Кіріспе

Португалия әскери-теңіз күштері (Marinha Portuguesa, Marinha de Guerra Portuguesa немесе Armada Portuguesa) – Португалия қарулы күштерінің теңіздік тармағы, Португалияның әскери қорғанысын қамтамасыз етуге жауапты. Оның тарихы 12 ғасырға дейін жетеді, бұл әлемде үздіксіз қызмет ететін ең көне теңіз күштері. 2017 жылдың 12 желтоқсанында Португалияның теңіз күштері Португалия королі Денис тарапынан ресми түрде құрылғанына 700 жыл толуын атап өтті. Теңіз күштері 15 және 16 ғасырлардағы Үлкен Географиялық Жаңалықтар дәуіріндегі маңызды саяхаттардың басталуында және олардың барысында маңызды рөл атқарды. Осы техникалық және ғылыми жаңалықтардың нәтижесінде Португалия кемелерді, оның ішінде каравелланы, мұхиттар арасындағы саяхаттарға арналған жаңа және күрделі каррак түрлерін, сондай-ақ мұхиттық галеонды жасауға қол жеткізді, Шығысқа, Оңтүстік Америкаға және Солтүстік Америкаға теңіз жолдарын ашты. Бартоломеу Диаш Африканың оңтүстік ұшын айналып өтті, ал Васко да Гама Үндістанға жетті, бұл теңіз жолымен Еуропа мен Азияны, сондай-ақ Атлант және Үнді мұхиттарын бірінші рет байланыстырды. Бұл Бразилияның ашылуына әкелді, алғашқы экспедициялар Еуропа, Африка, Жаңа Дүние және Азияны бір сапарда байланыстырды, мысалы Педру Алварес Кабрал экспедициясы. Атлант мұхитында, Үнді мұхитында және Қиыр Шығыстағы теңізшілердің білімі мен тәжірибесі арқылы басқа еуропалық теңіз күштерінің техникалық және географиялық дамуына да үлес қосты, мысалы Фернан Магелланның бірінші дөңгелек сапары (экспедицияға басқа капитан, теңізшілер мен лоцмандар да қатысты), Атлант және Тынық мұхиттарын кесіп өтті. 16 ғасырдың көп бөлігінде португалиялық Үнді армадалары мен флоттары, содан кейін кеме жасау және теңіз артиллериясы саласындағы әлемдік көшбасшы, Канар аралдарының оңтүстігіндегі Атлант мұхитының көп бөлігін, Үнді мұхитын және Батыс Тынық мұхитына қол жеткізуді бақылады. Бұл сенімсіздік үкімет тарапынан теңіз күштеріне жеткілікті назар бермеуіне және көп жылдар бойы теңіз күштеріне инвестиция салуды ұмытуға әкелді. Осы кезеңде Португалия теңіз күштері жаһандық теңіз күштері ретіндегі мүмкіндіктерінің көп бөлігін жоғалтты, Португалияның жағалау аймағын күзету және португалиялық колониялардың теңіздік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге ғана қабілетті шағын теңіз күштеріне айналды.

