Кіріспе

Шоктау мифологиясы – шоктау мәдениетінің бір бөлігі, бұл түпкілікті американдық тайпа, бастапқыда қазіргі Оңтүстік-Шығыс АҚШ-тың кең аумағын мекендеген: Миссисипи, Алабама және Луизиана штаттарының көп бөлігі. 19-ғасырда шоктаулар еуропалық американдықтарға «Бес өркениетті тайпалардың» бірі ретінде танымал болды, бірақ оларды қоныстан шығару мәселесі даулы болды. Бүгінде шоктаулардың үш федералды мойындалған тайпасы бар: ең ірісі – Оклахома штатындағы Шоктау Ұлты, одан кейін 1830 жылдары көшіп кетпегендердің ұрпақтарынан құралған Миссисипи Шоктау Үндістерінің тобы, ал ең кішісі – Луизиана штатында орналасқан Джена Шоктау Үндістерінің тобы. Сонымен қатар, Луизиана штаты мойындаған Ебарб Шоктау Апачи тайпасы Луизиана штатының Сабин округінде тұрады. Алабама штаты Мова Шоктау Үндістерінің тобын мойындаған, бірақ ол федералды мойындауға қол жеткізе алмады. Бұл топ та 1830 жылдары Оңтүстік-Шығыста қалғандардың ұрпақтарынан тұрады. Шоктаулар және олардың ата-бабалары ғасырлар бойы қазіргі АҚШ-тың оңтүстік-шығыс аймағындағы Миссисипи аймағында өмір сүрген. Мыңдаған жылдар бойы мифтер мен әңгімелер жиналып, бай тарих қалыптасты. Шоктаулар өздерінің аңыздарын айтуды және жазуды жалғастыруда.

Шоктаулардың жаратылыс тарихы

Басында зор үйінді болды. Ол Наниха Вайя деп аталды. Жаратушы осы үйіндіден алғашқы адамдарды жасады. Бұл адамдар ұзақ, қараңғы үңгірден күнге шығып, алғашқы шоктау тайпасына айналды. Олар осы аймақта көп жылдар бойы өмір сүрді, содан кейін зор өзгеріс болды. Осы кезде зор су тасқыны болды, ол жерді жапты. Шоктау халқы көгершіннің басшылығымен қайықпен аралға қашуға мәжбүр болды. Олар гүлденіп, аралды тым көп халыққа толы етті. Содан кейін олар "Тасбақа аралына" қайта сапар шекті. Олар тағы да келгенде, сол жерде қалған адамдар оларға достық көрсетпеді. Содан кейін олар жүздеген жылдар бойы жағалаудан оңтүстікке қарай саяхаттады. Ақырында олар қазіргі Юкатан аймағын қайықпен қайтадан кесіп өтті. Олар алыптардың жеріне келді де, аумақ үшін күресті. Содан кейін олар киелі Наниха Вайяны қайтадан тұрғызып, көп жылдар бойы махаббатпен алып жүрген ата-бабаларының сүйектеріне қасиетті орын тапты. (Кейтлин, Хаттар мен жазбалар, 1841)

Табиғаттан тыс күш Американың түпкүлкі тұрғындары

Кейбір ерте жазушылар, сондай-ақ кейінірек Кушман мен Бушнелл, шоктаулардың үлкен жақсы рух пен үлкен жаман рухқа сенетінін хабарлайды. Шоктаулардың ауызша тарихында көптеген табиғаттан тыс күштер туралы айтылған. Шоктаулар Ұлы Рух немесе Құдай және Ібіліс деп аталатын ұғымдардан өзге, өз орталарында көптеген басқа "қуатты жандар" бар деп сенді.

Жануарлар мен адамдар арасындағы өзара іс-қимыл

Шоктау тайпасы Синти лапиттаға, ерекше дана жас жігіттерге көрінетін мүйізді жыланға табынған.

