Кіріспе

Швед суретшісі және иллюстраторы (1882–1918)

Джон Альберт Бауэр (4 маусым 1882 – 20 қараша 1918) – швед суретшісі және иллюстраторы. Оның туындылары пейзаж және мифологиямен байланысты, сонымен қатар ол портреттер де салған. Ол швед халық ертегілері мен фольклорының антологиясы «Гномы мен тролльдер арасында» (Bland tomtar och troll) кітабының алғашқы басылымдарына салған иллюстрацияларымен ең көп танымал. Бауэр Йончепинг қаласында туып өскен. 16 жасында ол Стокгольмге көшіп, Швед Корольдік өнер академиясында оқыды. Оқу кезінде ол кітаптар мен журналдар үшін иллюстрациялар жасауға алғашқы тапсырыстарын алды және 1906 жылы суретші Эстер Эллквистпен танысып, үйленді. Ол мансабының басында Лапландия, Германия және Италияны аралап, осы мәдениеттер оның туындыларына терең ықпал етті. Ол романтикалық ұлтшылдық стильде суреттер салған, оған итальяндық Ренессанс және саам мәдениеттері де әсер еткен. Оның көптеген жұмыстары акварель немесе монохромды немесе сөйілген түстердегі гравюралар; ол майлы бояулармен және фрескалармен де айналысқан. Оның иллюстрациялары мен суреттері швед халық ертегілерін, фольклорын және пейзаждарын жақсы түсінуге және бағалауға мүмкіндік берді. Бауэр 36 жасында Эстер және ұлы Бенгтпен бірге Швецияның оңтүстігіндегі Веттерн көлінде кеме апатына ұшырап, суға батып кетті.

Ерте өмір және білім

Джон Бауэр 1882 жылдың 4 маусымында Йёнчёпинг қаласында бавариялық тегі бар Йозеф Бауэр мен Эмма Шарлотта Ваделлдің ұлы ретінде дүниеге келді. 1863 жылы Швецияға келген Йозеф Бауэрде ақша болмады. Ол Йёнчёпингтегі Остра Торгетте сәтті шаркутерия бизнесін құрды. 1882 жылы туған Джон, ата-анасы және үлкен және кіші інісімен бірге Роксйён көлінің жағасындағы Вилла Сёвикте тұрды. Оның жалғыз қарындасы жас кезінде қайтыс болды. Бауэр 1903 жылы онымен танысуды бастады, бірақ олар көбінесе бөлек болғандықтан, бұл хат арқылы жүзеге асырылды. Олардың қарым-қатынасы армандары, ұмтылыстары, күмәндары мен сенімсіздіктерін бөліскенде дамыды. Бауэр үшін Эллквист – оның шабыты, музасы және «ертегі ханшайымы» болды; ол оны алғаш рет «Сагопринцесса» (Ертегі ханшайымы) картинасында бейнеледі. Ол 1904 жылы картинаға эскиздер жасады, ал 1905 жылы майлы бояумен аяқтады. Эллквист күшті, нұрлы және қол жеткізбес Валькирия ретінде бейнеленген. Бұл картина Бауэрдің 1905 жылы Гётеборгтегі Валанд академиясындағы алғашқы көрмесінде (ол он бір жаңа суретшінің бірі болды) және 1906 жылы Норрчёпингте көрсетілді, онда ол жеке коллекционерге сатылды. Қазір ол Йёнчёпингс ленс мұражайында сақталады. Бауэр Эллквистті орманның жаратылысы және кемелді суретшінің әйелі ретінде бейнелеуге тырысты; ол оның орманның романтикалық коттеджінде оларға үй жасауын қалады, ал ол орманды аралап шабыт іздейтін еді. Ал Эллквист Стокгольмде өскен, қалаларда ғана кездесетін әлеуметтік өмірді ұнататын жанды адам болды. Ол күйеу алып, балаларымен бірге жайлы өмір сүргісі келді. Бауэр отбасын асырау үшін жеткілікті деңгейде танымал суретші болған жоқ; Бауэр жиі үйден тыс болып, Эллквистті жалғыз қалдырып, суреттерінен түскен тұрақты табысы болмады. 1917 жылы олардың некесі қиындыққа ұшырады, ал 1918 жылы Бауэр әйеліне жазған хатында ажырасу туралы ойларын білдірді. Бұл Бауэрдің оларды Стокгольмге «Пер Брахе» пароходымен қайтаруын шешуіне себеп болды. 1918 жылдың 19 қарашасы күні түнде пароход Греннадан шығып, темір пештер, тырмалар, тігін машиналарын және өнімдермен толтырылған баррельдермен жүктелді. Жүктің бәрі жүк қоймасына сыймады, ал оның бір бөлігі палубада сақталды, бұл кемені ауыр қылды. Ауа райы нашар болды және пароход теңізге шыққан кезде дауыл күшейді; жел палубадағы жүктің орын ауысуына себеп болды, оның бір бөлігі теңізге құлап, кемені одан әрі тұрақсыз қылды. Кеме құлап, батысымен суға батты, келесі порттан, Хестхольменнен алыс емес жерде, борттағы барлық 24 адамды, соның ішінде Бауэрлерді де қаза тапты. Көптеген жолаушылар кабиналарында қамалып қалды. 1918 жылдың 22 қарашасында кеменің қираған қалдықтары , тереңдікте табылды және 1922 жылдың 12 тамызында құтқарылды. Тергеулер көрсеткендей, жүктің үштен бір бөлігі ғана жүк қоймасында сақталған, ал қалғаны палубада сақталмаған. Құтқару операциясын қаржыландыру үшін «Пер Брахе» Швеция бойынша қорқынышты сапарға шықты. Газеттерде адамдардың аңызына сүйеніп, Бауэрді кеме батып кеткенімен орманның мифологиялық жаратылыстары алғанын жазды. Ең көп таралған тақырып 1910 жылғы «Агнета оч sjökungen» (Агнета және теңіз патшасы) ертегісімен байланысты болды, онда теңіз патшасы қызды тереңдікке сүйреп алады. 1922 жылдың 18 тамызында Бауэрлер Йёнчёпингтегі Остра зиратында (04 тоқсанның 06-шы учаскесінде) жерленді.

