1923 жылғы қаза тапқан кеме және Маусон саяхаты

Кіріспе

1923 жылы теңізде қаза болған кеме
Австралиялық геолог және Антарктиканы зерттеуші (1882–1958)

Алғашқы жұмыстар

1903 жылы ол Жаңа Гебридтер аралдарына (қазіргі Вануату) экспедицияға геолог болып тағайындалды; оның "Жаңа Гебридтер геологиясы" есебі Меланезия геологиясының алғашқы маңызды еңбектерінің бірі болды. Сол жылы ол Нью-Саут-Уэльс штатындағы Миттагонг туралы геологиялық мақала жариялады. Оның геологиялық мансабында профессор Эджворт Дэвид пен профессор Арчибальд Ливерсидж үлкен әсер етті. 1905 жылы ол Аделаида университетінде петрология және минералогиядан лекция оқуға кірісті.

Нымродтың жорығы

Маусон Эрнест Шеклтонның Антарктикаға жасаған Нимрод экспедициясына (1907-1909) қосылды, бастапқыда кеме алғашқы жазда болған кезде ғана қалуды жоспарлаған. Бірақ ол және оның ұстазы Эджворт Дэвид бір жылға артық қалды. Осылайша, олар А. Маккеймен бірге Эребус тауының шыңына көтерілген және сол кезде құрлықта орналасқан Оңтүстік магниттік полюске жеткен алғашқы адамдар болды. Олар қалып тұрған кезеңде «Аврора австралис» атты кітапты жазып, суреттеді және басып шығарды. Маусон «Батибия» ғылыми-фантастикалық әңгімесімен үлес қосты.

Австралиялық Антарктика экспедициясы

1910 жылы Маусон Роберт Фалькон Скотттың «Терра-Нова» экспедициясына қатысудан бас тартты; Скотттың орнына австралиялық геолог Гриффит Тейлор қатысты. Маусон өзінің жеке экспедициясын – Австралазиялық Антарктика экспедициясын – Король Георг V және Адели жеріне, Австралияның оңтүстігінде орналасқан Антарктика құрлығының бұл бөлігіне, сол кезде көбінесе зерттелмеген аймаққа бағыттады. Экспедицияның мақсаты географиялық зерттеулер жүргізу және ғылыми тағылымдар алу, соның ішінде Оңтүстік магниттік полюске сапар шегу болды. Маусон қажетті қаражатты бір жыл ішінде британдық және австралиялық үкіметтерден, сондай-ақ кен өндіру және кит аулау саласына қызығушылық танытқан жеке инвесторлардан жинады. Экспедицияны Фрэнсис Ховард Бикертон ұшқыш ретінде жүзеге асыру жоспарланған. Бірақ экспедиция кетер алдында Австралияда ұшақ зақымданғандықтан, оны тек шаңғымен жүруге арналған трактор ретінде пайдалануға шешім қабылданды. Дегенмен, қозғалтқыш суықта тиісті жұмыс істемеді, сондықтан оны алып тастап, Англиядағы «Викерс» компаниясына қайтарып жіберді. Ұшақтың корпусы тасталып қалды. 2009 жылдың 1 қаңтарында Маусонның үйлері қоры оның фрагменттерін қайтадан тапты, аталған қоры бастапқы үйлерді қалпына келтірумен айналысып жатыр. Маусонның зерттеу бағдарламасын Бас базадан бес топ, ал Батыс базадан екі топ жүзеге асырды. Маусон өзі 1912 жылдың 10 қарашасында Король Георг V жерін зерттеу үшін шығысқа қарай бет алған Ксавье Мерц пен лейтенант Белгрейв Ниниспен бірге «Алыс Шығыс» тобының үш мүшесінен құралған экспедициялық тобының құрамында болды. Бес апта бойы жағалауды картаға түсіріп, геологиялық сынамалар жинағаннан кейін, топ негізгі базадан шығысқа қарай 480 км жердегі Нинис мұздығынан өтіп бара жатқанда оқиға орын алды. Мерц шаңғымен жүріп, Маусон салмағын тең бөліп шаңғымен бағытталды, ал Нинис екінші шаңғының жанында жүгіріп отырды. Нинис жарыққа түсіп кетті, және оның дене салмағы жарықтың үстін жабатын қардан жасалған көпірді бұзған болуы мүмкін. Топтың ең жақсы алты иті, олардың көп бөлігі, шатыры және басқа да қажетті жабдықтары үлкен жарыққа құлап кетті. Мерц пен Маусон 50 метр төмендегі жартаста бір өлі және бір жараланған итті көрді, бірақ Нинис қайтадан көрінбеді. Ұзақ соқпай, Маусон мен Мерц дереу кері қайтты. Олардың қолында екі адамға бір аптаға жететін азық-түлік болды, итке арналған тамақ жоқ, бірақ отын мен «Примус» пеші жеткілікті болды. Олар бұрын қалдырған қосалқы шатырдың жамылғысын алу үшін 27 сағат бойы үздіксіз шаңғымен жүрді, одан шаңғы мен теодолиттен жасалған жаңаша қаңқа құрастырды. Азық-түлік жетіспеушілігінен олар қалған итттерінен басқа иттерді және өздерін тамақтандыруға мәжбүр болды: мәтін=Олардың еті қатты, жіпшекті және майсыз болды. Кейде оны ұсақтап турап, аздап пеммикан қосып, үлкен су құмырасында қайнататынбыз. Біз қатты аштық көріп, бірақ тамағымызды тойтыратын ештеңе болмады. Қарапайым азық-түліктің аз ғана бөлігі пайдаланылды, оған ит етінің бір бөлігі қосылды, әрбір жануардан өте аз мөлшерде, және қалған бөлігі аман қалған иттерге берілді. Олар сүйектерді сыпырып, терісін жеп, ештеңе қалмайынша. |автор=Маусон |тақырып=XIII тарау. "Қайғы мен қиындықтар" 170-бет |көз=Бұрқастың үйі (1914)

