Кіріспе

Корольдік теңіз күші офицері және зерттеуші сэр Уильям Эдвард Пэрри (19 желтоқсан 1790 – 8 шілде 1855) – Корольдік теңіз күші офицері және зерттеуші, ең белгілісі 1819–1820 жылдарғы Пэрри каналы арқылы жасаған экспедициясымен танымал. Бұл Солтүстік-Батыс өткеліне жасалған ұзақ іздестірулердегі ең табысты экспедиция болды, оны 1906 жылы Руаль Амундсен табысқа жеткізгенше. 1827 жылы Пэрри Солтүстік полюске жасалған алғашқы экспедициялардың бірін ұйымдастырды. Ол 82°45' солтүстік еніне жетіп, адамзаттың зерттеу арқылы ең солтүстікке жеткенінің рекордын орнатты, бұл рекорд 1875 жылы Альберт Гастингс Маркхэм 83°20' солтүстік еніне жеткенге дейін шамамен бес онжылдық бойы сақталды.

Ерте өмір

Парри Бат қаласында, Сомерсет графтығында, Калеб Хиллер Парри мен Сара Ригбидің ұлы болып дүниеге келді. Ол Король Эдуард мектебінде білім алды. Он үш жасында ол адмирал сэр Уильям Корнуоллистің Канал флотындағы флагмандық кемесіне бірінші сыныпты ерікті ретінде қосылды, 1806 жылы мичман болды, ал 1810 жылы «Александр» фрегатында лейтенант дәрежесіне көтерілді. Ол келесі үш жылды Шпицберген кит аулауын қорғаумен өткізді. Пэрри солтүстік ендікте астрономиялық бақылауларды зерттеу және тәжірибе жасау мүмкіндігін пайдаланды, кейіннен зерттеулерінің нәтижелерін «Nautical Astronomy by Night» атты кішкентай жинақта жариялады. 1813 жылдан 1817 жылға дейін Солтүстік Америка станциясында қызмет етті.

1818: Баффин шығанағы

1818 жылы ол капитан Джон Росстың арктикалық экспедициясында «Александр» бригінің командалық құрамына тағайындалды. Бұл экспедиция Баффин шығанағының жағалауын зерттеді, бірақ ешқандай жаңа ашылым жасалмады.