Акварель

Бауэрдің ең белгілі суреттері – акварельдер, оны кітаптар мен журналдарды иллюстрациялау кезінде қолданған техникасы; ол акварель мен гуашьты кезектестіре пайдаланған. Иллюстрациялар жасағанда ол кейде екі техниканы араластырған, себебі оған акварельдің жылдамдығы және гуашьтың контрасты мен қалың жағуы қажет болды. Суда еритін және тез кептіретін бұл материалдар Бауэрге тапсырыс мерзіміне дейін суреттерін аяқтауға мүмкіндік берді, ол осыған бейім еді.

Гномдар мен тролльдер арасында

1907 жылы Бауэрден Åhlén & Åkerlund баспасы (қазіргі Bonnier Group) олардың жаңа «Гномдар мен тролльдер арасында» кітаптар сериясын суреттеуді сұрады. Кітаптар жыл сайын жарық көретін болып жоспарланған және онда белгілі швед авторларының әңгімелері жарияланатын еді. Бауэрдің кітаптағы суреттерінің көпшілігі – біртұтас бетке арналған, тыныш түстермен салынған акварельдік суреттер болды; ол кітаптың мұқабасын, виньеткаларды және басқа да кішкентай суреттерді де жасады. Осы әңгімеде Тувстардың жоғалған жүрегін іздеп, көлге қарап тұрған суреті де бар, ол – адал сұлулықтың жоғалуының метафорасы. Бауэр осы мотивті бірнеше рет зерттеді. 1980 жылдары Тувстар мен көл суреті шаштараздық шампунь жарнамасында пайдаланылды. Бұл Швецияда ұлттық мұра саналатын өнер туындыларын қалай пайдалану керек деген пікірталас тудырды. Бауэрдің өмірбаянын жазған Гуннар Линдквист бұл суреттің тым коммерциялық болып кеткенін айтады.