Mawson turned down an invitation to join Robert Falcon Scott's Terra Nova Expedition in 1910; Australian geologist Griffith Taylor went with Scott instead. Mawson chose to lead his own expedition, the Australasian Antarctic Expedition, to King George V Land and Adelie Land, the sector of the Antarctic continent immediately south of Australia, which at the time was almost entirely unexplored. The objectives were to carry out geographical exploration and scientific studies, including a visit to the South Magnetic Pole. Mawson raised the necessary funds in a year, from British and Australian governments, and from commercial backers interested in mining and whaling. was to be flown by Francis Howard Bickerton. When it was damaged in Australia shortly before the expedition departed, plans were changed so it was to be used only as a tractor on skis. However, the engine did not operate well in the cold, and it was removed and returned to Vickers in England. The aircraft fuselage itself was abandoned. On 1 January 2009, fragments of it were rediscovered by the Mawson's Huts Foundation, which is restoring the original huts. Mawson's exploration program was carried out by five parties from the Main Base and two from the Western Base. Mawson himself was part of a three man sledging team, the Far Eastern Party, with Xavier Mertz and Lieutenant Belgrave Ninnis, who headed east on 10 November 1912, to survey King George V Land. After five weeks of excellent progress mapping the coastline and collecting geological samples, the party was crossing the Ninnis Glacier 480 km east of the main base. Mertz was skiing and Mawson was on his sled with his weight dispersed, but Ninnis was jogging beside the second sled. Ninnis fell through a crevasse, and his body weight is likely to have breached the snow bridge covering it. The six best dogs, most of the party's rations, their tent, and other essential supplies disappeared into the massive crevasse. Mertz and Mawson spotted one dead and one injured dog on a ledge 165 feet (50 m) below them, but Ninnis was never seen again. After a brief service, Mawson and Mertz turned back immediately. They had one week's provisions for two men and no dog food but plenty of fuel and a Primus stove. They sledged for 27 hours continuously to obtain a spare tent cover they had left behind, for which they improvised a frame from skis and a theodolite. Their lack of provisions forced them to use their remaining sled dogs to feed the other dogs and themselves:
text=Their meat was tough, stringy and without a vestige of fat. For a change we sometimes chopped it up finely, mixed it with a little pemmican, and brought all to the boil in a large pot of water. We were exceedingly hungry, but there was nothing to satisfy our appetites. Only a few ounces were used of the stock of ordinary food, to which was added a portion of dog's meat, never large, for each animal yielded so very little, and the major part was fed to the surviving dogs. They crunched the bones and ate the skin, until nothing remained.|author=Mawson |title=Chapter XIII. "Toil and Tribulation" p. 170 |source=Home of the Blizzard (1914)

