Кіріспе
Белиздегі сайлаулар – Белиз мемлекетіндегі әр түрлі билік деңгейінде заңды түрде өткізілетін сайлаулар.
Заң шығарушы орган
Белиз Ұлттық Ассамблеясын тарату – Белиз генерал-губернаторының, қазіргі уақытта Фройла Тзалам ханымның құқығы. Конституцияның 84 және 85-баптарына сәйкес, генерал-губернатор Белиз Премьер-Министрінің кеңесімен кез келген уақытта Ассамблеяны таратуға немесе сессияны жабуға құқылы. Алайда, мұндай таратудан кейін үш ай ішінде жалпы сайлау өткізілуі тиіс, егер генерал-губернатор олай істеуге себеп таппаса.
Қалалық және қалалық кеңестер
Қалалық және қалалық кеңестер әр үш жыл сайын ақпан айының соңғы жексенбісінде таратылады, ал сайлау әр үш жыл сайын наурыз айының бірінші сәрсенбісінде болады.
Жалпы сайлау
Ұлттық деңгейде Белиз Ұлттық Ассамблея деп аталатын екі палаталы заң шығарушы органы сайланады. Күші зор төменгі палата, Өкілдер палатасы, қазіргі уақытта, бірінші болып келген сайлау жүйесі бойынша, бір мандатты округтерде бес жылға дейінгі мерзімге сайланған 31 мүшеден тұрады. Белиз Өкілдер палатасының мүшелері "аймақтық өкілдер" деп аталады және оларға "Құрметті" атағы беріледі.
Тараптар
Белизде 1974 жылғы тәуелсіздікке дейінгі сайлаудан бері қалыптасқан екі партиялық жүйе бар, ол орталық-солшыл Халықтық Біріккен партиясы (PUP) мен орталық-оңшыл Біріккен Демократиялық партиясы (UDP) құрайды. Тәуелсіз кандидат ретінде немесе басқа партияның туы астында сайлауда жеңіске жету кез келген адам үшін өте қиын болды. 1993 жылы Белиз құқықтары үшін Ұлттық альянсынан түскен, көп жылдар бойы UDP аймақтық өкілі болған Филип Голдсон – тәуелсіздік алғаннан бері екі ірі партиядан тыс табысқа жеткен жалғыз кандидат. Соңғы жалпы сайлауларда тәуелсіз кандидат ірі партия өкілінен көп дауыс жинаған жағдай бір рет ғана тіркелді. 2003 жылы тәуелсіз кандидат Уилфред Эльрингтон Пиксток сайлау округінде UDP өкілінен озып, екінші орынды иеленді. Голдсон сияқты, Эльрингтонның да UDP-мен бұрынғы ұзақ қарым-қатынасы болды. Кейін ол UDP-ге қайта қосылып, 2009 жылы Пикстоктан Белиз Палатасына сайланды. Тәуелсіз кандидаттар мен үшінші партиялардың жалпы нәтижелері нашар болғанына қарамастан, Белиздің саяси процесінде елге қызмет ету үшін ізгі ниетпен атқадам басқан адамдарды көруге болады.
Процесс
Белиздегі барлық ірі саяси партиялар палатаға кандидаттарды Вестминстер жүйесінде қолданылатын сияқты алдын ала іріктеу арқылы ұсынады. Осы үміткерлер "стандартты талапкерлер" деп аталады. Көбінесе, қазіргі палата мүшелері өз партиясының стандартты талапкер мәртебесін сақтайды, ал нақты сайлау округіндегі оппозициялық партия көбінесе жалпы сайлауға айлар немесе тіпті жылдар бұрын өз стандартты талапкерін ұсынады. Стандартты талапкерлер – бұл партиялық лауазым иелері, олар Белиз палатасында қызмет етіп тұрғандарына қарамастан, өз сайлау округтеріндегі жалпы саяси ұйымдастыруға жауапты. Ұлттық Ассамблеяның 13 орындық жоғарғы палатасы – Сенат мүшелері Белиздің генерал-губернаторы тарапынан ресми түрде тағайындалады. Қазіргі кезде көпшілік партия алты сенаторды, ал азшылық партия үш сенаторды тағайындайды. Қалған төрт сенаторды бейтарап топтар тағайындайды. Соңғы жалпы сайлау 2020 жылдың 11 қарашасында өтті.