XIX ғасырдың соңы мен Бірінші дүниежүзілік соғыс

1830 жылдары португал флоты алғашқы бу кемелерін қабылдады. Линиялық кемелердің соңғы португал кемесі – 80 зеңбіректік «Васко да Гама» 1841 жылы Лиссабонда, ал соңғы 60 зеңбіректік «Дом Фернандо II е Глория» 1845 жылы Даман қаласында (Португалияның Үндістанында) салынды. 1850 жылдардың соңынан бастап флот желкенді кемелерді бу немесе аралас қозғалтқышты кемелермен біртіндеп алмастырды. Флоттың басты соғыс кемелері ашық теңіздегі операцияларға арналған аралас қозғалтқышты корветтерге, ал жауынгерлік кемелер негізінен жағалау және отарлық патрульдеуге айналды. 1880 жылы португал флотына бір бронекорвет, алты корвет, 13 жауынгерлік кеме, үш оқу кемесі және төрт көмекші кеме кірді. 19 ғасырдың соңында және әсіресе Португалия шақырған Берлин конференциясынан кейін флот Африканың ішкі аймақтарын зерттеуге және картаға түсіруге қатысты. Португал зерттеушілерінің арасында 1870 жылдардың соңынан бері бірнеше экспедиция жасаған теңіз офицерлері Герменгильдо Капело, Брито Капело және Роберто Ивенс ерекше көзге түсті. Герменгильдо Капело мен Роберто Ивенс Ангола мен Мозамбик арасындағы алғашқы құрлықтық байланысты жасады, Африканың ішкі аймағын зерттелмеген жерлер арқылы кесіп өтіп, 1884 жылдың қаңтарында батыс жағалаудан шығысқа қарай 1885 жылдың қыркүйегінде жетті. Осы кезеңде флот Лиссабонның теңіз қорғанысын күшейтуге бағытталды, құрлықтағы қорғанысын толықтырды. Бұл Португалияның қорғанысын оның астанасы мен ең маңызды қаласын қорғау арқылы қамтамасыз ететін ұлттық стратегияның бір бөлігі болды. Осы мақсатта 1876 жылы португал флоты өзінің алғашқы бронекарапты – «Васко да Гама» кемесін сатып алды, ол жағалау қорғаныс батареясы ретінде жұмыс істеуге арналған. Лиссабонның теңіз қорғанысын жоспарлау кезінде торпедалық қайықтар мен су асты кемелерін де пайдалану көзделіп, олар кейінірек сатып алынды. 1882 жылы португал флоты алғашқы торпедалық қайығын алды, ал 1884 жылы «Афонсо де Альбукерке» корветін, алғашқы қорғалмаған крейсерін алды. 1889 жылы теңіз лейтенанты Жоао Аугусто Фонтес Перейра де Мело «су асты станциясы» жобасын ұсынды. «Фонтес» деп аталған су асты кемесінің моделі Лиссабонның теңіз арсеналында сынақтан өтті. 19 ғасырдың соңында португал флоты Португалияның еуропалық сулары мен порттарын жаудың шабуылынан қорғайтын жеткілікті күшке ие емес екенін түсінді. Португалдық теңіз теориялықтары жаудың күшті флотына қарсы тұруға қабілетті жалғыз қару ретінде су асты кемелерін қолдауды ұсынды. 1896 жылы флот министрі Хасинто Кандидо да Силва ұсынған төтенше теңіз бағдарламасы бекітілді. Бұл бағдарлама төрт қорғалған крейсер құрылысын қамтыды, олар флоттың басты кемелері ретінде аралас қозғалтқышты корветтерді алмастырды. 1890 жылғы британдық ультиматумға жауап ретінде ұйымдастырылған қоғамдық жазылым аясында бесінші крейсер де тапсырыс берілді. 1901 жылы ескі бронекарап «Васко да Гама» күрделі жөндеуден өтіп, бронекерге айналдырылды, ал 1907 жылы алғашқы су асты кемесі тапсырылды. 19 ғасырдың соңынан 20 ғасырдың басына дейін португал флоты жергілікті көтерілістерді басуға және Ангола, Мозамбик, Португалия Гвинеясы және басқа да теңізден тыс аймақтарда португал егемендігін нығайтуға бағытталған бірқатар отарлық бейбіттендіру науқандарына қатысты. Көптеген науқандар армияның бақылауында болды, бірақ флот оларды белсенді түрде қолдады, тіпті кейбір операцияларды басқарды. Осы науқандар үшін португал флоты Африка өзендерінде жұмыс істейтін, құрлықтағы күштерді қолдауға арналған өзендік канонерлік қайықтардан тұратын қоңыр су флотын ұйымдастырды. Флот сондай-ақ армия бөлімдерін қолдау үшін Африкада десант күштері ретінде әрекет ететін экспедициялық теңіз жаяу әскерлері бөлімдерін ұйымдастырды. 1902 жылғы Баруэ науқаны флот басқарған және маңызды теңіз активтері қолданылған отарлық науқанның мысалы ретінде ерекше көзге түсті. Бұл науқанның мақсаты Пунгве өзені арқылы өтетін Мозамбиктің орталық бөлігіндегі Баруэ аймағын бейбіттендіру болды. Операцияларды бас қолбасшы Жоао Коутиньо басқарды. Олар Мозамбиктің бірнеше аймақтарынан «Сан-Габриэль» және «Сан-Рафаэль» крейсерлері мен «Шаймит» және «Либерал» артиллериялық кемелерінің әскерлерін теңіз арқылы тасымалдауды және оларды операция аймағында шоғырландыруды қамтыды. Пунгве өзеніндегі операциялар Замбези флотилиясының канонерлік қайықтарымен, жалдаған сауда кемелерімен күшейтілді. Десант күштеріне армия артиллериясы мен жаяу әскері, отарлық жергілікті бөлімдер және Мозамбик теңіз станциясы кемелерінің экипаждарынан бөлінген теңіз жаяу әскерлері кірді. 20 ғасырдың басында португал теңіз лигасы португал флотына реформалар мен жабдықтар бағдарламасын зерттеуді бастады. Бұл зерттеулерді жас теңіз офицерлері, олардың ішінде лейтенант Алвару Нунес Рибейру және лейтенант Фернанду Перейра да Силва ерекше көзге түсті. Монархияның соңғы жылдары португал флотын жаңғырту нәтижесінде 1910 жылы флотта электр энергиясымен, сымсыз байланыспен, торпедалармен және заманауи артиллериямен жабдықталған жетілген кемелер болды. Флот құрамында алты крейсер, төрт торпедалық қайық, бір торпедалық канонерлік кеме, он үш жауынгерлік кеме және басқа да қосымша және ұсақ кемелер, сондай-ақ құрылыс кезіндегі су асты кеме болды. Дегенмен, басқарудың нашарлығы және Африкадағы иеліктерін дамытудағы сәтсіздік салдарынан қаржылық қиындықтарға байланысты Португалия үлкен флотты ұстауға шамасы келмеді. 1910 жылдың 10 қазанында монархия құлатылып, Португалияның Бірінші Республикасы орнатылды. Жаңа саяси режим үш қуатты дредноуттық соғыс кемесі, үш крейсер, 12 эсминец және алты су асты кемесін салуды көздейтін амбициялы теңіз бағдарламасын ұсынды. 1912 жылы парламент бекіткенімен, бағдарлама көбінесе қаржы жетіспеуіне байланысты іске аспады. Керісінше, Бірінші Республика кезеңінде флот тоқырауға ұшырады, біртіндеп өзінің мүмкіндіктерінің бір бөлігін жоғалтты, бұл 1920 жылдардың соңында «теңіздік нөлге» жақын жағдайға әкелді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Португалия мен Германия арасындағы қақтығыс екі ел арасында соғыс жарияланбастан бұрын, 1914 жылдың ортасында Ангола мен неміс Батыс Африкасы және Мозамбик пен неміс Шығыс Африкасы арасындағы шекараларда бірнеше әскери ұрыс-жаңжалдар болған кезде басталды. 1914 жылдың тамызында неміс әскерлері Мозамбиктің солтүстігіндегі Ровума өзенінің жағасындағы Мазуя шекаралық бекетіне күтпеген шабуыл жасап, бекеттегі кішкентай гарнизонды, оның ішінде командирі, әскери-теңіз күштерінің сержанты Эдуардо Родригес да Коштаны қырғынға ұшыратты. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан алғашқы португалдық болды. Осыған ұқсас тағы бір шабуыл қазан айында Анголаның оңтүстігіндегі Куангар бекетіне жасалды, нәтижесінде шабуылдаған неміс әскерлері португалдық гарнизонның көп бөлігін қырғынға ұшыратты. Неміс агрессиясына жауап ретінде португалдық әскери күштерді күшейту аясында 1914 жылдың қарашасында Анголаға әскери-теңіз экспедициялық батальоны жіберілді. 