Джон Франклин: Британдық теңізші және Арктика саяхатшысы

Кіріспе

Британдық теңіз офицері және зерттеуші (1786–1847)

Сэр Джон Франклин (16 сәуір 1786 – 11 маусым 1847) – британдық Корольдік теңіз флоты офицері және Арктика зерттеушісі. Наполеондық Францияға және АҚШ-қа қарсы соғыстарда қызметтен кейін, ол 1819 және 1825 жылдары Канаданың Арктикасына және Арктикалық архипелаг аралдары арқылы екі экспедицияны жетекшілік етті, сондай-ақ 1839 жылдан 1843 жылға дейін Ван Димен жерінің лейтенант-губернаторы болып қызмет етті. 1845 жылы Солтүстік-Батыс теңіз жолынан өтуге жасаған үшінші және соңғы экспедициясы барысында Франклиннің кемелері қазіргі Нунавут аймағындағы Король Уильям аралының жанында мұзға тігіліп қалды, ол 1847 жылдың маусымында қайтыс болды. Мұзға тігілген кемелер он айдан кейін тасталып, экипаждың барлығы аштық, суық тию және цинга салдарынан көз жұмды.

Ерте өмір

Франклин Линкольнширдегі Спилсби қаласында, Ханна Уикс пен Уиллингэм Франклиннің он екі баласының тоғызыншысы болып дүниеге келді. Оның әкесі – елдік помещиктерден тараған саудагер, ал анасы – фермердің қызы. Кейіннен ағаларының бірі заңгерлік мамандыққа түсіп, Мадраста судья болды; тағы біреуі Шығыс Үндістан компаниясына қосылды; ал Сара атты әпкесі Альфред Теннисонның әйелі, Эмили Теннисонның анасы болды. Джон Франклин әлеуметтік және экономикалық жағдайын жақсартуға деген қалаумен әсерленген болуы керек, өйткені оның үлкен ағалары түрлі салаларда өзін орнықтыруға тырысып, кейде сәтті, кейде сәтсіз болды. Лоут қаласындағы Король Эдуард VI гимназиясында білім алған ол теңізде мансап құруға қызығушылық танытты. Әкесі Франклиннің шіркеуге немесе бизнеске баруын қалаған, бастапқыда қарсы болды, бірақ 12 жасында сауда кемесімен сынақ сапарына жіберуге көндірілді. Теңіздегі тәжірибесі теңізде мансапты таңдауын нығайтты, сондықтан 1800 жылдың наурыз айында әкесі оған Корольдік теңіз күштеріне қызметке тағайындауға қол жеткізді. Капитан Лоуфорд басқаратын «Полифемус» 64 зеңбірекке ие болды және Франклин тағайындалған кезде теңізде болды. Ол 1800 жылдың күзінде ғана кемеге қосылды. Бастапқыда бірінші сыныпты волонтер ретінде қызмет еткен Франклин көп ұзамай Копенгаген шайқасына қатысты, онда «Полифемус» Хорацио Нельсонның эскадрильясының құрамында болды. Одан кейін капитан Мэтью Флиндерс басқарған Австралия жағалауы айналасындағы экспедицияға қатысты, ол енді мичман болды. Ол капитан Натаниел Дэнспен бірге «Earl Camden» кемесінде болды және Оңтүстік Қытай теңізінде Пулло-Аура шайқасында адмирал Шарль де Дюран Линюстың қорқытып, қайтаруына себеп болды. 1805 жылы Трафальгар шайқасында да қатысты. 1812 жылғы АҚШ-қа қарсы соғыста, енді лейтенант болған Франклин, кемеде қызмет етті және 1814 жылдың желтоқсанында Борн көлінің шайқасында жарақат алды, бір айдан кейін Нью-Орлеан шайқасында АҚШ жеңіске жеткенге дейін. 1818 жылы Франклин «Trent» кемесімен Лондоннан Шпицбергенге (қазіргі Свальбард) сапар жасады. Экспедицияның басшысы капитан Дэвид Бьюкен «Dorothea» кемесінде болды.