Қалалық сайлау
Жалпы сайлаулар әр бес жылда бір рет немесе генерал-губернатордың қалауынша өткізілетін болса, заң бойынша қалалар мен кенттер әр үшінші жылы наурыз айының бірінші сәрсенбісінде муниципалдық сайлау өткізеді. Белизде жеті кент және екі мойындалған қала бар: Белиз қаласы (1945 жылдан бері) және Белмопан (2000 жылдан бері). Қала мәртебесіне ие жеті елді мекен: Бенке Вьехо-дель-Кармен, Корозал қаласы, Дангрига, Оранж-Уолк қаласы, Пунта-Горда, Сан-Игнасио/Санта-Елена және Сан-Педро қаласы. Кіші елді мекендерде сайлау осы кестеге қарамастан тәуелсіз түрде өткізіледі. Белиз қаласы, оның өлшеміне байланысты, үлкен өкілдікке және маңызға ие, бір мэр және он кеңесші сайланады (бұрын тоғыз адам сайланып, олардың ішінде мэр таңдалады), ал Белмопан мен кенттер үшін бір мэр және алты кеңесші сайланады. Екі партиялық жүйе мұнда да қолданылады, бірақ соңғы кездегі жергілікті сайлауларда тәуелсіз кандидаттар мен үшінші партиялар салыстырмалы түрде жақсы нәтижелер көрсетіп келеді. Соңғы муниципалдық сайлау 2015 жылдың 4 наурызында өтті. Келесі муниципалдық сайлау 2024 жылдың 6 наурызына белгіленген.
Қосалқы сайлаулар мен референдумдар
Мұндай сайлаулар осынша жиі өткізілмейді. Толықтыру сайлаулары әдетте, әр түрлі себептермен қызмет мерзімі ішінде өкілдерінен айырылған жергілікті немесе ұлттық деңгейдегі өкілдерді алмастыру үшін өткізіледі. Референдумдар көбінесе жергілікті немесе ұлттық маңызы бар мәселелер бойынша ұйымдастырылады. Белиз 2008 жылға дейін ешқашан ұлттық референдум өткізбеген, бірақ Гватемаланың Белизке қатысты талабын шешу үшін осы референдумды тұрақты түрде өткізу талап етіліп келді. Осы таласты шешу үшін келісім шарт жасалып, оны референдумға салу қарастырылды. 1999 жылы Белмопан тұрғындары қалалық істерді өздері басқару мәселесі бойынша референдум өткізді; көпшілік «иә» деп дауыс берді және Белмопан бір жыл ішінде алғашқы қалалық кеңес сайлауын өткізді. Премьер-министр Саид Муса 2008 жылдың 7 қаңтарында жалпы сайлау күнімен бірге міндетті емес ұлттық референдум өткізілетінін жариялады, онда Белиз халқы елдің жоғарғы палатасы – Сенатты сайлау арқылы құруды қалайтынын анықтауға тиіс болды. Референдумда дауыс берушілердің 61 пайызы сайланатын Сенатты қолдады.
Сайлаулар үкіметі
Белизде сайлауды Сайлау және шекаралар комиссиясы қадағалайды, оны сайлауды әділ өткізуге жауапты Бас сайлау қызметкері басқарады. Стюарт Лесли 2005 жылғы тамыз айында тәжірибелі Мертл Паласионың орнына тағайындалды. ЕКК-нің партия өкілдері кіретін директорлар кеңесі де бар. ЕБК 1978 жылы сайлауды өздері өткізу міндеттерінен мемлекеттік қызметті босату үшін құрылды; 1988 жылы Сайлау және шекаралар департаменті қосылды. ЕҚДБ бүкіл елдегі кеңселерде сайлаушылардың тізімін жүргізеді және сайлауға қатысу үшін жаңа сайлаушылар үнемі тіркелуге келіп тұрады. Тізім соңғы рет 1997 жылы жаңартылды. Дауыс беру құқығы 18 жастан асқан белиздіктерге ғана беріледі; 18 жастағы дауыс беру 1978 жылдан бері қолданылып келеді. Стюарт Лесли жергілікті 7 News телеарнасына 2006 жылғы желтоқсаннан кейін Бас сайлау қызметкері қызметін атқармайтынын растады, өйткені ол Сыртқы істер министрлігінде лауазымға қабылданды. 7 News сондай-ақ, әр он жыл сайын жүргізілетін әдеттегі қайта тіркеу мерзімі жақындап келе жатқанын (соңғысы тоғыз жыл бұрын өткізілген), бірақ саяси партиялар оны 2008 жылғы сайлаудан кейінге шегеруге дайын екенін хабарлады. 7 News мақаласы. 2006 жылғы желтоқсан айында карьералық мемлекеттік қызметкер Дороти Брэдли Леслинің орнын Бас сайлау қызметкері болып иемденді және дереу сайлау процесін оңайлатуға және сайлаушылардың сенімін қайта орнатуға міндеттенді. News 5 хабарлағандай, Брэдли 2007 жылғы қыркүйекте қызметінен кетті, осылайша лауазым бос қалды.
In December 2006 career public officer Dorothy Bradley succeeded Leslie as Chief Elections Officer and immediately committed herself to streamlining the electoral process and restoring voter confidence. News 5 report Bradley has reportedly resigned as of September 2007, leaving the position vacant.