1916 жылдың 23 ақпанында командир Леоте до Рего басқарған операцияда португалдық әскери-теңіз күштері Лиссабон портында тұрып жатқан 38 неміс кемесін басып алды. Тағы 72 неміс және австро-венгрлік кемелері Португалияның материктік порттарында (Порту және Сетубал), Азор аралдарында (Хорта және Понта-Делгада), Мадейрада (Фуншал), Кабо-Вердеде (Сан-Висенте), Анголада (Луанда), Мозамбикте (Мозамбик аралы, Бейра және Лоуренсу-Маркес) және португалдық Үндістанда (Мормугао) тұтқындалды. 9 наурызда Германия Португалияға соғыс жариялады, бұл Португалияның Бірінші дүниежүзілік соғысқа ресми түрде қатысуын белгіледі. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында португалдық флотқа бес крейсер, бір авизо (соғыс кемесі), бір эсминец, бір суасты кемесі, 12 жауынгерлік кеме, жеті өзендік канонерлік қайық, төрт торпедалық қайық, екі оқу кемесі және тағы жеті қарулы кеме кірді. Соғыс кезінде тағы екі эсминец, үш суасты кемесі және үш жауынгерлік кеме алынды. Көптеген лайнерлер, жүк кемелері, траулерлер мен буксирлер әскери-теңіз қызметіне жұмылдырылып, жабдықталды, олардың ішінде үш қосымша крейсер, бір госпитальдық кеме, төрт көлік кемесі және 20-дан астам әскери траулер (патрульдік қайықтар мен мина іздеушілер) болды. 1917 жылы португалдық әскери-теңіз авиациясы және Лиссабон әскери-теңіз әуе станциясы құрылып, соғыс кезінде 25-тен астам су ұшағын алды. 1916 жылдың ақпанынан бастап Мозамбикте жұмыс істейтін португалдық әскери-теңіз күштеріне крейсер және "Шаймит" жауынгерлік кемесі, сондай-ақ бірнеше өзендік канонерлік қайықтар мен Замбези флотилиясының басқа да шағын кемелері кірді. 1916 жылдың мамырында Адамстор мен Шаймит Ровума өзенінің сағасындағы неміс күштеріне қарсы операция жүргізіп, жау позицияларын бомбалады және Намака аралының неміс бекіністерін басып алған десант тобын жіберді. Алайда, өзеннің солтүстік жағалауына жасалған десанттық шабуылды жақсы бекінілген неміс күштері қарсы тұрып, қарқынды пулемет атысымен тойтарды, нәтижесінде португалдық десант тобында көптеген адамдар қаза тапты. Ровума өзенінің солтүстік жағалауын португалдық әскерлер үш айдан кейін басып алды. Сан-Габриэль крейсері де 1918 жылдың сәуірінде Мозамбикке жіберілді, ол жол бойында U қайығын анықтап, оған шабуыл жасады. Оңтүстік Африканың Кейптаунда тоқтаған кезде Сан-Габриэльден қаланың қауіпсіздігіне көмектесуді сұрады, себебі қала көтеріліс қаупі төніп тұрды және оны тек 50 полицей күзетіп тұрды. Экипаждың 116 мүшесі кемеден түсіп, портты қорғауға төрт күн бойы, британдық әскери-теңіз күштері оралғанға дейін күш салды. Португалдық әскери-теңіз күштерінің басты міндеттерінің бірі – Португалияның материктік және Португалияның Солтүстік Атлантика аралдарының (Азор, Мадейра және Кабо-Верде) порттарын, әсіресе теңіз миналары мен U қайықтарының шабуылдарынан қорғау болды. Басты күш-жігер Лиссабон портын, Португалияның басты теңіз портын және әскери-теңіз базасын қорғауға жұмсалды, теңіз бетіндегі кемелер, суасты кемелері және әскери-теңіз авиациясымен қарқынды теңіз патрульдеуі жүргізілді, құрлықтағы бақылау станцияларынан теңізді бақылау және суасты миналары мен торларды орнату. Әскери-теңіз күштері жағалау қорғаныс артиллериялық батареяларының кейбірін де басқарды. Лиссабон портын қорғау операцияларында әскери-теңіз күштері жау минасына тиіп, барлық экипажымен бірге батып кеткен Роберто Ивенс мина іздеушісін және Тежу сағасының жағасында патрульдеу кезінде экипажымен бірге жоғалған FBA гидроұшағын жоғалтты. Португалдық әскери-теңіз күштерінің назарын аударған тағы бір порт – Кабо-Верде аралдарындағы Сан-Висенте порты. Сан-Висенте Америка, Еуропа және Африканы байланыстырған телеграфтік суасты кабельдерінің торабы болды, сонымен қатар Атлантика мұхитында жүзген одақтас соғыс кемелері мен сауда кемелері үшін маңызды отын беру станциясы болды. 1914 жылы әскери-теңіз күштері аралдарға әскери-теңіз десант тобын және Бейра мен Ибо жауынгерлік кемелерін жіберді. Кейіннен бұл күштер Бенго жауынгерлік кемесімен, суасты миналарымен және әскери-теңіз күштері басқаратын жағалау батареяларымен күшейтілді. 1916 жылдан 1918 жылға дейін Кабо-Вердедегі португалдық әскери-теңіз күштері Сан-Висенте портында тұрып жатқан кемелерге жасалған бірнеше U қайықтарының шабуылдарын сәтті тойтарды. Лейшойн, Хорта, Понта-Делгада, Фуншал және Алгарве жағалауының порттарын қорғауда да маңызды күш-жігер жұмсалды, Понта-Делгада мен Фуншалға U қайықтары шабуыл жасағанда және бомбалағанда ұрыс болды. Португалдық әскери-теңіз күштері АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Понта-Делгададағы әскери-теңіз базасы мен әуе станциясын және Францияның әскери-теңіз авиациясының Сан-Жасинтодағы әскери-теңіз әуе станциясын да қолдады. Португалдық әскери-теңіз авиациясының бөлімі Азор аралдарындағы Хортаға орналастырылды және Алгарведегі Кулатра аралында әскери-теңіз әуе станциясы салынды, бірақ соғыс аяқталғандықтан ол ешқашан іске қосылмады. Португалдық әскери-теңіз күштері Солтүстік Атлантикада сауда кемелерін сүйемелдеп, материк пен португалдық Атлантика аралдары арасындағы теңіз байланыс желілерін қорғады. Осы миссиялардың бірінде 1918 жылдың 14 қазанында лейтенант Карвалью Араужо басқарған әскери траулер Аугусто де Каштильо мен неміс U 139 U қайығы арасындағы атақты ұрыс болды, ол Фуншалдан Понта-Делгадаға 209 жолаушысы бар португалдық лайнер SS Сан-Мигельге шабуыл жасады. Аугусто де Каштильо тек 65 мм және 47 мм зеңбіректермен қаруланған шағын кеме болғанына қарамастан, U 139 (торпедалармен және екі 150 мм палубалық зеңбіректермен қаруланған) U қайығына қарсы тұрып, Сан-Мигельдің қашуына көмектесті. Бірнеше сағат бойы пропорционалды емес ұрыс жүргізгеннен кейін Аугусто де Каштильо қирап, батып кетті, капитан мен бірнеше экипаж мүшелері қаза тапты. Соғыс кезінде әскери-теңіз күштерінің тағы бір миссиясы – Еуропалық Батыс майданы мен Оңтүстік Африка кампанияларында соғысқан португалдық экспедициялық әскерлерін тасымалдау және сүйемелдеу болды. Францияға 56 000-нан астам португалдық экспедициялық корпусы мен португалдық тәуелсіз ауыр артиллерия корпусының әскерлері, Анголаға 15 000-нан астам, ал Мозамбикке 17 000-нан астам әскер тасымалданды. Португалдық аралдар мен теңіз өлкелеріне де кішкентай әскери контингенттер тасымалданды. Португалдық сауда флоты да Португалияның соғыс күш-жігеріне үлкен үлес қосты, кемелері мен қызметкерлері португалдық әскери-теңіз күштерінің құрамында қызмет ету үшін жұмылдырылды немесе өздері U қайықтары, теңіз миналары және сауда рейдерлерінің шабуылдарының тұрақты қаупі астында әскерлер мен жабдықтарды тасымалдады. 1916 жылдан 1918 жылға дейін 115 португалдық сауда кемесі U қайықтарымен батып, экипаж мүшелерінің 120-сы қаза тапты.

