Кіріспе

Типографияда кіші әріптер (немесе қысқаша "кіші әріптер") – үлкен әріптерге (капитал әріптерге) ұқсас, бірақ биіктігі мен қалыңдығы айналасындағы кіші әріптерге немесе мәтіндік сандарға жақын таңбалар. Бұл техникалық тұрғыдан әріптерді өзгерту емес, глифтерді алмастыру, бірақ нәтижесі көбінесе әріптерді өзгерту және масштабтау арқылы шамаланады. Кіші әріптер мәтіндегі басымдылықты білдіру үшін, барлық үлкен әріптерге қарағанда аз күшпен қолданылады, сондай-ақ курсивтің немесе қалың әріптердің орынсыз болған жағдайында мәтінді ерекшелеу үшін қолданылады. Мысалы, "Кіші әріптермен жазылған мәтін" деген мәтін кіші әріптермен жазылған мәтіндей көрінеді. Кіші әріптер жаңа мәтін бөлімінің бастапқы сөйлемдеріне немесе жолдарына назар аудару үшін, немесе сөздіктегі көптеген бөліктерді типографиялық тұрғыдан ажырату қажет болған жағдайда қосымша стиль беру үшін пайдаланылуы мүмкін. Сапалы жасалған кіші әріптер – әдеттегі капитал әріптердің кішілендірілген нұсқасы емес, олар әдетте басқа әріптермен бірдей қалыңдыққа ие және оқуға ыңғайлы болу үшін кеңірек пропорцияға ие. Әдетте, кіші әріптің биіктігі бір "x" биіктігіне тең, яғни қаріптегі көптеген кіші әріптердің биіктігімен бірдей. Дегенмен, "x" биіктігі салыстырмалы түрде төмен қаріптерде кіші әріптер одан сәл үлкен болуы мүмкін. Мысалы, Tiro Typeworks қаріптерінде кіші әріптер глифтері "x" биіктігінен 30% үлкен, ал толық капитал әріптердің биіктігінен 70% үлкен. Бұл екі нұсқаны ажырату үшін "x" биіктігіндегі кіші әріптер кейде "petite caps" деп аталады, ал үлкен нұсқасы "кіші әріптер" деп аталады. OpenType қаріптері екі нысанды да "кіші әріптер" және "petite caps" мүмкіндіктері арқылы анықтай алады. Егер десктоптық басылым бағдарламасында "petite caps" мүмкіндігі болмаса, "x" биіктігіндегі кіші әріптер жиі қолданылады. Көптеген мәтін өңдеушілер мен мәтінді пішімдеу жүйелері мәтінді үлкен және кіші әріптермен пішімдеу опциясын қамтиды, ол үлкен әріптерді өзгеріссіз қалдырады, ал кіші әріптерді кіші әріптерге айналдырады. Бұл қалай іске асырылады, типтік жүйеге байланысты; кейбіреулері қазіргі заманғы кәсіби қаріптерде (шрифттер отбасыларында) қамтылған нағыз кіші әріптер глифтерін пайдалана алады; бірақ күрделі емес компьютерлік қаріптерде кіші әріптер глифтері болмайды, сондықтан типтік жүйе үлкен әріптерді белгілі бір мөлшерде кішітеді (әдетте негізгі масштабтан 1,5-2 пунктке дейін кем). Дегенмен, бұл әріптердің пропорциясыз көрінуіне әкелуі мүмкін. Нағыз кіші әріптерді имитациялау үшін, мұндай жүйелер жасаған кіші әріптердің бір деңгейге қалыңдау нұсқасын пайдалануға болады, бұл капитал әріптер мен кіші әріптердің қалыпты қалыңдығымен үйлеседі, әсіресе егер мұндай кіші әріптер шамамен 5%-ға созылса немесе әріптер арасы жарты пунктке немесе бір пунктке дейін кеңейтілсе.