Кішкентай адамдар және басқа да адам тәрізді жаратылыстар

Олар биіктігі шамамен екі фут болатын, қалың, қараңғы орманда жалғыз тұратын кішкентай адамға сенді. Кішкентай адамды Бохополи немесе Кови анукаша деп атады, екеуі де жеке немесе бірге қолданылды. Бохополидің аудармасы – "Лақтырушы". Кови анукашаның аудармасы – "Орманда қалатын", немесе қысқасырақ айтқанда, "Орманда тұрушы". Кішкентай адамды еуропалық жәндіктер, эльфтер, гномдар және лепрекон сияқтылармен салыстыруға болады. Кішкентай орман рухы (оле) өте ойнақы, бірақ қастық емес еді. Шоктау тайпасы оның оларға ойын үшін таяқтар мен тастар лақтыратынына сенді. Орманда естілген түсіндірілмейтін барлық дыбыстар Бохополиге байланысты болды. Шоктау тайпасы оның қарағайларды соғып, шу шығарудан ләззат алатынына сенді. Бохополиді қарапайым шоктау тайпасы ешқашан көрген емес, оны тек пайғамбарлар мен шамандар ғана көріпті. Үнді шамандары немесе емшілер Бохополидің оларға дәрі-дәрмек жасауға көмектесетінін айтқан. Кейбір әңгімелерде Бохополи кішкентай балаларды "ұрлап" орманға алып, оларға шөптер мен дәрі-дәрмектерді үйрететін. Балаларды үйлеріне қайтарғаннан кейін, Бохополи оларды өздеріне қалдырып, олардың өсіп тайпаның емшілері болуына мүмкіндік берді. Кейбір тарихи жазбаларда Кашехотапало туралы айтылады, ол адам мен бұғының қосындысы, ол аңшыларды қорқытудан ләззат алатын. Ол өте жылдам және епті болғандықтан көп құрметке ие болды. Егер шоктау тайпасы Кашехотапалоны ашуландырса, ол олардың алдында жүгіріп, жауды немесе аң аулаған жануарларды ескертетін. Оква Нахоло немесе Ока Нахуло (судың ақ адамдары) терең суларда мекендеп, форельдің терісі сияқты ақ терілі болған. Олар кейде адамдарды тұтқынға алып, өздеріне ұқсас жандарға айналдырады деп сенді. Хоклонт – кез келген түріне енуге қабілетті жаман рух, ол адамдардың ойларын оқи алады деп есептелді.

Көлеңке тәрізді жандар

Шоктау тайпасы көлеңкелі жандар туралы әңгімелерді сақтайды. Налуса Чито, сондай-ақ Импа Шилуп деп те аталатын, жанды жейтін, зор қара күш еді.

Қараңғылық құстары

Ишкитини немесе мүйізді бүркіт түнде адамдар мен жануарларды өлтіріп, аң аулайды деп есептелген. Көптеген адамдар ишкитини дауыс салса, ол кісі өлтіру сияқты кенеттен болатын өлімді білдіреді деп сенген. Егер офунло (құсқұйрық) дауысы естілсе, онда отбасында жеті жасқа дейінгі баланың өлетінін білдіреді. Мұндай баланы кішкентай құсқа теңеген. Опа (жалпы құс) амбарға немесе үйге жақын ағаштарға қонса және дауыс салса, ол үй иелерінің жақындары арасында өлімнің алдын ала хабаршысы болған. Бискиник, ағаш сорғышы, жаңалықты жеткізуші құс ретінде белгілі болды. Егер ол таңертең бір отбасының ауласындағы ағашқа қонса, түске дейін "жедел" жаңалық келген. Егер ол түнгі уақытта сол жерде отырса, жаңалық таңертеңнен бұрын келген.

Жануарлар арқылы түсіндірілген оқиғалар

Жануарлар шоктау мифологиясында маңызды орын алады, сияқты көптеген американдық үнді мифтерінде де. Мысалы, шоктау тарихында күннің тотылуы қара сойқаларға байланыстырылған, ал жүгері құстардың сыйы болған.

