Кіріспе

Компьютерлік тышқанда бетті жылғау үшін қолданылатын элемент – жылғау дөңгелегі. Бұл дөңгелек компьютерлік тышқандарда қолданылады (оны тышқан дөңгелегі деп те атайды). Ол көбінесе резеңке жабынмен қатты пластиктен жасалған және ішінде айналмалы энкодері болады. Жылғау дөңгелегі әдетте тышқанның сол және оң түймелерінің арасында, тышқан бетіне перпендикуляр орналасқан. Кейде дөңгелекті солға және оңға басу арқылы қосымша макрос түймелерін пайдалануға болады.

Функционалдылығы

Скролл дөңгелегі тышқан батырмаларының арасында көлденең орналасқан және көбінесе тік прокрутканы қолданады. Дөңгелекті төменгі жағынан жоғарыға жылдыру «жоғары» немесе «алға» прокрутка деп аталады, ал керісінше, яғни дөңгелекті жоғарғы жағынан төменге жылдыру «төмен» немесе «артқа» прокрутка деп аталады. Графикалық интерфейсте «жоғары» қозғалыс терезенің мазмұнын төменге жылжиды (және егер жүгірткі болса, оны жоғарыға жылжиды), ал керісінше. Басқа конфигурацияларда (кейде «табиғи прокрутка» деп аталады) әсері кері болады. Көптеген тышқандарда скролл дөңгелегін ортаңғы тышқан батырмасы ретінде қолдануға болады, оны басып тұру арқылы. Кейбір тышқандардың дөңгелектері оларды солға немесе оңға бұру арқылы көлденеңге қарай жылжиды, немесе тышқанның басқа бөлігінде перпендикуляр осьте қосымша дөңгелек болуы мүмкін. Дөңгелек көбінесе, бірақ әрқашан емес, оператордың прокрутка мөлшерін оңай сезінуі үшін аналогтық ось ретінде үздіксіз емес, дискретті қадамдармен айналу үшін бұрыштармен жабдықталған. Скролл дөңгелектері қазіргі компьютерлік тышқандарда кең таралған және аппараттық интерфейстің маңызды бөлігіне айналды. Дегенмен, дөңгелексіз тышқандар да қолжетімді. Кейбір интерфейстер, мысалы Cinnamon (жұмыс үстелі ортасы), оны жылдамдық пен дыбыс деңгейін реттеу үшін пайдалануға мүмкіндік береді, прокрутка кезінде тиісті тапсырмалар панелінің белгішесіне бағытталғанда.

Тарих

Тышқанның дөңгелегін әртүрлі адамдар бірнеше рет, бірін-біріңің жұмысынан хабарсыз ойлап тапқан. Тышқандағы басқа да жылжитын элементтер және дөңгелекті жылжиту үшін пайдалану, дөңгелек пен тышқанның біріктірілуінен бұрын пайда болған. Бұрынғының ең ерте мысалы – 1985 жылы NTT (Жапония) және ETH Цюрих (Швейцария) бірлесіп жасаған Mighty Mouse прототипі (Кунио Оно, Кен'ичи Фукая және Юрг Нивергельт). Онда жақтан бас бармақпен басқарылатын, бірге жұмыс істейтін аналогты түйме/ауыстырып қоятын түйме болған, ол тегіс жылжитуға мүмкіндік берген. 1989 жылы ACM SIGCHI конференциясында Apple компаниясынан Джина Даниэль Венолиа 3D кеңістікте ішке және сыртқа қарай жылжитын немесе үшінші ось бойымен масштабтауға арналған көлденең бас бармақ дөңгелегі бар тышқан прототипін ұсынды. 1995 жылы Тайваньдық KYE Systems компаниясы дөңгелегі бар алғашқы коммерциялық тышқанды шығарды. Ол Genius EasyScroll деп аталды және Mouse Systems ProAgio ретінде де қол жетімді болды. Microsoft IntelliMouse 1996 жылы Microsoft Office 97-де тышқан дөңгелегін қолдаумен бірге дөңгелекті танымал етті. Ол 1993 жылдан бері Крис Грэмнің көмегімен Эрик Мишельманның идеялары негізінде жасалған. Дөңгелектер PDA-ларда және Sony-дің алғашқы үлгілерінде, BlackBerry құрылғыларында және Nokia 7110 телефонында да кездеседі, олар көбінесе мәзірлерде шарлауға арналған. Олар сондай-ақ, әсіресе Logitech және Microsoft үлгілеріндегі пернетақталарда да пайда болды, әдетте Caps Lock пернесінің сол жағында орналасқан.

