Кіріспе

Георг Фридрих Гротефенд (1775–1853) – неміс эпиграфисі және филологы. Ол көбінесе клинописьтің жазылуын түсіндіруге қосқан үлесімен белгілі. Георг Фридрих Гротефендтің Карл Людвиг Гротефенд есімді ұлы болған, ол Джеймс Принсеппен шамамен бір уақытта Индо-грек патшаларының монеталарындағы үнді харошты жазуын шешуде маңызды рөл атқарды және 1836 жылы «Бактр монеталарының белгісіз жазуы» («Die unbekannte Schrift der Baktrischen Münzen») деген еңбегін жариялады.

Өмір

Ол Ханн. Мюнден қаласында дүниеге келді және Гановерде қайтыс болды. Білімін жартылай туған қаласында, жартылай Илфельдте алды, ол 1795 жылға дейін онда тұрды, содан кейін Геттинген университетіне қабылданды, онда Хейне, Тайхсен және Херенмен дос болды. Хейне ұсынғаннан кейін 1797 жылы Геттинген гимназиясында ассистент-мұғалім болып жұмыс істеді. Сол кезде ол "De pasigraphia sive scriptura universali" (1799) атты еңбегін жариялады, бұл 1803 жылы Франкфурт гимназиясының проректоры, ал кейін конректоры болып тағайындалуына себеп болды. 1821 жылы ол Гановер гимназиясының директоры болды және 1849 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін осы лауазымда қалды. Зейнеткерлікке шығуға бір жыл қалғанда, гимназияда жұмыс істегеніне 50 жыл толуына орай медальмен марапатталды. Жергілікті гравер Генрих Фридрих Бремер жасаған бұл медаль Гротфендтің мерейтойын оқытқан мектебінің 500 жылдығымен байланыстырады. Екі оқиға да 1848 жылдың 2 ақпанында тойланды.

Филология

Гротфенд өмір бойы латын және итальян тілдерінің филологы ретінде танымал болды, бірақ оның өз тіліне деген қызығушылығын 1815 жылы жарық көрген «Anfangsgründe der deutschen Poesie» еңбегі және 1817 жылы неміс тілін зерттеу қоғамын құруы көрсетті. 1823/1824 жылдары ол Хельфрих Бернхард Венктің латын грамматикасының екі томдық қайта жаңартылған басылымын жариялады, одан кейін 1826 жылы мектептерде пайдалану үшін кіші грамматика жарық көрді; 1835–1838 жылдары Умбрия диалектісінің фрагментті қалдықтарын түсіндіруге жасалған жүйелі әрекет, «Rudimenta linguae Umbricae ex inscriptionibus antiquis enodata» (сегіз бөлімде); және 1839 жылы Оскан тіліне арналған ұқсас еңбек («Rudimenta linguae Oscae»). Сол жылы оның ұлы Карл Людвиг Гротфенд «Die Münzen der griechischen, parthischen und indoskythischen Könige von Baktrien und den Ländern am Indus» деген атпен Бактрия монеталары туралы мақала жариялады. Бірақ ол көп ұзамай өзінің сүйікті тақырыбына оралып, бес бөлімнен тұратын «Zur Geographie und Geschichte von Alt Italien» (1840–1842) еңбегін шығарды. Одан бұрын, 1836 жылы, ол Фридрих Вагенфельдтің Филон Библостың «Санхониатон» аудармасына алғы сөз жазған, ол өткен жылы португалдық Санта-Мария-де-Меринхао монастырында табылған деген мәлімдеме жасалған еді.