1819 ж. Арктиканың жартысында

Пэрри және тағы көптеген адамдар Росс Баффин аралының солтүстік жағындағы Ланкастер шығанасына кіргеннен кейін кері қайтуының дұрыс емес екенін ойлады. Осының ішінде Пэрриге жаңа экспедицияны басқаруға рұхсат берілді, оған Мэтью Лиддон басқаратын баяу кеме ілесіп жүрді. Экспедиция құрамында Эдвард Сабин, ғылым офицері, және Фредерик Уильям Бичи де болды. Кемелерді мұздан қорғау үшін олардың қабырғалары еменнен жасалған, мұрттарында темір пластиналар және ішкі көлденең тіреулер болды. Сонымен қатар, олар азық-түлікті қалайы банкаларда алып жүрді, бұл өте жаңа өнертабыс болғандықтан, банка ашу құралы әлі жоқ еді. Росс Баффин шығанағының айналасын сағат тіліне қарсы бағытта жүрместен (Росс картаға түсіріп жатқан жол), ол шығанақты тікелей Ланкастер шығанасына дейін кесіп өтуге мүмкіндік алды. 28 шілдеде мұздың арасымен күресіп, таза суға жетіп, Ланкастер шығанасына кірді. Ол Ростың батысқа қарайғы ең алыс нүктесінен өтіп, одан әрі жүрді. Қатты мұзға тоғысқаннан кейін, олар 100 мильден (161 км) астам қашықтыққа Принс-Регент шығанағына қарай оңтүстікке бұрылды, содан кейін кері қайтты. Батысқа қарай жол жүргенде, олар 110° батыс бойынан өтті (Ланкастер бұғазынан батысқа қарай шамамен 600 миль (966 км) қашықтықта), бұл Парламент ұсынған 5000 фунт стерлинг сыйлыққа ие болуға құқық берді. Соңында мұзға тоғысқаннан кейін, олар Мелвилл аралының оңтүстік жағалауындағы Пэрри Winter Harbour деп атаған жерге, шамамен 107 немесе 108° батыс бойына бұрылды. Жаңа мұзды кесіп өте отырып, кемелер 26 қыркүйекте тікелей тоқтауға жетті. Мұнда олар 10 ай бойы тоңды. Үш ай бойы толық қараңғылық болды, ал жаңа жылда температура төмендеді. Сайыпқырандар үнемі жаттығулармен айналысты, ал офицерлер пьесалар қойып, газет шығарды. Қаңтар айында скорбуттың алғашқы жағдайы тіркелді, ал наурыз айына қарай он төрт адам ауырды, олардың жартысына жуығы жеңіл скорбутпен ауырды. Пэрри горчица және кресс тұқымдарын алып келді және оларды каютасында өсірді. Жапырақтары көмектескендей болды. Наурыздың басында алғашқы еріген су пайда болғанда, қызығушылық оянды, бірақ айдың соңында мұздың қалыңдығы 2 метрге жетті. Маусым айында Пэрри бір топ адамды аралдың солтүстік жағалауына апарып, ағаш арбаны сүйретіп, оны Гекла және Грипер шығанағы деп атады. Кемелердің тоқтаудан шығуы тамыздың бірінші күні болды. Олар 113°46' батысқа дейін барып, содан кейін кері қайтты. Маусымның соңы болғандықтан, жаңа мұз пайда бола бастады. Олар 1820 жылдың қазан айында бір адамды жоғалтып, Англияға жетті. Пэрридің Канад Арктикалық архипелагының үштен екі бөлігін Пэрри каналы арқылы өтіп, Солтүстік-Батыс өткелін табу жолындағы ең табысты экспедициясы болды. Оларға сәттілік орынды болды; 1819 жылда мұздың жағдайы ерекше жақсы болды және Эдвард Белчердің 1850 жылғы экспедициясына дейін ешбір кеме осы деңгейде батысқа қарай саяхаттамады. Экспедиция туралы "Солтүстік-Батыс өткелін табуға жасалған саяхаттың күнделігі" атты баяндама 1821 жылы жарық көрді, ал баспагер Джон Мюррей оның үшін 1000 гвинея төледі. Отанына оралғаннан кейін лейтенант Пэрри командир шеніне көтерілді. 1821 жылдың ақпанында ол Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды.