Franklin was born in Spilsby, Lincolnshire, on , the ninth of twelve children born to Hannah Weekes and Willingham Franklin. His father was a merchant descended from a line of country gentlemen while his mother was the daughter of a farmer. One of his brothers later entered the legal profession and eventually became a judge in Madras; another joined the East India Company; while a sister, Sarah, was the mother of Emily Tennyson, wife of Alfred, Lord Tennyson. John Franklin must have been affected by an obvious desire to better his social and economic position, given that his elder brothers struggled, sometimes successfully and sometimes not, to establish themselves in a wide variety of careers. Educated at King Edward VI Grammar School in Louth, he soon became interested in a career at sea. His father, who intended for Franklin to enter the church or become a businessman, was initially opposed but was reluctantly convinced to allow him to go on a trial voyage on a merchant ship when he was aged 12. His experience of seafaring only confirmed his interest in a career at sea, so in March 1800, Franklin's father secured him a Royal Navy appointment on
Commanded by Captain Lawford, the Polyphemus carried 64 guns and, at the time of Franklin's appointment, was still at sea. He did not join the vessel until the autumn of 1800. Initially serving as a first class volunteer, Franklin soon saw action in the Battle of Copenhagen in which the Polyphemus participated as part of Horatio Nelson's squadron. An expedition around the coast of Australia aboard , commanded by Captain Matthew Flinders, followed, with Franklin now a midshipman. He accompanied Captain Nathaniel Dance on the Earl Camden, frightening off Admiral Charles de Durand Linois at the Battle of Pulo Aura in the South China Sea on He was present at the Battle of Trafalgar in 1805 aboard During the War of 1812 against the United States, Franklin, now a lieutenant, served aboard and was wounded during the Battle of Lake Borgne in December 1814, just prior to the decisive U. S. victory at the Battle of New Orleans one month later. Franklin commanded HMS Trent in 1818 on a journey from London to Spitzbergen, now Svalbard. The overall expedition was commanded by Captain David Buchan on HMS Dorothea.

1819: Мыс кен орындарына экспедиция

1819 жылы Франклин Гадсон шығанағынан Канаданың солтүстік жағалауын Копермин өзенінің сағасынан шығысқа қарай картаға түсіру үшін Копермин экспедициясын басқаруға таңдалды. 1819 жылғы экспедициясы барысында Франклин Робинсон сарқырамасында Хейс өзеніне құлап, экспедицияның бір мүшесі оны ағыс бойынан құтқарып алды. 1819 мен 1822 жылдар аралығында оның тобындағы 20 адамның 11-і қаза тапты. Көбінесе аштықтан немесе әлсіздіктен қайтыс болды, бірақ кем дегенде бір адам өлтірілді және каннибализмға қатысты болжамдар болды. Аман қалғандар лишай жеуге мәжбүр болды, тіпті өздерінің былғары етіктерін жеуге әрекет жасады. Осыдан кейін Франклинге "өзінің етіктерін жеген адам" деген есім қойылды.