Баламалар

Скролл дөңгелегінің орнына кейбір тышқандар (және басқа құрылғылар) баламалы, бірақ ұқсас компонентті пайдаланады. Ноутбук компьютерлері көбінесе скролл дөңгелегін имитациялайтын (скролл үшін тақтаның жиегін бөліп немесе мультитач жесті арқылы скроллды іске қосу арқылы) немесе скролл дөңгелегінің батырмасын басуды имитациялайтын (сол және оң батырмаларды бір уақытта басу арқылы, барлық бағыттарда скроллды іске қосу үшін) бағыттаушы құрылғы жестісімен бағдарламаланған сенсорлық тақтамен жабдылған. Көптеген Linux дистрибутивтері сенсорлық тақта арқылы скролл жасау әдісін ұсынады, онда пайдаланушы алдымен тақтаның бір бұрышына басып, содан кейін тақтаның ортасынан шеңбер бойымен сүйреп скролл режимін қосады; сенсорлық тақтаны босатқанда, тышқанның әдепкі режиміне қайта оралады. Тышқандардағы баламаларға шарлы дөңгелектер (Apple Mighty Mouse сияқты, сондай-ақ кейбір Serial немесе PS/2 тышқандарында горизонталь және вертикаль скроллды біріктіретін трекболдар), бағыттау таяқшалары, енгізілген сенсорлық тақталар (Apple Magic Mouse) немесе оптикалық сенсорлар жатады. Ерекше мысалдарға ертедегі Saitek тышқанында болған джойстик стиліндегі шляпалы коммутатор және Cherry Power Pad Mouse M 1000-де табылған орталық 4 бағытты коммутатор кіреді. Genius сонымен қатар 1990 жылдардың соңында дөңгелектің орнына екі бағытты рокерлі коммутатормен жабдықталған, Magic Scroll Button деп сатылған қарапайым NetMouse ұсынды. Kensington қазіргі уақытта үлкен "скролл сақинасы" бар бірнеше трекбол тышқандарының модельдерін ұсынады, ол допты қоршап тұрады және дәстүрлі тышқанның скролл дөңгелегіндегідей тек бас бармақты емес, бірнеше саусақты пайдалана отырып айналдырылады. Кейбір ThinkPad ноутбуктері сенсорлық тақтаның үстіндегі батырманы ұстап тұрып, бағыттау таяқшасын қолдану арқылы скролл жасауға мүмкіндік береді.

Басқа қолданбалар

Скролл дөңгелегінің қозғалысы жүйелердің басқа да аспектілерін басқару үшін жиі қолданылады. Мысалы, ол пайдаланушыға бірнеше опцияны таңдауға, жақын не алыс қарауға, немесе кез келген мәнді арттыруға не азайтуға мүмкіндік береді. Бірінші тұлғадан атыс ойындарында, скролл дөңгелегі көбінесе қаруларды ауыстыру үшін, тіпті егер көлденең прокрутка мүмкін болса, ойыншыға солға және оңға иілуге немесе телескоптық көзді жақын не алыс қарауға мүмкіндік береді. Көптеген стратегиялық ойындарда да скролл дөңгелегі ойыншының көрісін жақын не алыс қарау үшін қолданылады. CAD бағдарламалары, мысалы Autodesk компаниясының AutoCAD, пайдаланушы сызатын кеңістікте навигация үшін тышқан дөңгелегін пайдаланады. Бұл көптеген 3D бағдарламаларда де-факто стандартқа айналды, Trimble's SketchUp (бұрын Google-ге тиесілі) 3D кеңістікте жақын не алыс қарау үшін скролл дөңгелегін қолданады, ал дөңгелекті басу және тышқанды сүйреу – айналу функциясы болып табылады.