1821: Фокс бассейнінің батыс жағы

1821 жылғы сәуірде ол тағы да Арктикаға жолға шықты, Джордж Фрэнсис Лионмен бірге. Оның ілесінде ғалым және капеллан Джордж Фишер, кассир және күнделікші Уильям Хупер, лейтенант Генри Паркинс Хоппнер, сондай-ақ мичман Фрэнсис Кройзер мен Джеймс Кларк Росс болды. Алдыңғы сапардан алынған тәжірибе жақсартуларға әкелді. Гриппер Гекламен бірге жүре алмағандықтан екі кеме де дерлік бірдей болды, барлық жабдық толығымен алмастырылатын етіп жасалды. Олардың ішкі жағына ысталған изоляция, люктерге ысталған тығындар және суық пен конденсациямен күресу үшін ең төменгі палубаға орнатылған, көмірмен жағатын жылыту жүйесі жақсартылды. Сайыпқыштарға жақсы киім берілді, лимон шырыны әйнек бөтелкелердің орнына шарап шелектерінде сақталды. Бұл жолғы мақсат – Гудзон шығанағының солтүстік-батыс жағындағы өткелді табу еді. Хадсон бұғазының мұзы арқылы баяу өткеннен кейін ол тікелей батысқа қарай, 1742 жылы Кристофер Миддлтон өтпейтін деп тапқан Тоңған бұғазға бет бұрды. Тұманды күйде ол Тоңған бұғазды өтіп, Репульс шығанағына жетті, оны қайта тексеріп, құрлыққа тірелгенін анықтады. Содан кейін солтүстік-шығысқа қарай жылдамдықпен жүріп, Мелвилл түбегінің жағалауын картаға түсіріп, Қыс аралының оңтүстік-шығыс бұрышында қыстады. Инуиттерден ол солтүстікке қарай жағалаудың батысқа бұрылатынын білді. Наурыз және мамыр айларында Лион ішкі аймаққа екі шана экспедициясын жетекшілік етті. Шілдеде мұздан босағаннан кейін олар солтүстікке қарай жылжып, мұзға толы Фьюри және Хекла бұғаздарын тапты. Олар мұздың еріп кетуін күтті, бірақ ол ерімеді. Қыркүйек айында лейтенант Рид Ботиа шығанағына дейін, батысқа қарай 161 километр (100 миль) жол жүрді, оның солтүстік жағына Пэрри 1819 жылы жеткен. Жаңа мұз пайда бола бастағанда, олар оңтүстік-шығысқа қарай аз ғана қашықтыққа жылжып, Иглуликте қыстады. Кеме 8 тамызға дейін мұздан толығымен босатылмады. Маусымның соңына таяп, цинга белгілері байқалғандықтан, Пэрри үйге қайтып, 1823 жылғы қазан айының ортасында Шетландқа жетті. Ол болмаған кезде 1821 жылғы қарашада офицерлік шенге көтерілді, ал оралғаннан кейін жақын арада Әскери-теңіз күштерінің гидрографы болып тағайындалды. Оның «Екінші сапарының журналы» 1824 жылы жарық көрді.

1824: Принс-Регент шығанағында Фьюридің жоғалуы

1824 жылы мамыр айында ол Лондоннан «Хекла» кемесімен, Генри Паркинс Хоппнердің «Фьюри» кемесінің серігінде шықты. Олармен бірге Хорацио Томас Остин, Джеймс Кларк Росс, Фрэнсис Кройзер және Уильям Хупер болды. Бұл жолы Баффин аралының батыс бөлігіндегі Принс-Регент шығанағына бару жоспарланған, онда 1819 жылы мұз кедергі келтірген еді. Бұл жыл мұз жағдайына қатысты қиын болды, сондықтан ол 10 қыркүйекке дейін Ланкастер шығанағына жетпеді. Ол Принс-Регент шығанағына кірді, бірақ 97 шақырым мұзды өткеннен кейін, шығыс жағалауда Порт Боуэн деп аталатын жерде қыстауға мәжбүр болды. 1825 жылдың шілдесінің соңында олар мұздан азат болды, бірақ оңтүстікке қарай 97 шақырым жүргенде, жел мен мұз оларды қуып жетеді, нәтижесінде «Фьюри» батыс жағалауға соқтығып, қысымнан зақымданады. 48 сағат бойы жұмыс істегеннен кейін, кемені жөндеу үшін жағаға тікелей шығаруға тырысты. Жүк түсірілді, бірақ 25 тамызда келіп-қонғанда, келінің сынғанын және мұздың алға жылжуы олардың әрігі әрекеттерін тоқтатуға мәжбүр еткені анық болды. Көптеген жүктер жағада қалдырылды, ал экипаж 1825 жылдың қазан айында Англияға жеткен «Хекла» кемесіне көшірілді. Парри, кеме қалдықтарының оңтүстігінде ашық суды көре алатынын ойлады. Ол 1826 жылы осы саяхат туралы есеп жариялады. Кеме апатқа ұшыраған жер, Фьюри Бич, жағалау батысқа бұрылатын жерге жақын орналасқан, маңызды бағдарлау нүктесіне айналды. Сэр Джон Росс 1829 жылы оған жетті. Ол кеменің жоғалып, көптеген жүктерді, «Фьюридің» қайықтары мен якорьларын жағада жиналған күйде тапты. Оның кемесі оңтүстікке қарай мұзға толып қалғанда, ол құтқарылғанға дейін осы жүктерге сүйенді. 1850 жылы Чарльз Кодрингтон Форсайт оған жетті, бірақ мұз кедергі келтірді.