Ежелгі парсы клинописі

Бірақ Гротфенд өзінің ең маңызды жұмыстарын батыста емес, шығыста жасады. Персияның көне парсы клинопись жазулары біраз уақыттан бері Еуропа назарын аударып келді; олардың дәл көшірмелерін 1711 жылы Жан Шардин, голландиялық суретші Корнелис де Брюйн және жұмыс істеу барысында көзі көрмей қалған неміс саяхатшысы Карстен Нибур жариялаған еді; сондай-ақ Гротфендтің досы, Ростоктан Тихсен, қазір парсы деп белгілі бағанадағы таңбалардың әліпбилік екенін анықтағанына сенді. Осы кезде Гротфенд бұл мәселеге кірісті. Ол жұмбақтарды шешуді ұнататындықтан, шамамен 1800 жылы ішетін достарымен Персеполис жазуларының кем дегенде бір бөлігін оқи алатынына тіл тигізді. Оның алғашқы жаңалығы 1802 жылы Геттинген Корольдік қоғамына жеткізілді, бірақ оның тұжырымдамалары осы ғалымдар тарапынан қабылданбады. Оның еңбегін ресми түрде жариялауға рұқсат берілмеді, бірақ Тихсен 1802 жылдың қыркүйегінде Геттинген әдеби газетінде Гротфендтің жұмысын талдап, оның аргументтерін ұсынды. 1815 жылы Гротфенд өзінің теорияларын тек досы Хереннің ежелгі тарихқа арналған еңбегінде ғана баяндауға мүмкіндік алды. Оның мақаласы Хереннің тарихи зерттеулер кітабының қосымшасында «Оқшауланған таңбаларды түсіндіру туралы, әсіресе Персеполистегі жазуларды» деген атпен жарияланды.

Шифрлау әдісі

Гротфенд Персеполь қаласынан екі Ахеменид патшалық жазуына назар аударды, оларды "Ньебур жазулары" деп атады, олардың мазмұны билеушілердің аттарын қоспағанда, шамамен бірдей болды. 1802 жылы Фридрих Мюнтер қайталап келетін таңбалар тобының "патша" сөзін білдіруі керек екенін түсінді (, қазір оның дұрыс айтылуы белгілі). Сондай-ақ, ол Мюнтерден әр сөздің келесі сөзден сызықша белгісімен бөлінетінін білді. Гротфенд бұл жұмысты одан әрі дамытты, өйткені ол әлдеқайда кейінгі билеушілердің белгілі жазуларына (Сасанид патшаларының Пахлави жазуларына) сүйене отырып, патшаның аты жиі "ұлы патша, патшалардың патшасы" және патшаның әкесінің атымен бірге келетінін анықтады. Таңбалар тізбегіндегі ұқсастықтарды қарастырып, ол бір жазудағы билеушінің әкесі екінші жазудағы алғашқы есім ретінде кездесуі мүмкін деген гипотеза жасады: Niebuhr 1-дегі бірінші сөз Niebuhr 2-дегі 6-шы сөзбен сәйкес келді. Бірақ, бұл индуктивтік әдіс ғалымдарды көндіре алмады және оның еңбегінің ресми мойындалуы шамамен бір буынға соғылды. Тек 1823 жылы француз археологы Шампольон, жақында ғана египеттік иероглифтерді жазып оқи білген, Гротфендтің жаңалығын растады. Ол "Кайлус" құмырасы деп аталатын Медальдар кабинетіндегі алабастрлық құмырадағы төрт тілді иероглифтік және клинопись жазуының египеттік арнауын оқи алды. Құмырадағы египеттік жазу патша Ксеркс I-ге арналған еді, және Шампольон, сонымен қатар шығыстанушы Антуан Жан Сен-Мартен, клинопись жазуындағы сәйкес сөздердің Гротфендтің "патша" және "Ксеркс" деп болжаған сөздер екенін растады. Осы жолы ғалымдар, әсіресе Эжен Бернуф және Расмус Кристиан Раск, Гротфендтің жұмысын кеңейтіп, клинописьтің жазылуын одан әрі дамытты.

Кейінгі кезеңдер

Гротфендтің дешифровкалау әдісіне ұқсас әдіс CNRS зерттеушісі Франсуа Дессе 2018-2020 жылдары Линейлік эламиттің дешифровкасын жетілдіру үшін қолданылды.