445 жараланған, 594 жоғалып кеткен), Конфедерацияның 1338 (231 қаза тапқан, 1107 жараланған). Кроуфордтың бригадасы барлық әскерінің 50%-дан астамын, соның ішінде көптеген офицерлерін жоғалтты. Принц бен Гири бригадалары 30–40% шығынға ұшырады. Екі генерал да жараланды, ал Принц тұтқынға алынды. Бригадный генерал Виндер қабылдаған оқтан көз жұмды. Клара Бартон шайқастан кейін алғашқы далалық жұмысын жүргізді. Ол Вашингтон қаласында және Бірінші Булл-Ран шайқасынан кейін майданда жараланған сарбаздарға көмектескенімен, Армия департаменті оған 3 тамызда ғана майданға баруға рұқсат берді. 13 тамызда келгеннен кейін Бартон екі күн мен түнін майданда жараланғандарға, оның ішінде Конфедерация тұтқындарына көмектесумен өткізді. Екі күн бойы Джексон Седар-Ранның оңтүстігіндегі таудың батыс беткейіндегі позициясын сақтап, Федералдықтардың шабуылын күтті, бірақ ол болған жоқ. Джексонның бостандыққа шығуынан және одан әрі сәтсіздіктерге ұшырауынан сақтану үшін, Одақтың Бас генералы Генри Халлек Поуптың Гордонсвиллге жасаған шабуылын тоқтатты, осылайша бастаманы Лиге беруге мәжбүр болды. Поуп қорғанысқа көшкеннен кейін, Ли өз күштерін Поупқа қарсы кең ауқымда қолдануға мүмкіндік алды. Ақырында, 12 тамызда Поптың барлық әскері Кульпепер сотына жеткенін естіп, Джексон Гордонсвиллге қайтып, Рапидан өзенінің артындағы қорғаныс позициясына орналасты. Бұл шайқас Вирджиниядағы соғыстың ошағын Вирджиния түбегінен Солтүстік Вирджинияға көшірді. Ауа райы және дивизия командирлерімен байланыс нашар болғандықтан Джексон шайқастағы бастамашылықты жоғалтты. Ол аңғардан келген сақ қарсыласына қарсы тұрады деп күткен, бірақ күтпеген шабуылға ұшырап, майданнан сүрінуге айналды. Конфедерация әскерінің шайқастың шешуші сәтіндегі тиімді басшылығы және Хиллдің уақтылы келгені жеңіліске ұшыраудан сақтап, ақырында олардың сандық артықшылығы федералдыларды майданнан ығыстыруға мүмкіндік берді. Банкс, Джексоннан аңғарда жеңілгеннен кейін, бұрынғы шығындарын өтеуге асықты. Ол өзінің екі есе көп қарсыласынан қорғаныс шайқасын күшті позициядан жүргізбей, Поптың қалған әскерінің келуіне уақыт берудің орнына, бастаманы қолға алып, Джексон желілерін толық құрудан бұрын шабуыл жасауға шешім қабылдады. Бұл батыл қадамның нәтижесіне жақын болды, бірақ соңында ол өзінің ескі жауынан қайта жеңілді.

Жауынгерлік алаңның сақталуы

Американдық шайқас алаңының қоры және оның серіктестері 2023 жылдың ортасына дейін шайқас алаңының ауданының бір бөлігін сатып алып, сақтап қалды. Бұл 2022 жылдың шілдесінде шамамен 45 акр жерді сатып алуды қамтиды. Қазірдің өзінде сақталған жердің көп бөлігі Вирджиния штатының 15 және 657 тас жолдарының қиылысына жақын орналасқан (соңғысы Генерал Виндер жолы деп аталады). Оған бір кезде Криттенден қақпасы тұрған жер, сондай-ақ шайқастың ең қанды шайқастары болған бидай даласы кіреді. Қор 1998 жылы жер учаскесін сақтап қалды, он екі жыл өткен соң тағы екеуін қосты, ал 2013 жылға дейін тағы он акр жерді сақтап қалды. Бұл сақтау шараларын іске асыруда "Седр тауы шайқас алаңының достары" деген жергілікті ұйым маңызды рөл атқарды. 2012 жылы сақталған он акр Криттенден қақпасының орнына жақын және генерал Виндердің қаза тапқан жерін, Джексонның штаб-пәтерінің орналасқан жерін және шайқастың қаһарлы сәтінде Конфедерация әскерлерін қайта жинауға жасаған күшті қамтиды.