Ең солтүстікке дейінгі рекорд

Келесі жылы Пэрри Сюйянеде, Шпицбергеннің солтүстік жағалауынан Солтүстік полюске жасалған әрекетке Адмиралтействоның рұқсатын алды. Экспедицияға шығар алдында ол Алдерлидің 1-ші бароны Джон Стэнлидің қызы Изабелла Луиза Стэнлиге үйленді. 1827 жылы ол 82°45′ солтүстік ендігіне жетті, бұл келесі 49 жыл бойына қол жеткен ең жоғары ендік болып қала берді. Ол осы саяхаты туралы "Солтүстік полюске жету әрекетінің баяны" деген атпен жариялады.

Кейінгі мансап

1829 жылы сәуірде ол рыцарь атағына ие болды. Парри Жаңа Оңтүстік Уэльстің Порт-Стивенс портының солтүстік жағалауындағы Талиде орналасқан Австралия ауыл шаруашылығы компаниясының комиссары қызметін атқарды. Кейіннен Парри Әскери-теңіз флотының жаңа құрылған бу машиналарын басқару бөлімінің бақылаушысы болып тағайындалды және 1846 жылы белсенді қызметтен зейнетке шыққанға дейін осы лауазымды сақтап қалды. Ол 1837 жылдың қаңтарында Пошта басқармасынан Адмиралтействоға өткен почта тасымалдау қызметін қайта ұйымдастырды. Поштаны тасымалдау үшін әскери кемелердің орнына, тұрақты кесте бойынша пароход компанияларымен шарт жасалды. 1852 жылы ол контр-адмирал шеніне жетті, ал келесі жылы Гринвич ауруханасының губернаторы болды және өмірінің соңына дейін осы лауазымда қалды. Ол Германиядағы Бад-Эмсте ұзақ аурудан кейін қайтыс болды, бірақ оның денесі Лондонға жерлеу үшін жеткізілді. Ол Гринвич ауруханасының зиратында жерленген. Зираттың көп бөлігі қазіргі кезде шағын саябақ құру үшін тазартылған, бірақ оның есімі аудан орталығындағы офицерлер ескерткішінің батыс жағында сақталған.

Мұра

Пэрридің мінезіне оның дінге деген сенімі әсер етті, және оның әртүрлі сапарлары туралы күнделіктерінен басқа, ол теңізшілерге арналған лекция және Құдайдың әкелік қасиеттері туралы ой-толғамдар жазды. Ол "евангелистік [христиан] және теңіз күштерінде моральдық реформаны ынтамен қолдаған" адам ретінде белгілі болды. Пэрри Арктикаға жасаған сапарларында тағамды сақтау үшін консервілеу технологиясын алғаш рет қолданды. Дегенмен, оның технологиясы қатесіз болған жоқ: 1939 жылы Пэрримен бірге 1824 жылы Солтүстік мұзды теңізге барған консервіленген пісірілген бұзау етінен қызуға төзімді бактериялардың тірі споралары табылды. Ай бетіндегі Пэрри кратері, Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы Пэрри округі, Онтарио штатындағы Пэрри шығанағы және 1819–1821 жылдардағы экспедициясы кезінде ол сипаттаған Пэрри аркасы деп аталатын оптикалық құбылыс оның құрметіне аталған. 1930 жылы Мельвилл аралындағы Винтер-Харбордағы үлкен құмтас, Пэрридің 1819 жылғы қыстау орнын көрсететін және шамамен және координаттарында орналасқан, Канаданың ұлттық тарихи ескерткіші деп жарияланды. Кукс Хиллдегі Пэрри көшесі А А компаниясындағы жұмысы үшін оның есімімен аталады.