Беларусь сайлаулары және саяси жүйесі

Кіріспе

Беларусьте мемлекеттік лауазымдарға саяси сайлаулар өтеді. Беларусь ұлттық деңгейде мемлекет басшысын – президентті және заң шығарушы органды сайлайды. Президент халықпен бес жылдық мерзімге сайланады. Ұлттық Ассамблея (Нацыянальны сход, Nacyjanaĺny schod) екі палатадан тұрады. Өкілдер палатасы (Палата прадстаўнікоў, Palata Pradstaŭnikoŭ) 110 мүшеден тұрады, олар жеке округтер бойынша төрт жылдық мерзімге сайланады. Республика Кеңесі (Савет рэспублікі, Saviet Respubliki) 64 мүшеден тұрады, оның 56 мүшесі жанама сайлау арқылы, ал сегіз мүшесі президент тағайындауымен тағайындалады. Беларусь – президенттің, қазіргі уақытта Александр Лукашенконың үстемдік ететін мемлекеті. Оппозициялық партияларға рұқсат берілгенімен, олардың билікке келуге нақты мүмкіндігі жоқ деп есептеледі. 2015 жылғы әлемдік сайлауларды қарастырып, 2016 жылдың ақпан айында жарияланған «Сайлау туралы ақпараттық жоба» есебі Беларусьті «сайлаудың халықаралық стандарттарына сай келмейтін» мемлекет деп бағалады.

1995 жылғы парламент сайлауы

1995 жылдың 11 сәуірінде Парламент ұлттық референдумға қойылатын төрт мәселенің үшеуін қабылдамады, ал 1994 жылдың шілдесінен бері қызметте болған және бұл мәселелердің белсенді жақтасы болған Республика Президенті Александр Лукашенко оны таратуы мүмкін екенін мәлімдеді. Ұсынылған референдумдар Ресей Федерациясымен байланысты нығайту және Президенттің заң шығарушы органы тарату өкілеттігіне қатысты болды. Көптеген үміткерлердің болуы және сайлау үшін қажетті жоғары шектің болуына байланысты, дауыс берудің бірінші турында тек 18 депутат жеңіске жетті, ал 28 мамырдағы екінші турда қалған 432 үміткердің ішінде 101 депутат сайланды. Нәтижесінде, 119 депутат сайланған, бірақ жаңа заң шығарушы органның отырысын өткізуге қажетті заңды кворумның үштен екісіне (174) жетпеді. Қалған 141 орын үшін 29 қарашада сайлау өтті, онда 865 кандидат бақ сынады. Осы сайлауда тек 20 депутат сайланды. 10 желтоқсанда қалған 121 сайлау округінде ең көп дауыс алған екі үміткердің арасында екінші тур өтті, нәтижесінде 59 орын толтырылды, соның арқасында 198 депутат сайланды және кворум орындалды. Сайлау заңдарындағы жетіспеушіліктерге байланысты 62 орын бос қалды.

2000 жылғы парламент сайлауы

2000 жылдың қазан айында 1996 жылғы референдумнан кейін алғаш рет парламент сайлауы өтті. Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы (ЕҚЫҰ/ДИАҚБ) бұл сайлау демократиялық сайлаулардың халықаралық стандарттарына сай келмейтінін мәлімдеді. 2001 жылдың басында Лукашенко президент сайлауының өтетінін жариялады. Батыс бақылаушылары сайлау кезеңінде демократияға қарсы әрекеттерге, соның ішінде дауыс санаудағы тәртіпсіздіктерге қатысты айыптаулар жасады. Бұл тәртіпсіздіктер туралы айыптаулар ЕҚЫҰ/ДИАҚБ-ны осы сайлаулардың Беларусьтің демократиялық сайлаулар жөніндегі ЕҚЫҰ міндеттемелерін орындамайтынына қорытынды жасауға мәжбүр етті. Бұл парламент Лукашенконың "қуыршақ" парламенті деп есептелгенімен, кейіннен "Республика" парламенттік тобы (Валерий Фралов, Уладзимир Парфианович, Сиаргей Скрабиец, Уладзимир Навасиад) сияқты наразылық білдірген дауыстар пайда болды.