Соғыс аралық кезең

Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Португалия «Дуро» класының эсминцін және «Бейра» класының қарулы кемелерін салуды жалғастырды, бұрынғысынан екі, ал кейінгісінен үш бірлік салды. Соғыс өтемі ретінде Португалия Әскери-теңіз флоты алты австриялық-венгрлік Tb 82 F класты торпедалық катер алды, олардың тек төртеуі қолданысқа енгізілді. Сонымен қатар, флот екі британдық «Арабис» класты шлюп сатып алды, олар крейсерлер ретінде қолданысқа енгізілді. 1922 жылы португалдық теңізшілер Сакадура Кабрал мен Гаго Коутиньо Оңтүстік Атлантиканы әуемен алғашқы рет кесіп өтті. Олар 30 наурызда Лиссабонның Бом Сусесу әскери-әуе базасынан әскери-теңіз флотының арнайы саяхатқа дайындалған «Fairey III D MkII» су ұшағымен ұшып кетті. Ұшақ, Гаго Коутиньоның революциялық өнертабысы – әуе күшінде қолдануға арналған жасанды көкжиекпен жабдықталған. Олар 17 сәуірде Бразилияның Сент-Петр және Сент-Паул архипелагына жетіп, 17 маусымда Рио-де-Жанейрода саяхатын аяқтады. Соғыс аралық кезеңде Тежу сағасының оңтүстік жағалауындағы Альфейтеде жаңа әскери-теңіз базасы мен ірі арсенал құрылысы басталды. Альфейтедегі нысандар Лиссабон әскери-теңіз арсеналын және Лиссабон мен Тежу сағасында шашыраңқы орналасқан бірнеше шағын стансаларды алмастыруға арналған, олар Лиссабон әскери-теңіз базасын құрады, оларды бір орында шоғырландыру мақсатында. Жаңа әскери-теңіз базасының құрылысы жоспарына Лиссабон әскери-әуе стансасын Бом Сусесу доктарынан Монтижода салынатын жаңа әуе базасына көшіру де кірді. Бірінші әскери-теңіз нысандары 1924 жылы аяқталды, әскери-теңіз мектебі 1936 жылы сол жерге көшірілді, ал 1937 жылы Альфейт арсеналы аяқталды. Жаңа нысандардың құрылысы 1950 жылға дейін біртіндеп жалғасты. Қытайдағы жиі пираттық шабуылдар мен азаматтық қақтығыстарға байланысты 1927 жылы Португалия Әскери-теңіз флоты Макаодағы базасын «Република» және «Адамастор» крейсерлерімен күшейтті, олар «Макао» және «Патрия» қарулы кемелеріне қосылды. Макаодағы португалдық әскери-теңіз күштерінің бір бөлігі ретінде Тайпа аралында «Fairey III» су ұшақтарын пайдаланатын әскери-әуе станциясы құрылды. 1937 жылы Қытай Азамат соғысы мен Жапонның басып кіруі Португалия Әскери-теңіз флотын Макаодағы әскери-теңіз күштерін қайта күшейтуге итермеледі, бұл жолы ротация бойынша шлюптармен. Макао әскери-әуе базасы «Hawker Osprey» су ұшақтарымен қайта іске қосылды. 1931 жылдың 4 сәуірінің таңында Мадейра гарнизонының бірнеше офицерлері Ұлттық диктатура үкіметіне қарсы көтеріліс жасады. Осы қозғалыстың бір бөлігі ретінде Португалия аумағының басқа бөліктерінде де әскери көтерілістер жоспарланды, бірақ олар орындалмады немесе Үкіметке адал күштер тез үстемдік етті. Алайда Мадейрада көтерілісшілер халықтың бір бөлігі мен бірнеше қуғын-сүргін оппозициялық саясаткерлердің қолдауын алып, аралды бақылауға алды. Шетелдік державалардың аймаққа әскери кемелер жіберуі мүмкін болғандықтан және Португалияның оппозициялық саясаткерлері «Атлантикалық Республика» құруды ұсынғандықтан, үкімет бүлікті тез басып алу үшін үлкен қысымға тап болды. Бұл аралды қайтарып алу үшін амфибиялық операция жүргізу арқылы ғана мүмкін еді, бірақ бұл жылдар бойы назардан тыс қалған және «теңіздік нөл» күйінде болған тиісті жабдықталған флотсыз орындау қиын болды. Алайда, Әскери-теңіз министрі Магалхаес Корреаның басшылығымен Португалия Әскери-теңіз флоты теңіз күштеріне жедел түрде дайындалған сауда және балық аулау кемелерінің флотилиясын жұмылдырып, импровизациялау қабілетін көрсетті. Бұл флотилияға «Кубанго» гидроавианосегі (Португалия Әскери-теңіз флотының жалғыз ұшақ тасымалдағыш кемесіне айналған жүк кемесі), екі көмекші крейсер, екі көлік кемесі және төрт әскери траулер кірді, олар «Васко да Гама» крейсерімен, эсминецпен және үш қарулы кемемен бірігіп, Мадейраны қайтарып алу үшін ұйымдастырылған әскери-теңіз күштерін құрады. Бұл күштер төрт «CAMS 37» ұшақ қайығын және армияның десанттық күшін тасымалдады. Әскери экспедиция Лиссабоннан 24 сәуірде кетеді, ал шабуыл операциялары 26 сәуірде басталды. «Кубангодан» ұшатын әскери-әуе көлігінің ұшақтарымен қамтамасыз етілген әуе көмегі десанттардың табысты болуына және арал ішіндегі үкіметтік күштердің алға жылжуына маңызды рөл атқарды. Бірнеше күндік шайқастан кейін, 1931 жылдың 2 мамырында көтерілісшілер қарсылық көрсетуді тоқтатты. Мадейрадағы көтеріліс Португалия сияқты Атлантикадағы аралдар мен теңізден тыс аумақтары бар елдің қабілетті және жеткілікті жабдықталған флотсыз өмір сүре алмайтынын анық көрсетті. Үкімет Португалия Әскери-теңіз флотына маңызды инвестиция жасауға рұқсат берді, Әскери-теңіз министрі Магалхаес Корреа адмирал Перейра да Силваның бұрынғы жоспарларына негізделген жаңа теңіз бағдарламасын іске қосты. Теңіз бағдарламасы Атлантикалық аймақты бақылауға арналған, эсминецтерге негізделген еуропалық теңіз күштерінің және отарлық қызметке арналған, шлюптерге негізделген теңіз күштерінің болуын көздеді. Бұл күштер екі крейсер, ұшақ тасымалдағыш, теңіз авиациясы, суасты қайықтары және қолдау кемелерінен тұратын беттік соққы беру күштерімен толықтырылуы керек еді. Бағдарламаның жартысы ғана орындалса да, 1933 жылдан 1939 жылға дейін Португалия Әскери-теңіз флоты 22 жаңа соғыс кемесін алды, оның ішінде заманауи «Воуга» класты эсминецтер, «Делфин» класты суасты қайықтары және «Афонсу де Албукерке», «Гонсало Вельо» және «Педро Нунес» класты шлюптар бар. Крейсерлер салынбады, ал ұшақ тасымалдағыш құрылысын бастады, бірақ кейіннен тоқтатылып, басқа кемелермен ауыстырылды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Португалия Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бейтарап ел болды, бірақ оның Үкіметі кейіннен одақтас державаларға бейтарап, ынтымақтастық қарым-қатынасын қабылдады. Әскери-теңіз флоты Португалияның теңіз және әуедегі бейтараптығын қорғауға үлес қосты. Соғыстың басында Португалия әскери-теңіз флотына алты эсминец, жеті авизо, үш су асты кемесі, үш торпедалық қайық, бес соғыс кемесі, екі өзендік канонерлік қайық, үш қарауыл қайығы, екі миналық соғыс кемесі, төрт зерттеу кемесі, екі қолдау кемесі және екі оқу кемесі кірді. Әскери-теңіз авиациясына 40-қа жуық ұшақ кірді, негізінен Лиссабон, Авейро және Макао әскери-теңіз әуе станцияларынан және Афонсо де Альбукерке класының авизоларынан жұмыс істейтін гидроұшақтар. Португалиялық сауда кемелері жауласқан елдердің кемелерімен шатаспау үшін Португалияның үлкен туларын және олардың аттарын корпустың екі жағына бояп жазды. Алайда, бұл португал кемелеріне қарсы кейбір су асты кемелерінің шабуылдарын толығымен тоқтата алмады. Ең ауыр шабуыл 1942 жылы Гренландияға бағыт алған үш мачталы «Мария да Глория» кемесіне жасалды, ол 1940 жылы U 94 су асты кемесімен батырылды. Әсіресе, Атлантикадағы стратегиялық маңызды Азор аралдарын ықтимал шабуылдан қорғау мәселесі көтерілді. 1941 жылы аралдар 32 500 сарбаздан тұратын гарнизонмен және 60-тан астам ұшақпен құрлық және әуе күштерімен күшейтіле бастады. Португалия әскери-теңіз флоты Азор аралдарының суларын және порттарын қарауыл қайықтары мен эсминцтермен кезекпен қорғауға бағытталды. Бұл жер үсті күштеріне Флот 10, Авро 626, Грумман G 21 және Грумман G 44 гидроұшақтары қолдау көрсетті, олар Понта-Делгададағы Азорестің қайтадан іске қосылған Әскери-теңіз әуе стансасынан суларды қарауылдады. Шағын көлемде осындай күшейткіштер Мадейра мен Кабо-Верде аралдарына жіберілді. Тікұшақ пен одақтас мемлекеттердің аралдарды басып алу және оларды Атлантиканы бақылау үшін пайдалану жоспарлары болса да (оның ішінде жоспарланған британдық операциялар Alloy, Shrapnell, Brisk, Thruster, Springboard және Lifebelt, АҚШ-тың Operation Grey және неміс операциялары Felix, Ilona және Isabella), португалдық әскери күшейткіштер португал дипломатиясын осы шабуылды жүзеге асырудағы кез келген әрекетті сәтті болдырмау үшін қолдауға қабілетті болды. Әскери-теңіз флоты Португалия үкіметінің Азор аралдарына ықтимал стратегиялық эвакуациясын жоспарлауға мәжбүр болды. Бұл эвакуация жаудың Португалияны басып алуы және оны ойдағыдай басып алуы жағдайында жоспарланған. Бұл шабуылдың болуы қаупі жоғары деп саналды және ол үшін жоспарлар іс жүзінде жоспарланған Isabella және Felix операцияларына неміс дайындықтарына енгізілген. Сонымен қатар Африка, Азия және Океаниядағы португалдық теңізден тыс аумақтарды қорғауға күш-жігер жұмсалды. Осындай үлкен аумақтарға арналған әскери-теңіз ресурстары әрқашан аз болғанмен, олардың басым көпшілігінің тұтастығын сақтау әлі де мүмкін болды. Негізгі ерекшелік 1941 жылдың желтоқсанында Австралия мен Голландия әскерлері басып алған Португалиялық Тимор болды, оны жапондық шабуылдан қорғау үшін деп болжанады. Португалия үкіметінің наразылығынан кейін, Португалияның әскери күштері Мозамбиктен Авизо мен Жоао Бело кемесімен жіберілген португалдық әскери күшейткіштер келгеннен кейін Португалия аумағынан шегіну туралы келісімге қол жеткізілді. 1942 жылдың ақпан айында португалдықтар әлі де жолға шыққан кезде, жапондықтар Австралия мен Голландияның шабуылдауын португалдық Тиморға шабуыл жасау үшін пайдаланып, одақтас күштерді күтпеген жерден ұстап, оларды тауларға кетуге мәжбүр етті. Бұл 1942-1945 жылдар аралығында Тимор шайқасына айналды. 1943 жылы британ үкіметі 1373 жылғы ағылшын-португал келісімін еске түсіргеннен кейін Португалия Азордағы Терсеира аралында Корольдік әуе күштеріне әуе нысандарын береді. Кейіннен Санта-Мария аралында да осындай нысандар АҚШ-қа берілді. Азор аралдарындағы нысандар Атлантика шайқасында одақтастардың жеңісі мен оның Еуропадағы жаһандық жеңісі үшін маңызды болды. Алайда, Португалияның одақтастармен ынтымақтастығы осьтің ықтимал агрессиясы қаупін арттырды, бұл Португалия әскери-теңіз күшін континенттік Португалияға, Азор аралдарына және Солтүстік Атлантикадағы басқа да португал аралдарына қарсы ықтимал әскери-теңіз шабуылын болдырмау үшін күш-жігерін арттыруға мәжбүр етті. Атлантика аралдары мен континенталды Португалияның жағалауы мен порттарын қорғау қажеттілігін қамтамасыз ету үшін португалдық флот 30-ға жуық қарауыл қайығымен және мина іздеушілермен күшейтілді, оның ішінде жаңадан салынған кемелер мен балық аулау кемелерінен бейімделген әскери-теңіз траулерлері бар. Бұдан өзге, Португалияда бірнеше әскери-теңіз траулерлері салынды және британдық соғыс күшін көмектесу үшін Корольдік Әскери-теңіз флотына берілді. Әскери-теңіз флоты зерттеу кемесі мен Sam Brás танкерін салып, пайдалануға берді, бұл Португалияға соғыс кезінде отынмен қамтамасыз ету үшін өте маңызды болды. Әскери-теңіз авиациясы күшті күшейтілді, 100-ден астам жаңа ұшақ алды және құрлықта орналасқан Bristol Blenheim торпедалық бомбалаушыларымен жабдықталған әскери-теңіз шабуыл тобын іске қосты, кейіннен олар Bristol Beaufighter-мен ауыстырылды. Әскери миссиялардан өзге, соғыс кезінде Португалия әскери-теңіз флоты бірқатар гуманитарлық миссияларды орындады, оның ішінде көптеген теңіздік іздеу және құтқару операциялары бар. Осы операциялар барысында португал суларына жақын батып кеткен кемелер мен ұшақтардан тыс қалған мыңдаған адамдарды құтқаруға қол жеткізілді. Олардың ішінде одақтастар, ось державалары және бейтарап елдердің соғыс кемелері мен сауда кемелері болды. Осы операциялардың бірінде 1943 жылдың қаңтарында Понта-Делгадаға қайтып келген кезде, неміс су асты кемелерімен батырылған АҚШ сауда кемелері City of Fint және Julia Ward Howe кемелерінен 119 адамды құтқарып алғаннан кейін, лейтенант-коммандер Сарменто Родригестің басқаруындағы Lima эсминці 45 минутқа қозғалтқыштарының жұмысын тоқтатты. Ауыр дауылдың ортасында, қозғалтқыштарысыз және Солтүстік Атлантиканың үлкен толқындарының күшті әсеріне ұшыраған кеме 67 градусқа бұрылды, бұл теңіз тарихында кеме батпай бұрылған ең жоғары көрсеткіш. 1945 жылдың қаңтарында USS Enterprise авианосецінің ұшақтары Макао әскери-теңіз әуе стансасын бомбалады, оның құрылыстарын және ұшақтарын жойды. Бұл жақсы түсіндірілмеген шабуыл, АҚШ күштері Макаоның жапондықтар басып алғанын жаңылысқандықтан жасалды деген болжам бар. 1945 жылы соғыс аяқталғаннан кейін Португалия әскери-теңіз флоты Тиморға экспедиция ұйымдастырып, аумақты қайта басып алып, португалдық егемендікті қалпына келтірді. Экспедицияның теңіз бөліміне Bartolomeu Dias, Gonçalves Zarco және Afonso de Albuquerque авизолары және Angola, Sofala және Quanza транспорттық кемелері кірді, олармен 2000-ға жуық әскер және жабдықтар тасымалданды.