Қолданылуы

Кіші әріптер мәтіннің ерекшеленбеген бөлімдерінде жиі қолданылады, сондықтан үлкен әріптердің тізімі көзделмеген баса назарды білдіруі мүмкін. Мысалы, The New Yorker және The Economist сияқты кейбір басылымдардың стилі үш әріптен ұзын акронимдер мен инициализмдер үшін кіші әріптерді пайдалану болып табылады, яғни "U. S." және "W. H. O." қалыпты жазуда, ал "nato" кіші әріптермен. Ad, ce, am және pm инициализмдері кейде кіші әріптермен беріледі. Баспа пьесаларында кіші әріптер (курсивпен бірге) сахналық көрсетімдер мен кейіпкерлердің есімдері үшін қолданылады. Француз және кейбір британдық басылымдар кіші әріптерді ұзақ ресми аты бар адамды, жазудың қалған бөлігінде тегімен атау үшін қолданады. Мысалы, Дон Кихот де Ла Манча. XXI ғасырда бұл тәжірибе ғылыми басылымдарда кеңінен таралуда. Киелі кітаптың көптеген нұсқаларында "Тәңір" сөзі кіші әріптермен жазылған. Әдетте, қарапайым "Тәңір" түпнұсқа еврей тіліндегі Адонай сөзіне сәйкес келеді, бірақ кіші әріптермен жазылған "Тәңір" түпнұсқадағы Яхве сөзіне сәйкес келеді; кейбір нұсқаларда "Тәңір Құдай" тіркесі еврей тіліндегі Адонай Яхве тіркесін білдіреді. Зоологиялық және ботаникалық номенклатурада кіші әріптер кейде туыстар мен отбасылар үшін қолданылады. Компьютерлік күрделілік теориясында, компьютер ғылымының бір саласы, алгоритмдік мәселенің ресми атаулары, мысалы, MᴀxSAT, кейде кіші әріптермен жазылады. Тіл білімі мамандары сөйлемдегі сөздердің морфологиясын талдау және сөздерді топтау үшін (жапсырмалау) кіші әріптерді қолданады; мысалы, тіл білімі мамандары белгілі бір тілдер мен диалекттер үшін лексикалық жиынтықтағы кілт сөздерді атау үшін кіші әріптерді қолданады; мысалы, ағылшын тіліндегі fleece және trap дауыстылары. The Bluebook АҚШ-тың құқықтық сілтемелеріндегі кейбір атаулар мен есімдер үшін кіші әріптерді міндеттейді. Бұл тәжірибе Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңге дейін жетеді, Гарвард құқық журналы өзіне сілтеме жасағанда оны қолданды. 1915 жылға қарай журналдар мен кітаптардың барлық атаулары кіші әріптермен жазылды. Көптеген кітаптарда кітаптың бір бөлімі сол кітаптың басқа бөліміне немесе бүкіл туындыға сілтеме жасағанда, атау кіші әріптермен жазылады (кейде атауды үлкен әріптерге ауыстырып, кіші әріптермен теру), курсивпен немесе тырнақша ішіндегі римдік әріптермен емес. Мысалы, The World Book Encyclopedia энциклопедиясындағы мақалалар энциклопедияны тұтастай және энциклопедияның басқа мақалаларын кіші әріптермен сілтемелейді, мысалы, "Сақтандыру" мақаласындағы "Сығымсыздық сақтандыруды қараңыз" деген нұсқау, "Сығымсыздық сақтандыру" энциклопедияның басқа мақалаларының бірі болып табылады.

Тарих

Маргарет М. Смиттің зерттеулеріне сәйкес, кішкентай әріптерді 16 ғасырдың басында Иоганн Фробен танымал еткен болуы мүмкін, ол оларды 1516 жылдан бастап кеңінен қолданды. Иоганн Филипп де Лигнамин 1470 жылдары кішкентай әріптерді қолданған, бірақ сол кезде одан үлгі алған жоқ. Кішкентай әріптер барлық шрифттерде кездеспейді, себебі дәстүрлі түрде олар көбінесе кітаптардың негізгі мәтінінде қолданылған, сондықтан бұл мақсатқа арналмаған шрифттерде, мысалы, тарихи тұрғыдан кітап басуға артықшылық берілмеген sans serif шрифттерінде оларды жиі кездестіре алмайсыз. Fonts in Use басылымы Gert Wunderlich-тің Maxima (1970) шрифтінің Typoart үшін жасалғанын, ол "мүмкін, барлық қалыңдықтарда кішкентай әріптері мен опционалды ескі стильді сандары бар алғашқы sans serif шрифті болған" деп хабарлайды. (Кейбір шрифттер, мысалы Copperplate Gothic және Bank Gothic, кеңсе таңбаларын басуға арналған және кішкентай әріптер ретінде қолданылатын кішігірім өлшемдермен жасалған, сондықтан оларда кішкентай әріптер болмаған.) Итальян стиліндегі кішкентай әріптер рим стиліндегі кішкентай әріптерге қарағанда тарихи тұрғыдан сирек кездесетін. Кейбір цифрлық шрифттер отбасыларында, кейде ескі металл шрифттердің дизайны цифрланған, тек қана тұрақты немесе рим стиліндегі кішкентай әріптер болады және олардың қалың немесе итальян стиліндегі нұсқалары жоқ. Бұл осылай болуының себебі, кішкентай әріптер көбінесе мәтіннің ішінде ғана қолданылған және қалың және итальян стиліндегі кішкентай әріптерді жасау қажет деп есептелмеген. 1768 жылы Enschedé шрифт құю үлгісінде, Джоан Михаэль Флейшман жасаған жиын табылған, ал 1837 жылы Томас Адамс АҚШ-та "кішкентай әріптер көбінесе тек рим шрифттеріне құйылады" деп мәлімдеген, бірақ "Англиядағы кейбір шрифт құюшылар, егер барлық шрифттеріне емес, көпшілігіне итальян стиліндегі кішкентай әріптерді құйған". (Қалың шрифттер 19 ғасырға дейін пайда болған жоқ.) 1956 жылы Хью Уильямсонның "Кітап дизайнының әдістері" оқулығында қазіргі заманғы кітап шрифттерінің "ең айқын кемшіліктерінің бірі" олардың көбінесе итальян стиліндегі кішкентай әріптерді қамтымайтыны болды: "егер олар кеңінен қолжетімді болғанда, олар сөзсіз кеңінен қолданылар еді". Цифрлық дәуірде олардың саны көбейді, мысалы, Hoefler Text және FF Scala/Scala Sans шрифттерінде.