2001 жылғы президенттік сайлау

2001 жылғы Беларусь президенттік сайлауы 2001 жылдың 9 қыркүйегінде өтті, онда үш кандидат бақ сынасты. Қызметтегі президент Александр Лукашенко да кандидаттардың бірі болды. Лукашенконы тақтан түсіруді көздеген екі кандидат – Владимир Гончарик және Сергей Гайдукевич. Ресми деректер бойынша, Александр Лукашенко бірінші кезеңде 75,65% дауыс жинап жеңіске жетті, ал Гончарик 15,65% дауыс алды. Сайлауға қатысу көрсеткіші – 83,86%.

2004 жылғы парламент сайлауы

Беларусьте президентті қолдаған немесе оған қарсы шыққан саяси партиялар бар, бірақ Ұлттық Ассамблеядағы орындардың көпшілігі ешқандай саяси партияға қатысы жоқ адамдармен ("партиялық еместер") толтырылады. Дегенмен, Өкілдер палатасында орын иеленген үш саяси партия бар: Беларусь Коммунистік партиясы (8 орын), Беларусь Аграрлық партиясы (3 орын) және Беларусь Либералды Демократиялық партиясы (1 орын). Лукашенкоға қолдау білдірген басқа екі партия – Беларуссияның Социалистік спорттық партиясы және Еңбек және әділдіктің республикалық партиясы 2004 жылдың қазан айындағы сайлауда бірде-бір орынға ие бола алмады. Белоруссия халық фронты және Біріккен азаматтық партиясы сияқты оппозициялық партиялар да ешқандай орынға ие бола алмады. БКПБ мен БПФ Лукашенкоға қарсы саяси партиялар тобы – «Халық коалициясы 5 плюс» партиясының құрамына кіреді. Бірнеше ұйым, соның ішінде ЕҚЫҰ, оппозициялық партиялардың нәтижесіз қалғаны және белорус БАҚ-тарының үкіметті қолдауына байланысты сайлауды еркін деп тануға болмайтынын мәлімдеді. Алайда, конституциялық және саяси тұрғыдан алғанда, Өкілдер палатасының маңызы шектеулі. 2000 жылғы сайлауда барлық орынды толтыру үшін төрт раунд дауыс беру қажет болды; соңында сайланған депутаттардың 86% тәуелсіз болды, ал қалғандары президентке дәстүрлі түрде адал партиялардың өкілдері болды (ЕҚЫҰ, 2000). 2004 жылғы 13–17 қазандағы сайлау, ЕҚЫҰ/ДИАҚБ сайлауды бақылау миссиясының пікірінше, ЕҚЫҰ міндеттемелерінен айтарлықтай кем түсті. Өркендеу, қауымдастық және жиналыс құқығын қамтитын жалпыға ортақ принциптер мен конституциялық кепілдіктер күрт сынға алынып, беларусь билігінің саяси бәсекелестікті теңдік негізінде құрметтеуге дайындығына күмән тудырды. Бұл миссияға сәйкес, азаматтардың кемсітусіз саяси лауазымға үміткер болуға, үміткерлердің өз пікірлерін кедергісіз білдіруге және сайлаушылардың олар туралы ақпарат алып, еркін талқылауға құқығы бар, азаматтарды қамтитын демократиялық процестің қағидалары көбінесе ескерілмеді. Еуропа Кеңесінің баяндамасында саясаткерлердің өмірге қауіпті жағдайда екені айтылады және Беларуссияның арнайы жедел әрекет тобының (СОБР) қазіргі басшысы Дмитрий Павличенконың 1999 жылы екі жоғары лауазымды саясаткерді, кәсіпкерді және журналисті өлтіргені туралы айыптаулар бойынша жүргізілген тергеудің қорытындысы келтірілген.