Салқын соғыстың алғашқы кезеңдері

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Португалия НАТО-ның құрылтайшы елдерінің бірі болды. Суық соғыс кезеңінде португалдық флот Солтүстік Атлантиканы кеңестік теңіз күштерінің қауіп-қатерінен қорғауға қатысты. НАТО аясында Португалия Әскери-теңіз күштері миналық және суастына қарсы күресте жоғары біліктілікті дамытумен ерекше көзге түседі. Қолданыстағы кемелерді жаңғырту бағдарламаларымен қатар, Португалия Әскери-теңіз күштері 1940 жылдардың соңынан бастап жаңа кемелерді қабылдай бастады, оның ішінде тоғыз фрегат, үш суасты кемесі, 14 патрульдік кеме және 15 миналық соғыс кемесі. Әскери-теңіз авиациясы да жаңа ұшақтарды алды, соның ішінде 24 Curtiss SB2C Helldiver пикирлеуші бомбалаушылары, олар НАТО-дағы тиімділіктің үлгісі саналды, бастапқыда Авейру Әскери-теңіз әуе базасында орналасқан, кейін жаңа Монтижу Әскери-теңіз әуе базасына көшірілді. 1950 жылы Ұлттық қорғаныс министрі және Қарулы күштер Бас штабының бастығы лауазымдары құрылды, бұл Әскери-теңіз күштері мен Армияны бірлескен басқару орталығына біріктіріп, Португалия Қарулы күштерінің біртұтас күш ретінде құрылуын белгіледі. 1952 жылы қызу пікірталас пен әскери-теңіз авиаторларының қарсылығынан кейін, Үкімет әскери-теңіз авиациясын сол кезде құрылған тәуелсіз Португалия Әскери-әуе күштерінің бақылауына беру туралы даулы шешім қабылдады, осылайша жартылай тәуелсіз Әскери-теңіз әуе күштері құрылды. Әскери-теңіз әуе күштері 1958 жылы Әскери-әуе күштеріне толыққандай біріктіріліп, жеке тармақ ретінде өмір сүруін тоқтатты, көптеген әскери-теңіз авиаторлары мен басқа да қызметкерлер Португалия Әскери-теңіз күштеріне қайта оралды. 1960 жылдардың басында Португалия флотына 16 мұхиттық эскорт (соғыс кемелері, фрегаттар және авизолар кіреді), үш суасты кемесі, 23 патрульдік кеме, 19 миналық соғыс кемесі (мұхиттық мина тазартушылар, жағалау мина тазартушылар және мина аулаушылар кіреді), төрт зерттеу кемесі, бір танкер, бір буй тіреуші және бір оқу кемесі кірді. 1950 жылдардың соңынан бастап Португалия Үкіметі мен Әскерилері Португалияның теңізден тыс аумақтарына қарсы күшейіп келе жатқан сыртқы және ішкі қауіптерге және оларды тиісті теңіз күштерімен қорғау қажеттілігіне алаңдады. Сонымен қатар, НАТО аясында Солтүстік Атлантикада жұмыс істеуге арналған, негізінен суастына қарсы фрегаттармен, суасты кемелерімен және миналық соғыс кемелерімен жабдықталған «Еуропалық» флотпен қатар, жаңа «Теңізден тыс» флотты жоспарлау басталды. Бастапқыда жоспарланған Теңізден тыс флоты теңізшілердің шабуыл жасақтарын тасымалдайтын жеңіл авианосецтерден тұратын мобильді араласу күші ретінде көрінеді. Алайда, бұл тұжырымдама жеткілікті деп есептелмеді және көп ұзамай фрегаттар мен корветтерге бағытталған күш тұжырымдамасына айналды, олар шағын десант күштерін тасымалдауға және қолдауға, сондай-ақ патрульдік кемелерге қабілетті болды. 1960 жылдардың басында сепаратистік партизандардың басталуы және Португалия Африкасының өзендері мен көлдерінде жұмыс істеу қажеттілігі Теңізден тыс флот тұжырымдамасының дамуына әкелді, нәтижесінде «қоңыр су» күштері құрылды, олар көптеген шағын патрульдік және десанттық кемелермен жабдықталды. Флотты дамытумен қатар, Португалия Әскери-теңіз күштері Португалияның барлық Теңізден тыс аумақтары мен тиісті суларын қамту үшін бүкіл әлем бойынша басқару, бақылау және логистикалық мүмкіндіктерін кеңейтуді бастады. 1957 жылдан бастап Кабо-Вердеде, Анголада, Мозамбикте және Гоада (Португалиялық Үндістанда), сондай-ақ Континентте және Азор аралдарында Әскери-теңіз басқармалары құрылды. Әрбір Әскери-теңіз басқармасы мұхиттық операциялар аймағына жауапты, нәтижесінде Солтүстік Атлантика, Оңтүстік Атлантика және Үнді мұхитының көп бөлігі Португалияның мұхиттық аймақтарымен үздіксіз қамтылды. Әскери-теңіз басқармаларына бағынышты бірқатар жергілікті теңіз қорғанысы басқармалары мен Әскери-теңіз қолдау объектілері құрылды. Португалия Әскери-теңіз күштері сонымен қатар бүкіл әлем бойынша байланыс желісін дамытты, Португалияның барлық Теңізден тыс аумақтарында Әскери-теңіз радио станциялары құрылды. Бұл желі Португалия Қарулы күштерінің барлық тармақтарына алыс қашықтықтағы радиохабарлау қызметін толыққандай ұсыну үшін Әскери-теңіз күштеріне толық жауапкершілікті жүктеді.

Шетелдік соғыс

Жарты ғасырдан кейін португал теңіз күштері XX ғасырдың екінші жартысында қайтадан шайқасқа түсті. Бұл шайқастар Үнді мұхитында Үнді одағына қарсы, ал Африкада португалдық аумақтардың тәуелсіздік қозғалыстарына қарсы болды. 1961 жылдың 17 желтоқсанында таңертең Үндістан қарулы күштері Португалияның Үндістанға қарсы кең ауқымды шабуыл жасап, Гоа, Даман және Диу аумақтарына құрлық, әуе және теңіз күштерін басып кірді. Гоаға шабуыл жасаған Үндістан теңіз күштерінің құрамында бір ұшақ тасымалдаушы, екі крейсер, сегіз фрегат және тағы бес кеме болды. Португалия теңіз күштерінде тек үш шағын қарауылдық қайық болды, олардың әрқайсысы Гоа, Даман және Диуда орналасқан, сондай-ақ Гоада орналасқан ескі «Авизо» кемесі. Жаудың теңіз күштеріне қарсы тұру миссиясынан басқа, «Афонсу де Альбукерке» кемесі Мормугао портын қорғау үшін жағалау батареясы ретінде де жұмыс істеуге, сондай-ақ Үндістанның әуе шабуылдарынан кейін жағалаудағы радио қондырғылары жойылғаннан кейін Лиссабонмен маңызды радио байланысын қамтамасыз етуге міндеттелді. «Афонсу де Альбукерке» португал теңіз күштерінің қазіргі күнге дейін соңғы дәстүрлі шайқасына қатысты, ол 18 желтоқсанның сағат 12:00-де бірнеше үнді фрегаттары Мормугао портына кіргенде және атыс ашқанда болды. Жауап ретінде «Афонсу де Альбукерке» зәкірін көтеріп, жауға қарай бет алып, 120 мм-лік зеңбіректермен оқ жаудырды. Шамамен бір сағат бойы «Афонсу де Альбукерке» үнді кемелерімен теңсіз шайқас жүргізіп, 400-ге жуық оқ атты және екі жау кемесін зақымдады. Ақырында, жаудың атысынан ауыр зақым алғаннан кейін, экипаждың бесеуі қаза тауып, 13-і жарақат алды (оның ішінде капитан да), кеме құлап, кейін экипаж қатты бомбалау кезінде эвакуацияланды. «NRP Vega» қарауылдық кемесі де шайқасқа қатысты, алдымен «Дели» атты үнді крейсеріне қарсы тұрып, содан кейін Диуді шабуылдаған жау ұшақтарына, оның ішінде үнді «Вампир» истребителіне қарсы 20 мм-лік зеңбірегімен оқ жаудырды. Жаудың ұшақтары «Вегаға» шабуыл жасады, нәтижесінде кеме қирап, батып, экипаждың екеуі (оның ішінде капитан) қаза тауып, тағы үш адам жарақат алды. Африкадағы (1961–1975 жж.) теңізден тыс соғыстар кезінде португал теңіз күштері Ангола, Португалдық Гвинея және Мозамбиктің мұхиты мен ішкі суларында жауынгерлік, патрульдік және десанттық миссияларда маңызды рөл атқарды. Десанттық операцияларда португал теңіз жаяу әскерлерінің рөлі маңызды болды. Теңіз жаяу әскерлерінің екі түрі құрылды: шабуылдық операцияларға маманданған «арнайы теңіз жаяу әскерлері» (fuzileiros especiais) және теңіз активтерін қорғауға арналған «теңіз жаяу әскерлері» (fuzileiros). Португал теңіз күштері қарауылдық қайықтар мен десанттық кемелерді қамтитын үлкен флотпен жабдықталуы керек болды, олардың көпшілігі Португалияда жобаланып және салынды. Ангола театрында португал теңіз күштерінің басты міндеті Заир өзенін қорғау болды, шекаралас Конго Леопольдвильден (кейін Конго Киншаса және кейін Заир деп аталды) UPA/FNLA және MPLA партизандарының кірігуіне жол бермеу үшін. Бұл миссияны Заир флотилиясының патрульдік және десанттық кемелері, кейде фрегаттар және резеңке қайықтармен әскери теңізшілердің бөлімшелері қолдады. Заир өзенін тоқтату өте сәтті болды, португалдық күштер партизандардың кіруін тоқтатып, оларды Солтүстік Анголадан жеңіске ұшыратып, дерлік толығымен жоюға мүмкіндік берді, бұл 1970 жылдардың басында аймақтағы соғысты аяқтады. Солтүстік Анголадағы партизандарды жеңіп, жою тәуелсіздік қозғалыстарын өздерінің қызметін 1960 жылдардың соңында Шығыс Анголаның кең, шалғай және шөлді аймақтарына бағыттауға мәжбүр етті, олар көршілес Замбиядағы қолдау мен базалардан пайдаланды. Бұл қадамға жауап ретінде теңіз күштері Шығыс Анголаға назар аударуды бастады, теңіз жағалауынан астам жерде теңіз және теңіз әскерлері бөлімшелерін құрды. Бұл топтар Замбези, Куандо, Куанза және басқа да жергілікті өзендерде сол аймақта белсенділік танытқан MPLA және UNITA партизандарына қарсы әрекет етті. 1968 жылдың соңында Шығыс теңіз күштерінің бас штабы «Әлемнің соңы жерлері» деп аталатын аймақта орналасқан базада құрылды, бұл «Жаңа теңіз қаласы» (Vila Nova da Armada) атты кішкентай қалашыққа бастама берді. 1970 жылдан бастап Анголадағы португал теңіз күштері тұрақталды, оның құрамында бір фрегат кезекпен, төрт патрульдік кеме, 11 патрульдік моторлық қайық, 15 десанттық кеме, екі арнайы теңіз жаяу әскерлері бөлімі, төрт теңіз жаяу әскерлері ротасы және Шығыстағы теңіз күштерінің бес бөлімі болды. Португалдық Гвинеяның географиялық және гидрологиялық ерекшеліктеріне байланысты, осы операциялар театрында теңіз күштері португал соғыс күш-жігеріне пропорционалды үлкен үлес қоса алды. Гвинея көптеген су ағындарымен, олардың көпшілігі кеме жүретін өзендермен және оның аумағының үлкен бөлігі батпақты және су басқан жерлермен сипатталады. Бұл жағдайлар португал теңіз күштеріне оның ішкі аймақтарына дейін, дерлік барлық аумақта араласуға мүмкіндік берді. Екінші жағынан, осы театрда португалдық күштер PAIGC-ге қарсы тұрды, бұл тәуелсіздік қозғалыстарының ең ұйымдасқан, жаттықтырылған және жабдықталған қозғалысы болды, ол белгілі бір уақыттан бастап португалдықтардан тең немесе тіпті жоғары жауынгерлік потенциалды ұстауға қол жеткізді, бұл қақтығыстың мінездемесін өзгертіп, оны тек партизандық соғыс емес, конвенциялық соғысқа айналдырды. PAIGC тіпті өз теңіз күштерін құруға қол жеткізді, олар Шығыс блогы мен Қытайдың теңіз активтерімен, соның ішінде португал теңіз күштеріне қарсы қосымша қауіп тудырған P 6 кластығының торпедалық катерлерімен жабдықталған. Бұдан басқа, PAIGC көршілес Сенегал және әсіресе Гвинея Республикасынан қолдау алды. Португалдық Гвинеяның салыстырмалы түрде кішкентай жер ауданына байланысты, бұл елдер ұсынған тығырлар PAIGC күштеріне португалдық гарнизонға тікелей шабуыл жасауға және португалдық қарсы шабуылдарға ұшырамас бұрын шекараның ар жағына жылдам қайтуға мүмкіндік берді. Осы театрда португал теңіз күштері ең әртүрлі миссияларды орындады, оның ішінде португалдық әскери бөлімдерге аумақ бойынша таратылған ложистикалық қолдау, құрлық күштеріне оттық қолдау, теңіз жаяу әскерлерімен десанттық шабуылдар және PAIGC қолданған сумен жабдықтау желілерін тоқтату. 1964 жылдан бастап Гвинеядағы португал теңіз күштерінің құрамында бір фрегат, жеті қарауылдық кеме, 15 десанттық кеме, төрт арнайы теңіз жаяу әскерлері бөлімі және екі теңіз жаяу әскерлері ротасы болды. Кейіннен қосымша десанттық кемелер мен PAIGC күштерінің теңіз миналарын қолдануына қарсы тұру үшін саперлік су астындағы диверзанттар бөлімі қосылды. 1971 жылы генерал Спиноланың «африкандандыру» саясаты аясында Португалдық Гвинеяда жергілікті жерде жұмысқа алынған қызметкерлермен жабдықталған екі африкалық арнайы теңіз жаяу әскерлері бөлімі құрылды. 1964 жылдың қаңтарында Португалдық аумақтардың тәуелсіздік қозғалыстарын Португалдық Гвинеяның оңтүстік аймағындағы Комо аралын және басқа жақын аралдарды басып алған PAIGC күштерін ығыстыру үшін Португал қарулы күштері «Тридент» операциясын бастады, бұл кемеде орналасқан тікұшақтарды алғаш рет қолданған және кең ауқымды десанттық шабуылдар жасаған маңызды конвенциялық операция болды. Аралдарға жасалған шабуылдар теңіз бомбалауымен және әуе шабуылдарымен қолдау көрсетілді. Операция үшін теңіз күштері «Нуно Тристан» фрегатын – операцияның бас штабы ретінде, «Воуга» эсминцерін, жеті қарауылдық кемені, сегіз десанттық кемені және үш арнайы теңіз жаяу әскерлері бөлімін – арнайы теңіз жаяу әскерлерінің бөлімдерімен бірге нығайтылған армия батальонымен бірге десант күштерін құрады. 1970 жылы Португалдық Гвинеядағы теңіз күштері көршілес Гвинея Республикасының астанасы Конакриге жасалған құпия «Жасыл теңіз» операциясын (Operação Mar Verde) жүргізді, ол PAIGC-ге ашық қолдау көрсеткен және оларға тығырлар ұсынған. Операцияға ... басшылық етті.

