Кіріспе

Есептеуге енгізілген арнайы элемент. Фудж-фактор – бақылауларға немесе күтулерге сәйкес келу үшін есептеулерге, формулаларға немесе модельдерге енгізілген уақытша шама немесе элемент. Ол түзету коэффициенті деп те аталады, мысалы, Эйнштейннің космологиялық тұрақтысы, қара энергия, қара материяның алғашқы ұсыныстары және инфляция.

Ғылымдағы мысалдар

Ғылыми теориядағы кейбір шамалар есептеу арқылы емес, өлшенген нәтижелерге сәйкес кездейсоқ түрде белгіленеді (мысалы, Планк тұрақтысы). Дегенмен, осы фундаменталды тұрақтылардың кездейсоқтығы көбінесе нақты айтылады. Басқа есептеулерде "түзету коэффициенті" болуы мүмкін деген ұсыныс, есептеулердің эксперименттік деректермен жасанды түрде сәйкес келуі үшін қандай да бір жолмен өзгертілгенін білдіруі мүмкін.

Космологиялық тұрақты

Теориялық физикада Альберт Эйнштейн жалпы салыстырмалылық теориясын жасауға тырысқанда, теория ғаламның гравитациялық құлдырауын болжайтындай болды: ғаламның кеңейіп немесе құлдырауы керек екендігі көрінді. Ал ғаламның статикалық және тұрақты модельін жасау үшін (сол кезде Эйнштейнге бұл "дұрыс" нәтиже болып көрінді), ол кеңейтімдік айнымалыны енгізді (космологиялық тұрақты деп аталады), оның жалғыз мақсаты гравитацияның жиынтық әсерін бекіндіру болды. Кейін ол мұны "өмірімдегі ең ірі қателік" деп атады.

Күтілетін қателік шегі

Ғылымдағы "түзету коэффициенттерінің" (fudge factors) ерекшелігі – олардың кездейсоқтығы және олардың нәтижеге қарай жасалуы. Дегенмен, жоба басқаруда жобаның болжамды "ресурс бағасына" белгілі бір қателік маржасын енгізу арқылы болжамдарды шындыққа сәйкес етуі жиі кездеседі: жобаны кешіктіруге немесе оны қымбаттатуға мүмкіндік беретін көптеген күтпеген факторлар бар, бірақ оны мерзімінен бұрын немесе есептелген бюджеттен арзан аяқтауға әкелетін факторлар өте сирек. Сондықтан, белгілі бір дәрежеде "күтпеген" шығыстар күтіледі, тіпті олардың нақты мәнін болжау мүмкін болмаса да. Тәжірибелі жоспарлаушылар белгілі бір жобаның есептелген ресурстардан белгілі бір пайызға асып кетуі мүмкін екенін біледі және "идеалды" есептеулерді қауіпсіздік коэффициентіне көбейтіп, шынайы бағалау жасауға болады, ал осы маржа кейде "түзету коэффициенті" деп аталады. Алайда, күтілетін болжаусыздықтарды жоспарлау кезінде бұл "қателік маржаларына" көбінесе басқа, нақтырақ атаулар беріледі: мысалы, қоймадағы тауарларды бақылауда, егер белгілі бір мөлшердегі тауар зақымдану, ұрлық немесе басқа түсіндірілмейтін мәселелерге байланысты жоғалып кетсе, бұл айырмашылық "жетіспеу" (shrinkage) деп аталады. Инженерлік саласында белгісіз шамаларға қатысты қателік маржасын қамтамасыз ету үшін "түзету коэффициенті" қолданылуы мүмкін.