1823: Үйлену және Арктикаға үшінші экспедиция

1823 жылы Англияға оралғаннан кейін Франклин ақын Элеонора Энн Порденге үйленді. Келесі жылы олардың қызы Элеонора Изабелла дүниеге келді. 1825 жылы оның әйелі туберкулезден қайтыс болды. Элеонора Изабелла 1849 жылы Джон Филип Гелл пасторға үйленді. Ол 1860 жылы қайтыс болды. 1825 жылы ол екінші канадтық және үшінші Арктикалық экспедициясына, Маккензи өзені экспедициясына аттанды. Бұл жолы мақсат – Маккензи өзенінің сағасы болды, одан ол батысқа қарай жағалау бойымен жүріп, мүмкін Беринг бұғазынан солтүстік-шығысқа қарай жүзуге тырысатын Фредерик Уильям Бичимен кездесе алатын еді. Оның ілесінде Джон Ричардсон болды, ол Маккензиден шығысқа қарай Коппермин өзенінің сағасына дейін жағалауды зерттейтін еді. Сол уақытта Уильям Эдвард Пэрри Атлантикадан батысқа қарай жүзуге тырысатын еді. (Бичи Пойнт Барроуға жетті, ал Пэрри шығысқа қарай 900 миль (1448 км) қашықтықта мұздап қалды. Осы кезде солтүстік жағалаудағы белгілі бір нүктелер – Беринг бұғазынан шамамен жүз мильдей шығысқа қарай, Маккензи сағасы, Франклиннің Коппермин шығысындағы зерттеген аймағы және Бутия шығанағының бір бөлігі ғана еді, оны құрлықтан көруге үлкерген.) Бұл жолы жабдықтау жақсы ұйымдастырылды, өйткені оны Хадсон шығанағы компаниясының (HBC) Питер Уоррен Диз басқарды. Стандартты HBC бағытымен Үлкен Құл көліне жеткеннен кейін, Франклин Маккензи өзені бойымен 1000 миль (1609 км) барлау сапары жасады және өзеннің сағасына жеткен екінші еуропалық болды. Ол Пэрриге арналған хаттары бар туды тік қойды. Ол Ұлы Аю көліндегі Франклин бекінісінде (қазіргі Делинья) қыстауға оралды. Келесі жазда ол өзен бойымен төмен қарай жүрді және мұхиттың тоңғанын көрді. Ол батысқа қарай бірнеше жүз миль жол жүрді және Бичидің Пойнт Барроудан шамамен 150 миль (241 км) шығысқа қарай орналасқан Ретрен Рифінде іздеуді тоқтатты. Аман-есен Форт-Франклинге жеткен соң, ол қыстың қалған бөлігін және көктемді Чипевян фортында өткізді. Ол 1827 жылдың 1 қыркүйегінде Ливерпульге жетті. Ричардсонның шығысқа жасаған сапары табысты болды. Франклиннің осы экспедициядағы күнделігінде оның адамдары Ұлы Аю көлінің мұзында хоккей ойнағаны сипатталған; Делинья, Франклин фортының орнында салынғандықтан, өзін осы спорттың туған жерінің бірі санайды. Кейін ол алғашқы әйелімен дос болған, өмірінде табандылық танытқан тәжірибелі саяхатшы Джейн Гриффинге үйленді. 1827 жылы ол Георг IV-тен рыцарь атағын алды және сол жылы Франция Географиялық қоғамының алғашқы алтын медалін иеленді. Содан кейін ол Корольдік Гелф орденінің кавалері-командоры және Грекияның Құтқарушы орденінің рыцарі аталды.

In 1823, after returning to England, Franklin married the poet Eleanor Anne Porden. Their daughter, Eleanor Isabella, was born the following year. His wife died of tuberculosis in 1825. Eleanor Isabella married Reverend John Philip Gell in 1849. She died in 1860. In 1825, he left for his second Canadian and third Arctic expedition, the Mackenzie River expedition. The goal this time was the mouth of the Mackenzie River from which he would follow the coast westward and possibly meet Frederick William Beechey who would try to sail northeast from the Bering Strait. With him was John Richardson who would follow the coast east from the Mackenzie to the mouth of the Coppermine River. At the same time, William Edward Parry would try to sail west from the Atlantic. (Beechey reached Point Barrow and Parry became frozen in 900 mile (1448 km) to the east. At this time, the only known points on the north coast were a hundred or so miles east from the Bering Strait, the mouth of the Mackenzie, Franklin's stretch east of the Coppermine, and a bit of the Gulf of Boothia which had been seen briefly from the land.) Supplies were better organized this time, in part because they were managed by Peter Warren Dease of the Hudson's Bay Company (HBC). After reaching Great Slave Lake using the standard HBC route, Franklin took a reconnaissance trip 1000 mile (1609 km) down the Mackenzie and on , became the second European to reach its mouth. He erected a flagpole with buried letters for Parry. He returned to winter at Fort Franklin (modern day Délı̨nę) on Great Bear Lake. The following summer he went downriver and found the ocean frozen. He worked his way west for several hundred miles and gave up on at Return Reef when he was about 150 mile (241 km) east of Beechey's Point Barrow. Reaching safety at Fort Franklin on , he left on and spent the rest of the winter and spring at Fort Chipewyan. He reached Liverpool on the first of September 1827. Richardson's eastward journey was more successful. Franklin's diary from this expedition describes his men playing hockey on the ice of the Great Bear Lake; Délı̨nę, built on the site of Fort Franklin, thus considers itself to be one of the birthplaces of the sport. On , he married Jane Griffin, a friend of his first wife and a seasoned traveler who proved indomitable in the course of their life together. On , he was knighted by George IV and the same year awarded the first Gold Medal of the Société de Géographie of France. On , he was made Knight Commander of the Royal Guelphic Order and a Knight of the Greek Order of the Redeemer.