Майлы бояу

Бауэр карьерасының басындағы негізгі туындыларының көп бөлігін маймен жасады, себебі бұл Швед Корольдік өнер академиясында оқытылатын дәстүрлі техника еді. Солтүстік Швецияға жасаған саяхаты Лапландия кітабы үшін көптеген эскиздер мен акварельдерді, сондай-ақ "Kåsovagge" (1904) атты матаға маймен салған суретті тудырды. 1903-1905 жылдары ол экспрессионизмнің ықпалымен бірнеше портреттер мен пейзаждар жасады. Ол сонымен қатар Эстердің, Сиқырлы ханшайымның алғашқы май суретін, Прерафаэлиттер элементтерімен салған. Бұл жұмыс Бауэр қандай суреттер салғысы келгенін көрсетеді, бірақ "Гномдар мен тролльдер арасында" иллюстрациялауға алған тапсырысы оның жолына тосқауыл қойды. Ол "өзін кез келген жұмысты істей алатын адам секілді сезінгенін" жазды және редакторлар мен баспагерлерге көмек сұрап, "жұмыс істеуге тиіс екенін, болашақта маймен сурет салуды қалағанын және қалғанының бәріне ешқандай мән бермейтінін" айтқан хаттар жолдады. Ол тролльдер мен гномдарды салуды тоқтатқан кезде шаршап, әлсіреп, сахна суреті, мектептерде пайдалануға арналған сурет салу туралы анықтамалық жазу және фрескалар салу сияқты басқа салаларға көшті. Ол суға батып қайтыс болғанға дейін маймен сурет салуға толыққанды орала алмады.

Үлкен жұмыстар

Академиядағы алғашқы жұмыстарында болғандай, Бауэр де үлкен фрескаларға қызығушылық танытты, ал Италияға сапардан кейін бұл қызығушылық одан да артты. Осы техниканы пайдаланып, ірі туынды жасауға алғашқы мүмкіндігі 1912 жылы туды, ол кезде «Vill Vallareman» фрескасын аяқтады, ол баспагер Эрик Окерлундтың үйінде орналасқан. 1913 жылы оған Никопингтегі Odd Fellows ложасы үшін «Den helige Martin» (Қасиетті Мартин) фрескасын салу тапсырылды. Сонымен қатар, Стокгольмдегі жаңа сот үйі салынып жатты. Ғимаратты безендіру бойынша конкурстар өткізілді, және сол кездегі танымал швед суретшілерінің көпшілігі өз үсыныстарын ұсынды. Бауэр осы конкурстарға бірнеше эскиздер жасады, бірақ өзіне сенімсіздік туып, ешбір жобасын жібермеді. Бауэрдің соңғы ірі жұмысы 1917 жылы Карлскрона қыздар гимназиясының (Karlskrona flickläroverk) акт залы үшін жасалған майлы бояу болды. Онда сүйіспеншілік, соғыс және магияның ежелгі скандинавиялық құдайы Фрейя бейнеленген. Эстер сурет үшін жалаңаш поза берді; Бауэр оны күшті, сезімтал және әсерлі етіп көрсеткен. Достары оны әзілде «Бауэр ханымның кеуде суреті» деп атады. Германияның Эбенхаузен қаласындағы Джон Бауэр мұражайы Бауэрдің өмірі мен шығармашылығына арналған мұражай.

Өзін-өзі зерделеу

Бауэр үнемі және жеке түрде өзіне күмәнданатын. Ол тролльдер мен ханшайымдардың суреттері үшін алған мақтауды "балаларға көңіл көтеру үшін салған суреттері үшін мейірімді қағыс" деп есептеді. Ол маймен сурет салуды және өзі "нағыз өнер" деп атаған нәрсені жасауды қалаған, бірақ иллюстрациялары үшін алған ақша оған қажет болды. Оның өзіне деген күмәні, оның көпшілік алдындағы бейнесімен және өзінің автопортреттеріндегідей, қатал мінезді, бірақ өзін-өзі сынайтын образына қайшы келді.