Деколонизация және соңғы кезеңдегі "салқын соғыс"

1974 жылғы 25 сәуірдің таңында португал қарулы күштерінің жас офицерлері Салазар режимін құлатқан, шамалы қан төгілген Карнеол революциясын бастады. Айта кетейік, НАТО-ның Атлантикадағы күштері STANAVFORTLAND, Революция күні Тежу өзенінен шығып, португал фрегаты Almirante Gago Coutinho-ны қосып кетті. НАТО-ның басқа кемелерімен бірге кемеден түсіріліп жатқанда, Португалия Әскери-теңіз күштері штабы «Альмиранте Гаго Коутиньоға» халықаралық құралымнан шығып, кері бұрылып, Terreiro do Paço өзенінің жағасындағы алаңға, революциялық күштердің көпшілігі жиналған жерге орналасуға бұйрық берді. Фрегат орнына келгеннен кейін, революциялық күштердің бронетранспортерлеріне оқ ату бұйрығы берілді, бірақ экипажы бас тартты. Жаңа режим Ангола, Мозамбик және Гвинеядағы көтерілісшілермен атысты тоқтату туралы келіссөздерді жүргізіп, Оверсиз соғыстарын аяқтады. Осыдан кейін Португалияның Африка территориялары тәуелсіздік алды, алғашқысы 1974 жылғы 10 қыркүйекте Гвинея-Бисау (бұрынғы Португалия Гвинеясы), соңғысы 1975 жылғы 11 қарашада Ангола болды. Португалияның сол территориялардағы шағын әскери-теңіз бөлімдерінің көпшілігі жаңадан құрылған мемлекеттерге берілді. Әскери-теңіз флоты Африкадан мыңдаған португал әскерлері мен азаматтарын Португалияға қайтаруға көмектесті. Ангола тәуелсіздік алған күні ФО 15 операциялық тобы, құрамында фрегаттар Герменгильдо Капело мен Роберто Ивенс, корвет Генерал Перейра д’Эса және танкер Сан-Габриэль, сондай-ақ ауруханалық кеме Гил Эаннс және әскер тасымалдағыш кемелер Ниасса мен Уиге Луанда шығанағында соңғы операцияны жүзеге асырды, Португалияның соңғы губернаторы вице-адмирал Леонель Кардосо мен Лиссабонға әскери жасақпен бірге мінгізді. Карнеол революциясынан кейін португал билігі Шығыс Тимордың (бұрынғы Португалия Тиморы) тәуелсіздігіне дайындық бастады, Африка колонияларынан айырмашылығы, онда жақында революциялық партизандық қозғалыс болған жоқ. Саяси ұйымдарды заңдастыруға рұқсат берілді, бірақ жаңа Тимор саяси партиялары арасындағы дау көп ұзамай қарулы қақтығысқа ұласты, бұл жаңа тағайындалған португал губернаторы Марио Лемос Пиресті 1975 жылғы тамыз айында Дилидің жанындағы Атауро аралына көшуге мәжбүр етті. Лемос-Пирес өтініші бойынша Португалия Әскери-теңіз флоты жаңадан салынған корвет NRP Afonso Cerqueira-ны жіберді, ол 1975 жылғы қазан айының басында Тимор суларына келді. Желтоқсан айының басында NRP João Roby корветі оған қосылды. 1975 жылғы 7 желтоқсанда жақын орналасқан Индонезия тұрақсыздықтан пайдаланып, Шығыс Тиморға басып кірді. Индонезияның басып кіруін анықтаған теңіз бөлімдері португалдық билік органдарын және шағын әскери жасақты Атауродан Австралиядағы достық аумаққа эвакуациялады. Олар Тимордың айналасындағы суларды күзету міндетімен сол аймақта қалды, басып кіруге жауап ретінде әскери шаралар қабылдауға дайындық жүргізілді. Бірақ жауап келмеді, соңғы қалған португалдық әскери-теңіз күштері 1976 жылдың бірінші жартысында қайта шегінді. Басқа батыс елдері де араласудан бас тартты немесе АҚШ сияқты Индонезияның басып кіруін бір күн бұрын мақұлдап, оның күштерін кеңінен қаруландырды, Шығыс Тиморды ширек ғасырлық индонезиялық оккупацияға тастады. 1975 жылдың соңында Португалия 500 жыл ішінде алғаш рет қайтадан тек еуропалық ел болды, ал оның Әскери-теңіз флоты тек Солтүстік Атлантика флоты болды. Португалия Әскери-теңіз флоты салқын соғыстың соңында Атлантиканы Варшава шартының мемлекеттерінен болатын ықтимал теңіз қатерінен қорғауға күшін жұмылдырды. Әскери-теңіз флоты сонымен қатар Португалияның қайта анықталған ерекше экономикалық аймағын, әлемдегі 10-шы ірі аймақты күзету және бақылау жауапкершілігіне назар аударды. 1976 жылға қарай Португалия флотына төрт Comandante João Belo класындағы фрегат, үш Almirante Pereira da Silva класындағы фрегат, алты João Coutinho класындағы корвет, төрт Baptista de Andrade класындағы корвет, үш Albacora класындағы су асты кемесі, он Cacine класындағы қарауыл кемесі, төрт қолдау кемесі және бір оқу кемесі, сондай-ақ бірнеше қалған қарауыл кемелері, мина сыпырушылар және десант кемелері кірді. Бұл кемелердің көпшілігі жаңа және заманауи болғанмен, олар көбінесе Африкадағы аз қарқындылықтағы қақтығыстарды қолдау үшін жабдықталған, су асты кемелеріне қарсы және кемелерге қарсы қызметтерге шектеулі мүмкіндіктері болды. Фрегаттар мен корветтерге кемеге қарсы және зениттік зымырандарды орнатуды қоса алғанда, флотты жаңарту жоспары қаражаттың жетіспеуіне байланысты жүзеге аспады. Жаңартусыз Almirante Pereira da Silva класындағы фрегаттар жақын арада ескірген деп есептеліп, 1980-жылдардың басында қызметтен шығарылды, бірақ Лиссабон Әскери-теңіз базасында 1990-жылдардың басына дейін орналастырылды. Жаңа кемелер көп жылдар бойы тапсырылмағандықтан, Португалия Әскери-теңіз флоты 1980-жылдардың көп бөлігін төрт фрегат, он корвет, үш су асты кемесі және он қарауыл кемесімен өткізді, сонымен қатар қолдау кемелері мен шағын бөлімдері болды. Арнайы жағалау күзету кемелерінің болмауы корветтердің тіпті фрегаттардың да балық шаруашылығын қорғау және теңізде іздеу-құтқару операцияларына қарқынды түрде пайдаланылуына әкелді, олардың бастапқы әскери рөлінен басқа.

