Кіріспе

Генри Кристи (26 шілде 1810 – 4 мамыр 1865) – ағылшын банкирі және коллекционер, өзінің маңызды коллекцияларын Британ мұражайына тапсырған.

Ерте өмір

Кристи Темза өзені жағасындағы Кингстон қаласында Уильям Миллер Кристи Вудбайннің екінші ұлы ретінде дүниеге келді. Ол – квейкер банкір, қаржыгер болғанға дейін Стокпортта шляпа жасаумен айналысқан. Әкесінен бизнес сабақтарын алған Генри Кристи Грейсчерч-стриттегі Christy & Co. фирмасының серіктесі болды және әкесінен кейін Лондон акционерлік банкінің директоры қызметін атқарды. Өмірінің соңына дейін ол банк кеңесінің мүшесі болып қалды, басқа да іс-әрекеттеріне қарамастан. Генри әкесі фирманы басқарып алғаннан кейін W. M. Christy & Sons Ltd. деп аталған отбасылық бизнестің жетістігіне үлкен үлес қосты. Ол Осман империясынан әкелген мата үлгілері арқасында ағасы Ричард қолға алған, ал қызметкер Самуэль Холт ойлап тапқан технологиямен механикалық өндіріске қолайлы, иілгіш мақтадан жасалған сүлгі жасау идеясы туды. Кристи сондай-ақ жоғары сапалы цилиндрлер жасауда бобр терісінің орнына жібек матаны қолдану арқылы жаңалық жасады.

Мүдделер

Кристи – филантроп, Ұлы ашаршылық және басқа да мәселелерге белсенді қатысқан. Басқа квакерлермен бірге Кристи картоптың монокультурасын азайту үшін басқа көкөніс дақылдарының тұқымдарын сатып алу тәсілін қолданды. Комитет мүшелері Роберт Форстер мен Сэмюэл Фокспен бірге ол Ирландия балық шаруашылығын жақсарту үшін үкіметтен нақты көмек сұрады. Ол "Аборигендерді қорғау қоғамының" негізін қалаушылардың бірі болды. 1857 жылы ол Лорд Альторп пен Джон В. Пробинмен бірге Онтариодағы Элгин ерікті қаралар қонысына сапар шекті, кейіннен оның негізін қалаушысы Уильям Кингке хат жазып, қаржылай көмек берді. Ол сондай-ақ Британдық және шетелдік мектептер қоғамының комитет мүшесі болды. Кристи көптеген ғылыми қоғамдардың жұмысына да қатысты. Ол Лондон этнологиялық қоғамы мен Лондон антропологиялық қоғамының мүшесі болды, бұл ерте этнологиядан туындаған әртүрлі бағыттарды көрсетеді. 1856 жылы Линнеев қоғамының мүшесі атанды, ал 1858 жылы Геологиялық қоғамға қосылды. Ол сол дәуірдегі археологиялық қоғамдардың және Корольдік географиялық қоғамның жұмысына қатысты. Ол сондай-ақ Лондон антиквариаттар қоғамының мүшесі болды және сол кездегі этнографиялық саладағы тағы бір маңызды британдық коллекционер Огастус Лейн Фокстың (кейін Питт Риверс) қоғамға қабылдануына қолдау көрсетті.