Мұра

Бауэрдің суреттері әлі де өнер аукциондарында танымал. 2014 жылы өткен саудада Бауэрдің гуашьтарының бірі, Humpe I trollskogen («Тролл орманындағы Гумпе»), 563 500 кронға (шамамен 87 000 АҚШ доллары), ал акварелі, En riddare red fram («Рыцарь атқа мінді»), 551 250 кронға (шамамен 85 100 АҚШ доллары) сатылды. Оның иллюстрациялары көп рет қайта басылды және ертегілер классикасының бірі саналады. 2014 жылға қарай Бауэрдің суреттері бар кітаптар он тілде жарық көрді. Бауэрдің туындылары Суламит Вюльфинг, Кей Нильсен, Брайан Фроуд, Ребекка Гей және басқа да суретшілерге әсер етті. Бауэр туралы жазған өмірбаянында Гуннар Линдквист былай дейді: «Бауэрдің туындылары кейде Артур Рекхемге әсер еткені айтылса да, бұл суретшілер 1910 жылдарға дейін бір-бірінің жұмыстарын көрмеген, өйткені олар өз стильдерін қалыптастырған болатын. Демек, кез келген ұқсастықтарды 1800 жылдардың соңындағы романтикалық Мюнхен өнері мен Альбрехт Дюрердің өнерінен алған ортақ шабыттарымен түсіндіруге болады». Йончепинг қаласында Бауэрдің құрметіне 1931 жылы швед мүсіншісі Карл Хульстрем жасаған ескерткіш орналасқан. Хульстрем Бауэрдің қоладан жасалған бюстін де жасады, ол Грипсхольм сарайындағы Ұлттық портреттер галереясында тұр. 1982 жылы Джон Бауэрдің туған күнінің 100 жылдығын тойлауға орай, швед почтасы «Гномдар мен тролльдер арасында» кітабынан алынған суреттері бар үш марка шығарды. 1997 жылы тағы төрт марка шығарылды. Мулсьё қаласында Бауэрдің есімімен көше, ал Нючепинг қаласында оның есімімен алаң аталды.

Танымал мәдениет

1986 жылы Sveriges Television Джон Бауэрдің әйелі туралы «Эстер — Джон Бауэрдің әйелі» фильмін түсіріп, көрсетті. Эстер рөлін Лена Т. Ханссон, ал Джон рөлін Пер Маттсон сомдады. Бауэр және әңгіме айту туралы қысқа фильм балалар үшін 2013 жылы жасалды. Оны Ulf Hansson, Kunskapsmedia AB, Йёнчёпингс лен мұражайы және John Bauer Art HB бірлесіп жасады. Швеция телеарнасының «Konstverk berättar» («Өнер туындысы әңгіме айтады») сериясында Бенгт Лагерквисттің «Балалық шақ суреті» атты эпизодында 1977 жылғы 24 қаңтарда суреті көрсетілді. Эпизод Швецияда Швед теледидарының ашық мұрағаты арқылы қолжетімді. 2012 жылы Börje Peratt Джон мен Эстер Бауэр туралы фильм жобасын бастады. «Джон Бауэр — Бергакунген» («Джон Бауэр — Тау патшасы») деп аталатын фильм ертегі суретшісінің және оның Эстерге деген махаббатына арналған. Бауэр рөлін Гюстаф Скарсгард орындайды. Швед фотографы Матс Андерссон сурет салудың орнына камераны пайдаланып, Бауэрдің ормандарын қайтадан көрген кітабын жариялады. Суреттер 2013 жылдың қараша айында Борас қаласындағы Abecita өнер мұражайында да көрмеге қойылды. Бауэр Нил Гейманның «The Sandman» комикс кітаптар сериясында есімдерін табады. Джим Хенсон мен Фрэнк Оз режиссерлік еткен «Қараңғы кристалл» фильмінің визуальдық стилі Бауэрдің өнерінен шабыт алған Брайан Фроуд жасады. Италиялық музыкант Джанлука Пломитальо, «The Huge» деген атпен танымал, «John Bauer–Riddaren Rider» атты альбом шығарды, ондағы барлық әндер Бауэрдің суреттерімен аталған. Норвегиялық суретші Мортис өзінің эмбиент альбомдарында Бауэрдің өнерін пайдаланады. Швед ақыны Роджер Л. Свенссон өзінің өлеңдерінде Бауэрдің ескерткіші мен оның туындыларын еске алады. 2019 жылғы «Midsommar» қорқынышты фильмі оның өнерінен шабыттанды және фильмнің басында Бауэрдің «Stackars lilla basse!» суретін пайдаланды. Танымал «Minecraft» ойынындағы Lush Caves суреттері Оскульденнің «Vandring» суретіне негізделген. Netflix Original «Chilling Adventures of Sabrina» Spellman Mortuary және The Academy of Unseen Arts арқылы Бауэрдің көптеген туындыларын пайдаланады.