1990 жылдан бері атқарылған қызмет

1990 жылдан бері Португалия Әскери-теңіз флоты Португалияның сыртқы саясатын тиімді жүзеге асыратын қашыққа сапарлаған түрлі миссияларға қатысты. Ол өз бөлімшелерін Португалия Армиясы мен Португалия Әуе күштерімен біріктірілген, ірі науқандарда пайдаланды. Португалия Әскери-теңіз күштері, әсіресе, жауынгерлік кемелер, тікұшақ миссиялары және арнайы теңіз күштері жасақтарын қолдану арқылы Португалия азаматтары мен басқа шетелдік азаматтарды Сахарадан оңтүстік Африкадағы қауіпті соғыс аймақтарынан эвакуациялауда белсенділік танытты. Ең маңызды миссиялар Боламада (Гвинея-Бисау, 1990), Луандада (Ангола, 1992) және Бисауда (Гвинея-Бисау, 1998 және 1999 жылдары) өтті. Бұл аймақтарда Португалия Қарулы күштері соғыс аймақтарының арасында қауіпсіз аймақтар құрды, ал эвакуациялық бөлімшелер, кейде Португалия Армиясының арнайы күштері немесе Португалия теңіз жаяу әскерінің арнайы операциялар жасағы (DAE) азаматтарды қауіпті аймақтардан алып, жағалауда орналасқан фрегаттарға немесе Португалия Әуе күштерінің C-130 Hercules көліктеріне эвакуациялады, мысалы, 1992 жылы Анголада болғандай. Португалия Әскери-теңіз флоты сонымен қатар Португалия аумағынан алыс орналасқан көптеген аймақтарда басқа НАТО, Біріккен Ұлттар Ұйымы немесе Еуропалық Одақ күштерімен бірлесіп, бірнеше халықаралық бейбітшілік сақтау және бейбітшілікті қамтамасыз ету шараларына белсенді қатысты. 1990 жылдары Португалия Әскери-теңіз флоты жаңа кемелермен жаңартылды, оның ішінде және португалдықтар жобалаған және салған кемелер болды. Әскери-теңіз флотының авиациясы Westland Lynx тікұшақтарын қабылдаумен қайта жанданды. Бұл жаңа жүйелер теңізде және жағалауда әскери-теңіз флотының әрекет ету мүмкіндігін арттырды. 1990-1991 жылдары Кувейтті азат ету кезінде Португалия Әскери-теңіз флотының логистикалық кемесі NRP São Gabriel Парсы шығанағында одақтас күштерді қолдады. Югославияның тарауынан туындаған Балқан соғыстарында Португалия Әскери-теңіз флоты Португалияның БҰҰ және НАТО-ға берген міндеттемесіне белсенді қатысты, 1991 мен 2000 жылдар аралығында Адриатика теңізінде DAE арнайы күштерімен фрегат ұстады және 2001 жылдың желтоқсаны мен 2002 жылдың қаңтарында Жерорта теңізінде НАТО-ның Active Endeavour операциясына басшылық етті. Елімізге жақын жерде Португалия Әскери-теңіз флоты үнемі патрульдік қайықтар мен корветтерді бірлескен жаттығуларға, Испанияның оңтүстік жағалауындағы және Канар аралдарындағы заңсыз көші-қон және есірткі тасымалымен күресуге жәрдемдесетін ұлттық және ЕО жаттығуларына қатысты. Солтүстік Испанияның жағалауында болған "Престиж" мұнай төгілуінде Португалия аймаққа түрлі фрегаттар мен бақылау ұшақтарын жіберді, олар оқиға туралы тәуелсіз ақпарат беруде маңызды рөл атқарды. 1998 жылдың 7 маусымында Гвинея-Бисаудағы әскери төңкеріс Португалияның мыңдаған шақырым қашықтықтағы араласу қабілетін көрсеткен ірі теңіздік құтқару операциясын бастады. Төңкеріс тез арада үкіметке адал күштерге қарсы тұратын көтерілісші күштердің арасындағы азаматтық қақтығысқа айналды (Сенегал мен Гвинея Республикасының әскери қолдауымен), мыңдаған португалдықтар мен басқа шетелдік азаматтар ұрыстардың ортасында қалды. Португалия Қарулы күштері бірден "Крокодил" (Operação Crocodilo) операциялық атымен құтқару операциясын ұйымдастырды. Алғашқы эвакуацияны аймақта жүзіп жүрген португалдық сауда кемесі MS Ponta de Sagres жүзеге асырды. 11 маусымда капитан Хельдер Коста Алмейданың басшылығымен Ponta de Sagres Бисау портына артиллериялық оқтар астында кірді, 2200-ден астам азаматты, оның ішінде 500 португал азаматын құтқарып алды. Сенегалға жіберілген Португалия Әуе күштерінің C-130 ұшақтарымен және арнайы операциялар күштерімен жоспарланған әуе эвакуациясы Бисау халықаралық әуежайын соғысушы күштердің басып алуына байланысты тоқтатылды. Португалия Әскери-теңіз флоты капитан Мело Гоместің басшылығымен фрегаттан, корветтер Honório Barreto және João Coutinho-дан және қолдау кемесі Bérrio-дан құралған теңіз күшін жіберді, оның құрамына арнайы операциялар жасағы (DAE), 22-ші теңіз жаяу әскері ротасы және қолдау элементтері (басшылық, байланыс, қайықтар, дайверлер және медициналық топтар) кірді. Португалия теңіз күштері 15 маусымда Гвинея-Бисауға келді және келесі күні Геба өзеніне кірді. DAE оперативтік тобы басқарылатын теңіз күштері Бисау портын басып алып, португал азаматтары мен шетелдік азаматтарды кемелерге эвакуациялауды бастады. Кейін Гвинея-Бисаудың басқа жағалауларынан резеңке қайықтар мен тікұшақтарды пайдаланып қосымша адамдар жиналды, барлығы 1200-ден астам құтқарылған азаматтар болды. 28 маусымда Португал тілі елдері қауымдастығының делдалымен соғысушы тараптар арасында атысты тоқтату туралы келіссөздер NRP Vasco da Gama фрегатында басталды. "Крокодил" операциясы 1998 жылдың 21 шілдесінде Португалия теңіз күштері Гвинея-Бисау суларын тастап кеткенімен аяқталды және NRP фрегатымен алмастырылды. Португалия теңіз жаяу әскері контингенттері сонымен қатар 1997 жылы Киншасада (Заир), 1998 жылы Конгода, 1999-2004 жылдары Шығыс Тиморда, 2006 жылы Демократиялық Конго Республикасындағы Еуропалық Одақтың миссиясында және Сомали жағалауындағы НАТО флотында, онда Португалия Әскери-теңіз флоты көрнекті рөл атқарды, Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілік сақтау миссияларына қатысты. 2000 жылы Мозамбиктегі Саве өзенінің тасқыны кезінде Португалия теңіз жаяу әскерінің жасағы гуманитарлық көмек көрсету аясында тасқындаудан құтқару операцияларын жүргізді. 1999 жылы Шығыс Тимордың Индонезиядан тәуелсіздігінің басталған кезінде Португалия бұрынғы колониясына көмектесу үшін екі фрегат және түрлі әскерлер жіберді. NRP Vasco da Gama және NRP Hermenegildo Capelo 2001 жылдың ортасына дейін аймақта қалды. Португалияның БҰҰ бейбітшілік сақтау рөлінің аясында 155 теңіз жаяу әскерінен тұратын рота да жағдай тұрақтанғанша аумаққа жіберілді. 2004 жылдан бері Португалия теңіз жаяу әскерінің кіші жасағы бас қала Дилиде орналасқан Португалия Ұлттық Республикалық Қауіпсіздік Қорпы (GNR) жасағымен және Тимор Қарулы Күштерімен тығыз үйлестірілген Тимор Әскери Байланыс Тобына енгізілді. 2000 жылдары Португалия кемелерін (ескі Comandante João Belo класын алмастырды), кемелерін (ескі Albacora класын алмастырды) және португалдықтар жобалаған және салған кемелерді (João Coutinho класын және Baptista de Andrade класын корветтерін бірте-бірте алмастыруға арналған) қабылдады. Vasco da Gama кластың фрегаттары Álvares Cabral және Corte Real үнемі Үнді мұхитындағы НАТОның қашыққа сапарлаған жаттығуларына қатысып, Сомалидегі қақпаққа қарсы миссияда НАТО тапсырмалық күштерінің бас штабы ретінде қызмет етті. 2009 және 2010 жылдың қаңтарында Аден шығанағындағы НАТО флотына Португалия Әскери-теңіз флоты басшылық етті және қақпақтарға қарсы күрестегі табысты шабуылдары үшін Халықаралық Теңіз Ұйымынан "теңіздегі ерекше батылдығы" сыйлығын алды, Corte Real қақпақтардың белсенділік шегінде жүргізілді. Әскери рөлімен қатар Португалия Әскери-теңіз флоты мұхиттық және гидрографиялық зерттеулер аясында ғылыми рөлді де жалғастырды. Әскери-теңіз флотының ғылыми миссияларына Гидрографиялық институт қолдау көрсетеді, Гидрографиялық кемелер тобымен бірге. Бұл саладағы маңызды рөлдердің бірі Португалияның континенттік шельфін кеңейту миссиясына қолдау көрсету болып табылады, ол 2004 жылдан бері жүзеге асырылуда. Осы миссия үшін Dom Carlos I класты зерттеу кемелері жүргізген гидрографиялық зерттеулер маңызды болды. Бұл миссияның табысы Португалияға 2009 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымына 200 теңіздік шақырымнан астам континенттік шельфті ұсынуға мүмкіндік берді. Егер талап қабылданса, Португалияның континенттік шельфі әлемдегі ең ірілерінің біріне айналады. 2010 жылдары Португалия Қарулы күштері Жедел әрекет күштерін (FRI, Força de Reação Imediata) құрды, оның негізгі миссиясы Португалия азаматтарын аймақтардан эвакуациялау операцияларын жүргізу болып табылды...