Саяхат және жинау

1850 жылы Кристи шетелдерге саяхаттап бастады. Оның Шығысқа жасаған алғашқы экспедициясының нәтижесінде шығыс тілмелерінің мол жинағы және Кипрден алынған көптеген заттар болды, қазір олар Британ мұражайында сақталуда. 1851 жылғы Ұлы көрменің артынан Кристи тайпалық халықтарды зерттеуге кірісті. 1852 және 1853 жылдары Дания, Швеция және Норвегияға сапар жасады. Стокгольм мен Копенгагендегі ежелгі заттардың қоғамдық жинақтары оған жаңа нәрселер ашты, содан бері ол заманауи және тарихқа дейінгі дәуірлерден заттар жинады. 1856 жыл Америкаға арналды. Канада, АҚШ және Британдық Колумбияны аралап, Кристи Кубада Эдвард Бернет Тайлормен кездесті, олар Мексикаға бірге барып, онда Кристи көптеген заттар сатып алды. Олардың Мексикадағы саяхаттарын Тайлор "Анауак" (Лондон, 1861) еңбегінде сипаттаған. 1858 жылы Францияда Буше де Перттің кремний құралдарының табылуымен адамның ежелгілігі дәлелденді; Кристи сол жылы Геологиялық қоғамға мүше болды. Ол француз палеонтологы Эдуард Лартеттпен бірге Францияның оңтүстігіндегі Дордонь өзенінің саласы – Везер өзенінің бойындағы үңгірлерді зерттеді. Осы үңгірлердегі сталагмиттердің ішінде қалдықтар табылды. Мыңдаған үлгілер жиналды, олардың кейбіреулері Кристинің жинағына қосылды. Олар зерттеген орындардың ішінде Ле Мустиер және Абри де ла Мадлен бар, екеуі де маңызды типтік орналасқан жерлер.

Өлім

1865 жылдың сәуірінде Кристи Англиядан геологтардың шағын тобымен бірге Бельгияда, Динант маңындағы жақында ғана ашылған үңгірлерді қарастыру үшін кетіп қалды. Жұмыс істеп жүргенде ол қатты суық тиді. М. және Мм. Лартепен Ла Палиске сапары кезінде өкпесі қабынып, 1865 жылдың 4 мамырында қайтыс болды.

Жинақтар мен мұра

Өзінің өсиеттері бойынша Кристи өзінің заманауи заттар жинақтарын ұлтқа мұра етіп қалдырды; оның археологиялық жинағы да ұлтқа тиесілі болды, бірақ Франциядағы қазбалардан алынған табыстар француздық Musée d'Archéologie Nationale-мен бөлісілді, оған ең маңызды экспонаттар берілді. Ол сондай-ақ 5000 фунт стерлинг қалдырды, ол Британ мұражайына көптеген артефакттарды сатып алуға мүмкіндік берген Кристи қорын құрды; сонымен қатар ақша сомасы қоғамдық көрмелерге жұмсалуға тиіс болды. Британ мұражайында бос орын болмағандықтан, қамқорлар Лондонның оңтүстік-батысындағы Виктория көшесіндегі 103 нөмірлі үйдің бірнеше бөлмесін (онда Кристи өзі тұрған) сатып алды, және осы жерде коллекция 1884 жылға дейін А. В. Фрэнкстің басшылығымен қойылды. Жас Чарльз Геркулес Рид, кейін Фрэнкстің Британ мұражайындағы сақтаушысының орнын басатын болды, мұражайдағы алғашқы жұмысында осы коллекцияны каталогтаумен айналысты. Сол жылы табиғат тарихы бөлімін Оңтүстік Кенсингтонға көшіру Британ мұражайында коллекцияға орын ашты. 1864 жылы ол Везер аңғарында өз қаражатымен жүргізілген жұмыстар туралы есеп жазды; бұл хабарламалар Comptes rendus (1864 жылғы 29 ақпан) және Лондон этнологиялық қоғамының еңбектерінде (1864 жылғы 21 маусым) жарияланды. Олар негізінен «бұғы мүйіз кезеңі» деп аталатын, сол кезде оңтүстік Франциядағы үңгір адамдарының заманына сипаттама берді. Кристидің қаржылық көмегі 1868 жылы Лес-Эйзиге жақын жердегі үңгірде Кро-Магнон адамын табуға септігін тигізді. Зерттеулер туралы есеп Кристи қалдырған аяқталмаған «Reliquiae Aquitanicae» атты кітапта жарияланды, ол Перигор және Оңтүстік Францияның көршілес провинцияларының археологиясы мен палеонтологиясына үлес қосатын еді; бұл кітап Кристидің мұрагерлері, біріншіден Ларте, ал оның 1870 жылы қайтысынан кейін Томас Руперт Джонс аяқтады.