Мұра

Франклиннің қазасы болжаммен бірден белгілі болған соң, оған арналған ескерткіш орнатылды. Бұл ескерткіш Вестминстер аббаттығында, Мэтью Ноблдің жобасы бойынша салынған. Франклин тобының жоғалуынан кейін Виктория дәуірінің БАҚ-тары Франклинді Солтүстік-Батыс өткелін табу үшін ерлікпен жетекшілік еткен батыр ретінде бейнеледі. Франклиннің туған қаласындағы мүсінінде: «Солтүстік-Батыс өткелін ашқан» деген жазу бар. Лондондағы Афинеум клубының сыртындағы және Тасманиядағы Франклин мүсіндерінде де осыған ұқсас жазулар кездеседі. Вестминстер аббаттығындағы Сент-Майкл капелінде де оған арналған ескерткіш орнатылған. Франклиннің есімімен аталатын географиялық орындар көп, олардың ішінде Антарктидадағы Франклин аралы, Гренландиядағы Франклин аралы, Канаданың солтүстігіндегі Франклин бұғазы, Квебек штатындағы Франклин қаласы, Тасманияның солтүстігіндегі Франклин шығанағы, сондай-ақ Тасманиядағы Франклин өзені мен Франклин қаласы, көптеген көшелер мен мектептер бар. Австралияның океанографиялық зерттеу кемесі мен Канаданың жағалау күзет кемесі де оның есімін алып жүр. 1996 жылы Солтүстік-Батыс территориясындағы Делиньяда Франклиннің екінші канадалық экспедициясының қыстау орны Канаданың ұлттық тарихи ескерткіші деп жарияланды. Сондай-ақ, Канаданың Солтүстік-Батыс территорияларының бірі Франклин округі деп аталды, осылайша зерттеушінің есімі мәңгіленді. Солтүстік Америкадағы Франклин шаяны (Leucophaeus pipixcan) да оның құрметіне аталған. 2009 жылы Корольдік теңіз академиясының капелінде сэр Джон Франклинге арналған ұлттық ескерткішті қайта бағыштаумен бірге арнайы алғыс айту рәсімі өтті. Бұл шара Ұлыбританияның Канаданың солтүстігін картаға түсірудегі үлесін көрсету және географиялық жаңалықтарды іздеу жолында қаза тапқандарды еске алу мақсатында ұйымдастырылды. Рәсім Фрэнсис Макклинтоктың «Фокс» яхтасында жасаған саяхатының 150 жылдығын және экспедицияның Лондонға қайтып оралып, трагедия туралы хабар жеткізгенін де атап өтті. Франклиннің Тасманиядағы өмірі «Джейн, менің сүйіктімі» пьесасында және оның радиодағы бейімделуі «Хобарт қаласындағы Франклиндер» атты радиоспектакльде бейнеленді.

Қайта табу

2014 жылдың қыркүйегінде Аделаида түбегінің жанындағы Уилмот және Кремптон шығанағында қайта табылды, ал 2016 жылдың қыркүйегінде Король Уильям аралының оңтүстік жағалауындағы Террор шығанағында «таза» күйде табылды. Ыдыраған кемелер соңғы рет белгілі болған орнынан оңтүстікке қарай шақырымдап алыс жерде табылған. Археологтар «Террор» экипажымен бірге жаңа орнына жүзіп келген болуы керек деп санайды, себебі ілгегі қолданылған және ол аралдар мен арналардың лабиринты арқылы жүзіп өткен. Ыдыраған кемелер HMS Erebus және HMS Terror ұлттық тарихи ескерткіші ретінде тағайындалды, ал олардың табылған нақты орны жасырын күйде.