Салтанатты музыкалық қолдау

Әскери-теңіз күштерінің мәдени орталығындағы екі құрылым музыкалық сүйемелдеуді жүзеге асырады: бір әскери оркестр және бір фанфарлар тобы / барабан-керней корпусы.

Әскери-теңіз тобы

Теңіз әскерінің оркестрі (Banda da Armada) тарихы 1740 жылға дейін жетеді, сол кездегі Корольдік теңіз флотына музыкалық қолдау көрсету үшін "Charamela da Armada" деп аталған оркестр құрылды. Бірнеше рет таратылған оркестрдің қазіргі түрі 1880-ші жылдарға дейін сақталып келген. Бүгінде, қазіргі Музыка директоры, командир Делио Александер Коэльо Гонсалвес басшылығымен, оркестр Теңіз әскерінің негізгі міндеттерін атқаруға қолдау көрсету және салтанатты шараларда өнер көрсету дәстүрін жалғастыруда. 1903 жылғы сәуірде оркестр Португалияда жасалған алғашқы аудиожазбаға музыканы сыйлады, бұл елге британ королі Эдуард VII-нің соңғы сапарының құрметіне арналған. Оркестр 1922 жылдан бастап бірқатар шетелдік шараларға қатысты, осыған дейін музыканттар Бразилияда елдің тәуелсіздігінің жүз жылдығын тойлау үшін өнер көрсеткен. Теңіз әскерінің жалғыз оркестрі ретінде ол ғасырлар бойы Теңіз әскеріне қызмет еткен оркестрлердің мұрасын және дәстүрін жалғастыруда.

Әскери-теңіз фанфарасы

Португал тілінде "Фанфарра да Армада" деп аталатын бұл бірлестіктің тарихы 1837 жылға дейін жетеді. Сол жылға дейін Корольдік бригада, теңіз жаяу әскерінің ата-бабасы, қатарында барабаншылар, флейташылар, горнисттер және трубашылар болған, бұл дәстүр қазіргі Бразилия теңіз жаяу әскерінің құбырлар, барабан және горн корпусы мұра еткен. Ол өзі 1808 жылы Бразилия жеріне келген Корольдік бригаданың далалық музыканттарының тікелей ұрпағы болып табылады. Қазіргі құрамы сол жылы құрылған Әскери-теңіз батальонының екі бөлімшесіне негізделген: Барабандар корпусы/Далалық музыка (Charanga Marcial) және батальонның фанфар бөлімі. Біріншісі британдық және француздық үлгіде барабандар корпусы ретінде, ал екіншісі барабан мен горн корпусы ретінде ұйымдастырылған. Бірлескен ансамбльдер 51 мүшеден тұрады, олар 34 музыканттан (1 бас барабаншы, 10 кіші барабаншы, 5 флейташы, 5 бас трубашы, 8 горнист, 10 трубашы) және 16 далалық музыканттан (соңғысы бас барабаншы, 5 фанфар трубашы және 10 барабаншыдан тұрады) құралған. Бұл Әскери теңізшілер корпусының бөлімшелерінің далалық музыкасының негізі болды, ал қазіргі түрі 1937 жылы Португалия мен теңіз артындағы Әскери-теңіз күштерінің аймақтық барабан және горн құралымдарының негізінде қалыптасты. 1975 жылдан бері оркестр тек теңіз жаяу әскерінің қызметкерлерінен құралды және бүгінде корпустың, сондай-ақ бүкіл Әскери-теңіз күштерінің рәсімдік міндеттерін орындауға міндетті. 30 барабаншы мен трубашыдан тұратын бұл бірлестік Лиссабондағы теңіз жаяу әскерінің бас штабына есеп береді және Әскери-теңіз күштерінің рәсімдік шараларына, сондай-ақ Португалиядағы жергілікті іс-шараларға қатысады. Тек соқпалы аспаптарды (бас барабан, тенор барабандары, кіші барабандар және тарелкилер), фанфар трубаларын және қажет болған жағдайда геликонды (бұрынғы горндарды) пайдаланатын Фанфар тобын далаға және парадқа барабан майоры жетекшілік етеді. 1980 жылдан бері Әскери-теңіз батальонында қолданылған нұсқаға ұқсас репликалық скипетр қолданылады. Барлығы киімдерімен және қызметтік формаларымен бірге қара берет киеді.

Ұлттық теңіз қызметі

Ұлттық теңіз басқармасы (Autoridade Marítima Nacional) немесе AMN – Португалияда жағалау күзетіне қатысты көптеген қызметтерге жауапты мемлекеттік орган, оның ішінде қауіпсіздік, қауіпсіздік қамтамасыз ету, құтқару, маяктар және теңіздегі ластанумен күресу. Жүздеген жылдар бойы және 2014 жылға дейін Португалияда теңіз билігінің функцияларын Әскери-теңіз күштері атқарды, ал AMN оның бір бөлігі болды. Бірақ, Қарулы Күштердің ішкі қауіпсіздік функцияларын атқаруына байланысты конституциялық мәселелер туындағандықтан, 2014 жылы AMN Әскери-теңіз күштерінен бөлініп, енді ресми түрде дербес ұйымға айналды. Дегенмен, заңды түрде бөлек болғанына қарамастан, AMN мен Әскери-теңіз күштері ұйымдары көптеген жағдайларда өзара байланысты. Сондықтан, бір адам Әскери-теңіз күштерінің басшысы ("Әскери-теңіз күштерінің Бас штаб бастығы") және AMN басшысы ("Ұлттық теңіз басқармасы") лауазымдарын бірдей атқарады. Осыған ұқсас жағдай басқа да адамдарда орын алады (мысалы, Әскери-теңіз күштерінің теңіз аймақтарының командирлері AMN теңіз департаменттерінің басшылары болып табылады, олардың аумақтық юрисдикциялары сәйкес келеді). Бұдан өзге, Әскери-теңіз күштері AMN қызметіне теңіз және басқа да техникалық құралдарды беруді жалғастырып, AMN органдарының бірқатарын өз қызметкерлерімен қамтамасыз етеді. "Ұлттық теңіз басқармасы" термині екі мағынада қолданылады, ол бір жағынан ұйымды, екінші жағынан мекемені білдіреді. Мекеме ретінде AMN – ұйымның басқару және үйлестіру жөніндегі жауапты тұлға, ол Әскери-теңіз күштерінің Бас штаб бастығы болып табылады. Бұл тұлғаны AMN ұйымынан ажырату үшін көбінесе "Адмирал AMN" деп атайды. Ұйым ретінде AMN – Теңіз істерінің Бас дирекциясын (DGAM) және Теңіз полициясын (PM) қамтитын құрылым. DGAM құрамында, басқа да органдармен қатар, Құтқару институты, Маяктар дирекциясы, теңіз департаменттері, порттар капитандары және теңіз делегациялары, теңіз ластануына қарсы күрес қызметі және Теңіз академиясы бар. Ұлттық теңіз басқармасы – теңізде билік функцияларын жүзеге асыратын басқа да мемлекеттік органдарды қамтитын Теңіз жүйесінің бір бөлігі болып табылады.