Ташка мен Вало ағайындылары

Ташка мен Вало есімді екі бауыр көп жылдар бойы, бала кезінен бастап ересек шаққа дейін күннің артынан еріп жүрді. Олар күннің өмірін күндіз бойы қадағалап, кешке қарай горизонтта батып кететініне дейін іздеп қоятын. Бір күні күн үлкен су кеңістігінің үстінде тоқтады, ал жігіттер суға жүзіп, оның астына түсті. Олар күннің үйіне жетіп, айналасында әйелдерді көрді. Бұл әйелдер – ай мен жұлдыздар еді. Ай күннің әйелі болды және бауырлардан осы әлемге қалай келгендерін сұрады. Бауырлар бала кезінен бері көп жылдар бойы күннің соңынан ергендерін айтты. Сонда күн әйеліне су қайнатып, бауырларды оған салып, терілері түсіп қалғанша ұстады. Күн олардан үйге қайту жолын білесіздер ме деп сұрады. Балалар "жоқ" деді, олар аспанның жиегінен қарап, құрлықты көрді, бірақ осы биіктіктен өз үйлерін тану мүмкін болмады. Күн неге осы жылдар бойы оның артынан ілесіп жүргендеріңізді сұрады, ал бауырлар оның қайда өлгенін көру үшін дейді. Күн оларды үйлеріне жіберуге келісті, бірақ қайтып келгеннен кейін төрт күн бойы сөйлемеуді ескертті, әйтпесе өлгендерін айтты. Ол оларды үйге жеткізу үшін алып қаршығаны шақырды, олар жерге қонғаннан кейін бір қарт адам оларды танып, аналарына хабарлады. Анасы көптен бері көріспегендіктен қорқып, олардан қайда болғандарын айтуларын өтінді. Олар оған саяхаттары туралы айтып берді және күннің төрт күн үндемеу туралы уәдесін орындамағандықтан өлгендерін айтты. Осыдан кейін анасы қатты уайымдады, бірақ олардың бәрі үйге оралды. Бауырлар күннің соңынан ерген көп жылдардың оқиғаларын айтты. Әйелдеріне барлығын айтқаннан кейін, олар қайтыс болып, жұмаққа кірді.

Иттің өмір сүру ұзақтығы

Ұлы Рух барлық жануарлар мен адамдарды жаратқаннан кейін, олардың қанша уақыт өмір сүруі керек екенін сұрады. Ит ең бірінші жауап берді, ұзақ өмір сүру мүмкіндігіне қуанып, 10 жыл сұрады. Қалған жануарлар неше жыл өмір сүргілері келетінін білмеді, сондықтан Рух оларға өзінің дұрыс деп ойлаған жылдарды берді. Ол адамдарға үш ғасыр өмір берді және итке, өмірі қысқа болғанымен, өмір сүру сапасы оның иесіне байланысты болатынын айтты. Егер иесі итке жақсылық жасап, тамақтандырып, махаббатпен күтім көрсетсе, ол гүлденіп, ұзақ өмір сүреді. Егер иесі оны қанағаттандырмай, зорласа, ол қысқа да бақытсыз өмір сүреді.

Шегірткелер мен құмырсқалардың пайда болуы

Наних Вайядан шығу кезінде шегірткелер адаммен бірге жер бетіне жетіп, барлық жаққа тарады. Бірақ жер бетіне жол тартқанда, шегірткелердің анасы адамдардың аяғына тапталды, соның салдарынан оның қалған балалары жер бетіне шыға алмады. Бұрыннан жер бетінде болғандары адамның алғашқы тайпалары сияқты барлық бағытта тарады. Осыдан бастап, чоктау тайпасы осы жандарды еске илай ("анасы өлген") деп атады. Адамдар таудан шығып, елге тараған сайын, көптеген шегірткелерді таптап, жетім қалған балаларын өлтіріп, қиындыққа ұшыратты. Адамдардың көбейіп, Наних Вайядан шыға берулерінен, бәрінің де өлтірілуі мүмкін деген қорқынышпен шегірткелер ұлы рух Абадан көмек сұрады. Ұзақ өтпей Аба үңгірдің жолын жауып, әлі жер бетіне шыға алмаған көптеген адамдарды ішінде қамап қойды. Мейірімділікпен, Аба осы адамдарды құмырсқаға айналдырып, тарихтың соңына дейін жер астындағы үңгірлерді билеуге мүмкіндік берді.

Күнді аңдаушы

Күнді аңдаушы – күн жоғалғанда оған не болатыны туралы аңыз. Пайғамбарлар мен басшылардың ешқайсысы да осы сұраққа жауап бере алмады. Бір жас жігіт Күннің батып бара жатқанда не болатынын түсіну үшін міндетке шықты. Ол отбасын, қауымын және елін тастап, өмірін осы сұраққа жауап табуға арнады. Ол бір күні осы сұраққа жауаппен қайтып келетінін айтты. Көп жылдар өтті – жас жігіттер қартайып, қарттар дүние салды – және адамдар оның туралы әңгімелеуін тоқтатпады. Соңында ол қартайған шағында осы сұраққа жауаппен оралды. Ол мұхитқа саяхат етіп, күннің суда батып, сол жерден туатынын көрді. Бұл туралы айтқаннан кейін, қарт кісі қайтыс болды.