Кіріспе
XIX ғасырдың соңындағы Антарктика экспедициясы. 1897–1899 жылдардағы Бельгия Антарктика экспедициясы Антарктика аймағында қыстаған алғашқы экспедиция болды. Адриен де Герлаш де Гомери басқарған «Бельжика» кемесіндегі бұл экспедиция Бельгияның Антарктикаға жасаған алғашқы экспедициясы және Антарктиканы зерттеудің Ерен дәуірінің бастауы саналады. Оның құрамында Фредерик Кук және Роалд Амундсен болды, олар кейіннен Солтүстік және Оңтүстік полюстерді бағындыруға тырысты.
The Belgian Antarctic Expedition of 1897–1899 was the first expedition to winter in the Antarctic region. Led by Adrien de Gerlache de Gomery aboard the RV Belgica, it was the first Belgian Antarctic expedition and is considered the first expedition of the Heroic Age of Antarctic Exploration. Among its members were Frederick Cook and Roald Amundsen, explorers who would later attempt the respective conquests of the North and South Poles.
Дайындық және зерттеу
1896 жылы, қарқынды лоббилік жұмыстан кейін, Адриен Виктор Жозеф де Герлаше де Гомери норвегиялық құрылыстағы «Патрия» кит аулау кемесін сатып алды. Ол кең ауқымды жөндеуден өткен соң, Герлаше деп атауын өгерді. Герлаше Брюссельдің Географиялық қоғамымен бірлесіп, ұлттық жазылымды ұйымдастырды, бірақ үкімет екі ірі субсидияны мақұлдағаннан кейін ғана экспедициясын жабдықтауға қол жеткізді, осылайша ол мемлекеттік қолдаумен жүзеге асырылды. Норвегиялық Роальд Амундсен, румындық Эмиль Раковица және поляк Генрик Арктовскийді қамтитын көпұлтты экипажбен «Бельгия» 1897 жылғы 16 тамызда Антверпеннен теңізге шықты. Антарктикаға бет алған экспедиция Мадейра, Рио-де-Жанейро және Монтевидео қалаларында болды. «Бельгия» Риода ерекше ынтамен қарсы алынды, себебі онда көптеген бельгиялықтар тұрды. Сол кезде америкалық Фредерик Кук экспедицияға қосылды. Бразилиялықтар да бельгиялық ғылыми жобаға үлкен қызығушылық танытты. Рио-де-Жанейроның тарихи-географиялық қоғамы арнайы мәжіліс өткізіп, экспедиция ғалымдары мен офицерлеріне мүшелік ұсынды. 1898 жылдың қаңтарында «Бельгия» Грэм-ленд жағалауына жетті. 22 қаңтарда Карл Вьенкке дауыл кезінде кемеден құлап, суға батып кетті. Оның құрметіне Вьенкке аралы деп аталды. Грэм-ленд жағалауы мен батысқа қарай созылған аралдардың арасымен жүзіп өткен Герлаше бұл жолды «Бельгия бұғазы» деп атады, кейін ол оның құрметіне Герлаше бұғазы деп қайта аталды. Бірнеше аралдардың картасын жасап, оларға атау бергеннен кейін экспедиция 15 ақпанда Антарктика шеңберінен өтті. 28 ақпанда Ведделл теңізіне жол таба алмаған Герлаше экспедициясы Петр I аралының жанындағы Беллинсгаузен теңізінің мұзында қамалып қалды. Герлаше кемесін қыста мұзда қатып қалу үшін әдейі мұздың тереңіне кірген болуы мүмкін. Экипаж «Бельгияны» босатуға тырысқанымен, олар Антарктиданың қысы бойы тұтқында қалатынын тез түсінді.
Қысқы
Бельгия экспедициясы нашар жабдықталған және кемедегі әрбір адамға жететіндей қысқы киім болмады. Азық-түлік жетіспеді, ал болғандары да әртүрлі болған жоқ. Қыс кіріспей тұрып, пингвиндер мен тюлендер ауланып, еттері сақталды, нәтижесінде аймақ жануарлардан босады. Қолда бар материалдардан жылы киімдер дайындалды. 1898 жылғы 21 наурызда Кук былай деп жазды: "Біз мұздың шексіз теңізінде тұтқындалғанбыз. Бізге ғарышкерлікке жететін барлық шын және қиял аңыздарды айттық. Қараңғылық бірте-бірте қамшылап, уақыт бізді ауырлатып тұр". Бірнеше аптадан кейін, 17 мамырда, полярлық түннің тоқтаусыз қараңғылығы басталды және 23 шілдеге дейін жалғасты. Герлаше сақталған пингвин мен тюленнің етін ұнатпады және бастапқыда оны жеуге тыйым салуға тырысты, бірақ кейін оны ішуге ынталандырды. Кейбір адамдарда цинга белгілері көріне бастады. Герлаше мен капитан Жорж Леконт қатты ауырып, өсиеттерін жазып қалдырды. Екі саяхатшының денсаулығы нашарлап, психикалық аурудың белгілері байқалды, жалпы көңіл-күй өте төмен болды. Лейтенант Данко жүрек ауруынан ауырып, 5 маусымда қайтыс болды. Одан кейін бірнеше қиын айлар өтті. Көктем мен жаз келгенімен де, кеме мен экипажды мұздан босатуға жасалған барлық әрекеттер сәтсіз аяқталды. 1899 жылдың қаңтарында Бельгия әлі де 2 метрдей қалың мұзда тұрып, тағы бір қыс мұзда өткізу мүмкіндігі бар еді. Кук шамадан тыс ашық суды көріп, Бельгияның мұздан шығуы үшін ашық суға қарай траншеялар қазуды ұсынды. Әлсіреген экипаж жарылғыш тонит пен түрлі құралдарды қолданып, канал жасады. Соңғы ақпанда олар бірнеше апта бұрын жасаған каналдан ақырындап төмен қарай жылжыды. 11 шақырымды жүріп өтуге оларға шамамен бір ай уақыт кетті, ал 14 наурызда мұздан толық құтылды. Экспедиция 1899 жылғы 5 қарашада Антверпенге оралды. Ауыр жағдайға қарамастан, экспедиция ғылыми деректер жинады, соның ішінде бір жылдық метеорологиялық бақылаулардың толық жиынтығын алды.
Қабылдау
Антверпенде экспедицияның оралуы шын жүректен қарсы алынды. Арнайы комитет мерекелік шараларды бірнеше ай бойы жоспарлап келген еді. Осы дәуірдегі полярлық экспедицияларға тән, ұлттық және аймақтық мақтаныш сезімі оралу тойын қоршады. Олар Бельгия топырағына қайта аяқ басқан күні "La Brabançonne" әні орындалды және көптеген үйлерден ұлттық тудың желбірегенін көруге болды. Бельгия мемлекеті Герлах пен оның серіктерін Леопольд орденінің мүшелері деп таныды, ал Антверпен қалалық әкімдігі оларды медальдармен марапаттап, қаланың Алтын кітабына есімдерін жазды.