Қаріптер

OpenType қаріп стандарты екі мүмкіндік тегі, smcp және c2sc арқылы әдеттегі әріптерді кіші әріптерге түрлендіруді қолдайды. Шрифт smcp тегін кіші әріптерді кіші әріптерге қалай өзгертуге болатынын көрсету үшін, ал c2sc тегін үлкен әріптерді кіші әріптерге қалай өзгертуге болатынын көрсету үшін пайдалана алады.

Сөздерді өңдеу құралдары

Шынайы кіші әріптерді қолдайтын кәсіби үстел басылым бағдарламаларына Quark XPress және Adobe Creative Suite бағдарламалары жатады. Көптеген мәтін өңдеу бағдарламалары, соның ішінде Microsoft Word және Pages, оларды қамтитын OpenType қаріптерімен жұмыс істегенде шынайы кіші әріптерді автоматты түрде алмастырмайды, олардың орнына өлшемі өзгертілгендерін жасайды. Сондықтан осы бағдарламалар үшін қалың немесе көлбеу әріптер сияқты, толығымен бөлек стильдегі шынайы кіші әріптері бар қаріптермен жұмыс істеу оңайырақ. Мұндай мүмкіндікке ие тегін және ашық кодты қаріптердің саны аз; Георг Даффнердің EB Garamond қаріпі ашық бета нұсқасында осы мүмкіндікке ие. LibreOffice Writer 5.3 нұсқасынан бастап OpenType қаріптері үшін шынайы кіші әріптерді пайдалануға рұқсат берді, оларды қаріп атауы, қос нүкте, мүмкіндік таңбасы, тең белгісі және мүмкіндік мәні арқылы қосуға болады, мысалы, EB Garamond 12:smcp=1, ал 6.2 нұсқасы оларды қосу үшін диалог қосты.

Юникод стандарттарында қолдану

Unicode консорциумы мәтін ішінде символдардың ресми атауларын көрсету үшін кішкентай әріптерді пайдалану туралы типографиялық конвенцияны қолданады. Мысалы, символының атауы әдетте түрінде көрсетіледі.

Қаріптер

OpenType қаріп стандарты екі мүмкіндік тегі, pcap және c2pc арқылы әдеттегі әріптерден кішкентай бас әріптерге түрлендіруді қолдайды. Қаріп pcap тегін кіші әріптерді кішкентай бас әріптерге қалай түрлендіруге болатынын көрсету үшін, ал c2pc тегін үлкен әріптерді кішкентай бас әріптерге қалай түрлендіруге болатынын көрсету үшін пайдалана алады. Десктоптық басылым бағдарламалары, сондай-ақ веб-браузерлер осы мүмкіндіктерді кішкентай бас әріптерді көрсету үшін пайдалана алады. Дегенмен, қазіргі кезде осыны істейтін құралдар аз. LibreOffice осы әдісті қолдана алады.

Каскадты стиль парақтары

2023 жылдың маусым айынан бастап CSS3 кіші шапшаңдарға ұқсас, бірақ одан кішкентайрақ шапшаңдарды , немесе қаріптік мүмкіндіктерді ('pcap') пайдалану арқылы белгілеуге болады. Егер қаріпте мұндай шапшаңдар болмаса, кіші әріптер көрсетіледі.