Кіріспе
Шотланд бизнесмені, экономисті және саясаткері Джеймс Уилсон (3 маусым 1805 – 11 тамыз 1860) – шотланд бизнесмені, экономисті және либерал саясаткері. Ол апталық «The Economist» журналын және 1969 жылы «Standard Chartered» банкімен біріккен «Chartered Bank of India, Australia and China» банкін құрды. 1859 жылдың желтоқсанынан 1860 жылдың тамызында қайтыс болғанға дейін ол вице-корольдің атқарушы кеңесінің алғашқы қаржы мүшесі болды. 1857 жылғы «Сепой көтерілісінен» кейін туған хаосты реттеу үшін жіберілген ол Үндістанның алғашқы бюджетін ұсынды және үкіметтік есеп жүйесі, жалақы төлеу кеңсесі және аудит, сондай-ақ үкіметтік қағаз ақша, Үндістан полициясы, әскери қаржы комиссиясы және азаматтық қаржы комиссиясы мәселелеріне жауапты болды.
James Wilson (3 June 1805 – 11 August 1860) was a Scottish businessman, economist, and Liberal politician who founded The Economist weekly and the Chartered Bank of India, Australia and China, which merged with Standard Bank in 1969 to form Standard Chartered. He was the first Finance Member of the Viceroy's Executive Council from December 1859 until his death in August 1860. Sent there to put order into the chaos that followed the "Sepoy Mutiny" of 1857, he presented India's first budget, and was responsible for the government accounting system, Pay Office, and audit, apart from government paper currency, Indian Police, a Military Finance Commission, and a Civil Finance Commission.
Ерте өмір
Уилсон Шотландияның Хавик қаласында дүниеге келген. Оның квакер дініндегі әкесі Уильям Уилсон бас киім фабрикасының иесі болды, ал оның ата-бабалары жергілікті қой шаруалары болған. Ол он бес баланың төртіншісі еді, олардың он біреуі ересек жасқа жетті. Оның анасы Джеймс кішкентай кезінде қайтыс болды. Квакер отбасындағы тәртіпті, өздігінен білім алған, жақсы оқыған адам болған ол мектеп мұғалімі болуға тиіс еді, бірақ оны соншалықты жек көрді, тіпті "әкесінің фабрикасындағы ең төменгі жұмысты қызметші болғанын" қалаған. Заңгер болу үшін, адвокаттыққа дайындалу үшін оқуды қарастырғаннан кейін, бұл оның отбасылық дінінен бас тартуды білдіретін мамандық еді, Уилсон оның орнына бизнеспен айналысуға шешім қабылдады және он алты жасында бас киім фабрикасында шәкірт болды. Кейін әкесі оны және оның үлкен ағасы Уильямды фабриканы сатып алды. Джеймс Уилсон он тоғыз жасқа келгенде, ағайындылары Шотландиядан Лондонға көшіп кетті, әрқайсысына 2000 фунт стерлинг сыйлық берілді. 1824 жылғы 2000 фунт стерлинг соңғы жылдары шамамен <есептелген сомаға> тең.
Бизнес
Ағалар 1831 жылы таратылған "Уилсон, Ирвин және Уилсон" өндіріс фабрикасын құрды. Уилсон осы бизнесті үлкен табыспен жалғастырды (оның таза кірісі 1837 жылы 25 000 фунт стерлинг болды, 1837 жылғы 25 000 фунт стерлинг қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең). 1837 жылғы экономикалық дағдарыс кезінде индиго бағасы төмендегенде ол байлығының көп бөлігін жоғалтты. 1839 жылға қарай ол мүлкінің көп бөлігін сатып, банкроттықтан сақтады. Бірақ 1853 жылы ол Үндістан, Австралия және Қытайдың жарғылық банкін (Chartered Bank of India, Australia and China) құрды, ол кейін 1969 жылы Standard Bank-пен бірігіп, Standard Chartered Bank-ты құрды. Карл Маркс оны пайда мен жұмыс күнін түсінбегендігі үшін сынады. "Экономист" журналы бүгінге дейін жарық көріп келеді, қазіргі таңда әлем бойынша апталық таралымы 1,6 миллионнан астам. Уилсон өз заманының ең беделді статистикалық сарапшысы болды және экономиканы Адам Смиттің шотланд мектебі мен Жан Батист Сэйдің француз "Кәсіпкерлік" мектебіне сүйене отырып, әлеуметтік тұрақты болашақты қамтамасыз етудің оңтайлы және рационалды жолы ретінде қарастырды.
Саясат
Уилсон 1847 жылы Уилтширдің Вестбери қаласынан парламенттің либералды мүшесі ретінде Халықтар палатасына енді. Оның экономикалық тәжірибесінің арқасында 1848 жылы премьер-министр лорд Джон Расселл Вильсонды Бақылау кеңесінің хатшысы етіп тағайындады, ол Шығыс Үндістан компаниясының Британдық Үндістанды бақылауын қадағалап отырды. Ол 1852 жылы үкімет құлағанға дейін осы лауазымда болды. Содан кейін ол 1853 және 1858 жылдар аралығында Қаржы министрлігінің қаржы хатшысы болып қызмет етті, біріншіден лорд Абердиннің коалициялық үкіметінде, екіншіден лорд Палмерстонның бірінші әкімшілігінде. 1857 жылы ол Девонпорттен парламентке қайта сайланды. 1859 жылдың маусым және тамыз айлары аралығында ол Палмерстон басшылығымен Төлем шебері және Сауда кеңесінің вице-президенті қызметін қысқа мерзімге атқарды және сол жылы Жеке кеңеске ант берді. 1859 жылдың тамызында Уилсон осы лауазымдарынан және парламенттегі мандатынан бас тартып, Үндістан Кеңесінің қаржы мүшесі болды. Ол Виктория патшайымымен Үндістанға салық жүйесін құру, жаңа қағаз валюта енгізу және 1857 жылғы көтерілістен кейін Үндістанның қаржы жүйесін жаңарту үшін жіберілді. Алайда, ол өліміне дейін бір жыл ғана қызмет етті. 1860 жылы ол Калькуттаның ыстық жазынан кетпеуге шешім қабылдады, дизентерияға шалдығып, сол жылдың тамызында 55 жасында қайтыс болды.
Отбасы
1832 жылдың қаңтар айында Уилсон Ньюкасл-апон-Тайн қаласынан Элизабет Престонға үйленді. Олардың алты қызы болды, соның ішінде үлкені Элиза Уолтер Бегехотқа тұрмысқа шықты.