In Belarus, while there are political parties that either support or oppose President Lukashenko, the majority of the seats in the National Assembly are filled by those not affiliated with any political parties ("non partisans"). However, there are three political parties who hold seats in the House of Representatives: the Communist Party of Belarus (8 seats), the Agrarian Party of Belarus (3 seats), and the Liberal Democratic Party of Belarus (1 seat). The other two parties that pledged their support to Lukashenko, the Belarusian Socialist Sporting Party and the Republican Party of Labour and Justice, did not secure any seats in the October 2004 election. Opposition parties, such as the Belarusian People's Front and the United Civil Party of Belarus did not gain any seats. The UCPB and the BPF are some of the parties that comprise the People's Coalition 5 Plus, a group of political parties who oppose Lukashenko. Several organizations, including as the OSCE, declared the election un free due to opposition parties negative results and the bias of the Belarusian media in favor of the government. However, in constitutional as well as political terms, the House is of marginal importance. At the 2000 election, it took four rounds of voting before all the seats were filled; in the end, 86% of the elected deputies were independents, and the remainder were the representatives of parties traditionally loyal to the president (OSCE, 2000). The 13–17 October 2004 elections, according to the OSCE/ODIHR Election Observation Mission, fell significantly short of OSCE commitments. Universal principles and constitutionally guaranteed rights of expression, association and assembly were seriously challenged, calling into question the Belarusian authorities’ willingness to respect the concept of political competition on a basis of equal treatment. According to this mission principles of an inclusive democratic process, whereby citizens have the right to seek political office without discrimination, candidates to present their views without obstruction, and voters to learn about them and discuss them freely, were largely ignored. A Council of Europe report describes the danger that politicians risk of being assassinated, summarising an investigation into allegations that the present head of the Belarusian Special Rapid Reaction Unit (SOBR), Dmitri Pavlichenko, assassinated two senior politicians, a businessman and a journalist in 1999.

2006 жылғы президенттік сайлау

Сайлаудың келесі раунды 2006 жылдың 19 наурызында өтті, және бұл сайлауда Президентті сайлау да қарастырылды. Лукашенкоға оппозициялық партиялар коалициясынан келген кандидат Аляксандр Мілінкевіч қарсы шықты. Тағы бір оппозициялық кандидат, Социал-демократтардың Аляксандр Казулін, Лукашенко демеушілік еткен Бүкілбеларусь халық ассамблеясы төңірегіндегі наразылықтар кезінде полициямен ұсталды және сақадалданды. Бұл оқиға, сондай-ақ басқа да жағдайлар, 2006 жылғы сайлауда бұзушылықтар болды деген алаңдаушылықты тудырды. Президент үлкен артықшылықпен жеңіске жетті, дауыстардың 80% астам бөлігін алды. Дегенмен, бұл сайлауды ЕҚЫҰ әділетсіз деп бағалады.

2010 жылғы президенттік сайлау

2010 жылдың 19 желтоқсанында Беларусьте президенттік сайлау өтті. Сайлау бастапқыда 2011 жылдың басында жоспарланған еді. Алайда, соңғы күні 2010 жылдың 14 қыркүйегінде Беларусь Ұлттық Ассамблеясының кезектен тыс сессиясында белгіленді. Он үміткердің ішінде Орталық сайлау комиссиясы 79,67% дауыс жинап, қазіргі президент Александр Лукашенконы жеңімпаз деп жариялады, бірақ оппозиция тарапынан сайлаудың нәтижелері жоққа шығарылды. Орталық сайлау комиссиясы сайлау нәтижелерін жариялады:

Орын Кандидат Дауыстар саны % 1 Александр Лукашенко 5,130,557 79.65 2 Андрей Санников 156,419 2.43 3 Ярослав Романчук 127,281 1.98 4 Рыгор Кастусьо 126,999 1.97 5 Уладимир Ниаклаев 114,581 1.78 6 Витал Римашевский 70,515 1.09 7 Виктар Чиарашчанка 76,764 1.19 8 Микола Статкевич 67,583 1.05 9 Алесь Михалевич 65,748 1.02 10 Дмитрий Усс 25,117 0.39 Барлығына қарсы 416,925 6.47 Жарамсыз дауыстар 62,542 0.97 Сайлауға қатысқандардың саны 6,441,031 90.65

Еуропалық қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы (ЕҚЫҰ) сайлауды "кемшіліктері бар" деп бағалап, демократиялық стандарттардан алшақтығын айтты. Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) сайлауды заңды деп мойындады.