Бұл сапар кезінде ер адамдардың физикалық жағдайы тез нашарлады. Екеуі де бас айналу, жүрек ауруы, іш ауруы, ақылсыздық, шырышты қабықтың жарылуы, тері, шаш және тырнақтардың түсіп кетуі, көз бен терінің сарғаюы сияқты симптомдардан зардап шекті. Кейін Маусон өзінің саяхат серігіндегі күрт өзгерісті байқады. Мерц қозғалуға құлшынысын жоғалтқандай көрінді және тек ұйықтайтын қапшығында қалуды қалады. Оның денсаулығы тез нашарлап, диарея мен ақылсыздыққа шалдықты. Бірде Мерц өзі суық тигеніне сенбеді және кішкентай саусағының ұшын шағып тастады. Бұған зорлық-зомбылықпен ашулану ілесіп кетті – Маусон серігінің кеудесіне отырып, қолын ұстап, шатырларына зақым келтірмеуге тырысты. Мерц 1913 жылдың 8 қаңтарында комаға түсіп қайтыс болды. Ол кезде А витаминінің жоғары деңгейі адамға зиянды екенін, бауырға зақым келтіретінін және иттің бауырында витаминге өте жоғары деңгейде толы екенін білмеді. Олардың арасындағы алты ит (орташа салмағы бар бауырмен) болғандықтан, олардың гипервитаминоз А синдромын тудыратын уытты деңгейде А витаминін қабылдаған болуы мүмкін. Мерц вегетариандық диетаға дағдыланғандықтан, бауырды көбірек жеген болуы мүмкін, сондықтан еттің қатал тінін жеу қиын болғандықтан, Маусонға қарағанда уытқа көбірек ұшыраған. Маусон жалғыз өзі соңғы сапарды жалғастырды. Бас базаға оралған кезде ол жарық аралықтан құлап, тек шаңғысының мұзға ілігіп қалуы арқасында құтылды. Ол шаңғыға бекітілген арқан арқылы мұздан шығуға қол жеткізді. Маусон ақыры Денисон мүйісіне жеткенде, «Аврора» кемесі бірнеше сағат бұрын кетіпті. Оны сымсыз байланыс арқылы қайта шақырылды, бірақ нашар ауа райы құтқару операциясын қиындатты. Маусон және оны іздеу үшін қалған алты адам 1913 жылдың желтоқсанына дейін екінші жылды күтіп өткізді. Маусон өзінің «Бұрқастың үйі» кітабында өзінің басынан өткен оқиғаларды сипаттады. Оның тобы және Батыс базадағылар Антарктика жағалауының үлкен аудандарын зерттеді, геологиясы, биологиясы және метеорологиясы туралы мәліметтер берді және Оңтүстік магниттік полюстің орналасқан жерін нақтылады. 1915 жылы Корольдік географиялық қоғам оған өзінің негіздеушісінің медалін табыстады, ал 1916 жылы Америка географиялық қоғамы Дэвид Ливингстонның еске алу медалін табыстады. Экспедиция Дэвид Робертстің «Мұздың үстінде жалғыз: зерттеу тарихындағы ең ұлы аман қалу оқиғасы» кітабының тақырыбы болды.

There was a quick deterioration in the men's physical condition during this journey. Both men suffered dizziness; nausea; abdominal pain; irrationality; mucosal fissuring; skin, hair, and nail loss; and the yellowing of eyes and skin. Later Mawson noticed a dramatic change in his travelling companion. Mertz seemed to lose the will to move and wished only to remain in his sleeping bag. He began to deteriorate rapidly with diarrhoea and madness. On one occasion Mertz refused to believe he was suffering from frostbite and bit off the tip of his own little finger. This was soon followed by violent raging—Mawson had to sit on his companion's chest and hold down his arms to prevent him from damaging their tent. Mertz suffered further seizures before falling into a coma and dying on 8 January 1913. It was unknown at the time that high levels of vitamin A are toxic to humans, causing liver damage, and that husky liver contains extremely high levels of the vitamin. With six dogs between them (with a liver on average weighing ), it is thought that the pair ingested enough liver to cause the toxicity syndrome hypervitaminosis A, which can be fatal. Mertz may have eaten more of the liver because he had been used to a vegetarian diet, and so may have found the tough muscle tissue difficult to eat, thus being exposed to greater toxicity than Mawson. Mawson continued the final alone. During his return trip to the Main Base he fell through the lid of a crevasse, and was saved only by his sledge wedging itself into the ice above him. He managed to climb out using the harness attaching him to the sled. When Mawson finally made it back to Cape Denison, the ship Aurora had left only a few hours before. It was recalled by wireless communication, only to have bad weather thwart the rescue effort. Mawson and six men who had remained behind to look for him wintered a second year until December 1913. In Mawson's book Home of the Blizzard, he describes his experiences. His party, and those at the Western Base, had explored large areas of the Antarctic coast, describing its geology, biology and meteorology, and more closely defining the location of the South Magnetic Pole. In 1915, the Royal Geographical Society awarded him their Founder's Medal and in 1916 the American Geographical Society awarded him the David Livingstone Centenary Medal. The expedition was the subject of David Roberts' book Alone on the Ice: The Greatest Survival Story in the History of Exploration.

Боранның мекені

Маусон өзінің "Близардтың үйі" атты кітабында 1912 жылы 24 мамырда "күшті жел соққан" туралы айтты, ол кейіннен "сағатына екі жүз мильге жуық болған" екенін білген. Маусон наурыз айындағы желдің орташа жылдамдығы ; сәуір айындағы ; және мамыр айындағы желдің жылдамдығы болды. Бұл төмен қарайтын желдер шамамен жете алады және Маусонның Денисон мүйісін "Жер бетіндегі ең желді жер" деп атауына себеп болды.

Жерлеу

Сэр Дуглас 1958 жылы Оңтүстік Австралиядағы Брайтон қаласының 444 Брайтон жолындағы Сент-Джуд шіркеуінің тарихи бейістігіне қойылды.