Кіріспе

Судағы ауаның тороидті айналу сақинасы

Көпіршік сақинасы немесе тороидті көпіршік – су астындағы айналу сақинасы, онда ауа көпіршігі айналудың өзегін алып, сақина пішінін құрайды. Ауа сақинасы және оған жақын су, адам қолындағы иілгіш білезіктей, тороидтық түрде айналады. Көпіршік сақинасы қаншалықты жылдам айналса, соғұрлым тұрақты болады. Айналу сақиналарының физикасы сұйықтық динамикасында қазір де зерттеліп жатыр. Көпіршіктік айналу сақиналарын жасауға арналған құрылғылар ойлап табылды.

Физика

Көпіршік сақинасы жоғары көтерілген кезде, бұрқасынан пайда болатын және көтерілу күшіне қарсы әрекет ететін төмен бағытталған көтеру күші көпіршікке әсер етеді. Бұл көпіршіктің жылдамдығын азайтып, диаметрін арттырады. Сақина жұқарады, бірақ сыртқы су қысымы төмендеген сайын көпіршіктің ішіндегі жалпы көлем артады. Сақина бірнеше миллиметрден жұқа болғанда, көпіршік сақиналары шар тәрізді көпіршіктер сақиналарына бөлінеді. Бұл Плато-Рейли тұрақсыздығына байланысты. Көпіршіктің қалыңдығы белгілі бір деңгейге жеткенде, беттік кернеу әсері оның бетін деформациялайды, оны жеке көпіршіктерге бөліп жібереді. Көпіршіктің айналысындағы сұйықтың айналысы көпіршікті ұзақ уақытқа тұрақтандыруға көмектеседі, Плато-Рейли тұрақсыздығының әсеріне қарсы тұрады. Плато-Рейли тұрақсыздығының циркуляцияны тұрақтандырушы мүше ретінде қолданатын теңдеуі төменде келтірілген:

мұндағы – өсу жылдамдығы, – толқын саны, – көпіршік цилиндрінің радиусы, – беттік кернеу, – циркуляция, ал – екінші түрінің модификацияланған Бессель функциясы. Циркуляция оң болса, көпіршік тұрақты болады, ал теріс болса, беттік кернеу әсері оны тұрақсыздандырып, бөліп жібереді. Циркуляция көпіршіктің жылдамдығы мен радиалды кеңеюіне де әсер етеді. Циркуляция жылдамдықты арттырса, радиалды кеңею жылдамдығын азайтады. Дегенмен, радиалды кеңею – бұл энергияны созу арқылы таратудың жолы. Тұрақсыздық бұзылған суда жылдамырақ жүреді, бірақ тыныш суда суға батып кетушілер көпіршік бөлшектелгенге дейін бір метр немесе одан да көп сыртқы диаметрге жете алады.

Тороидтық көпіршіктер

Ауа көпіршігі көтерілген кезде, оның үстіңгі және төменгі бөліктері арасында қысымның айырмашылығы пайда болады. Көпіршіктің төменгі бөлігіндегі жоғары қысым, оның төменгі бетін үстіңгі беті көтерілгеннен гөрі жылдам жоғары итеріп шығарады. Бұл көпіршіктің ортасынан жоғары қарай қозғалатын сұйық ағынын тудырады. Егер сұйық ағыны жеткілікті энергияға ие болса, ол көпіршіктің үстіңгі бөлігін тесіп, көпіршік сақинасын жасайды. Көпіршіктің ортасынан өтетін сұйықтың қозғалысының нәтижесінде көпіршік айнала бастайды. Бұл айналу сұйықтықты көпіршіктің айналасында қоздырып, тороидты құйынды (тор тәрізді айналдырады) құрайды. Егер сұйықтық интерфейсінің беттік кернеуі немесе сұйықтықтың тұтқырлығы тым жоғары болса, онда сұйық ағыны кеңейіп, көпіршіктің үстіңгі бөлігіне енбейді. Бұл шар тәрізді қақпақ көпіршікке алып келеді. Диаметрі шамамен екі сантиметрден асатын ауа көпіршіктері қысымның айырмашылығына байланысты тороид пішінде болады.

Кавитациялық көпіршіктер

Кавитациялық көпіршіктер қатты бетке жақын келгенде, торусқа айналуы мүмкін. Беттен алыс жатқан аймақта статикалық қысымның артуы жоғары қысымды ағынның пайда болуына себеп болады. Бұл ағын қатты бетке қарай бағытталады және қысқа мерзімге торус пішіндес көпіршік құру үшін көпіршікті жарып жібереді. Бұл бетке зиян келтіретін бірнеше соққы толқындарын тудырады.

Киттер

Киттер сияқты, белуга, дельфин және горбатый киттер көпіршік сақиналарын жасайды. Дельфиндер кейде күрделі ойын әрекеттеріне қатысып, көңіл көтеру үшін мақсатты түрде көпіршік сақиналарын жасайды. Көпіршік сақиналарын жасаудың екі негізгі тәсілі бар: суға ауаның күшті шарпуын жылдам үрлеу және оның сақина түрінде жоғары көтерілуіне мүмкіндік беру; немесе өздерінің қанаттарымен (флюктарымен) сақина тәрізді айналмалы құйындар жасап, содан кейін осы құйындардың спиральді ағымдарына көпіршік енгізу. Дельфин көбінесе жасаған нәрсесін визуалды және сонар арқылы қарап тексереді. Олар кейде көпіршіктермен ойнап, көпіршік сақиналарын бұрмалайды, түпнұсқа сақинадан кішірек сақиналарды бөліп алады немесе түпнұсқа сақинаны өз мұрыншаларымен екі бөлек сақинаға бөледі. Сондай-ақ, олар жасаған айналмалы сақиналарды тістеп, оларды көптеген жеке көпіршіктерге айналдырып, олардың тез жоғары көтерілуін қамтамасыз етеді. Дельфиндер беттегі ауа қорынан пайдаланып, қанаттарымен көпіршік сақиналарын жасауға қабілетті. Горбатый киттер балық аулағанда басқа типтегі көпіршік сақиналарын қолданады. Олар балықтың тобын дөңгелек көпіршік тормен қоршап, оларды біріктіріп, балық жинағына (bait ball) айналдырады.

Адам суға түсуші

Кейбір сквабалық және фридайверлер ауыздарынан ауаны ерекше тәсілмен шығарып, көпіршік сақиналарын жасауға болады. Сонымен қатар, ұзын көпіршік сақиналары қатты толқындар сияқты буырқанды суда өздігінен пайда болуы мүмкін.

Терминнің басқа қолданылуы

"Көпіршік сақинасы" термині басқа да контекстерде қолданылады. Сабынды көпіршіктерді жасауға арналған көптеген балалар ойыншықтары көпіршік сақинасы деп аталады және бұрынғы жылдарда дәстүрлі түрде қолданылып келген көпіршік құбырының орнын басады, себебі көпіршік құбыры темекі шегуді еске түсіріп, балаларға жаман мысал болуы мүмкін. Сабынды су тамшылары сабын сақталатын бөтелкенің бұрандалы қақпағына жалғанған сабағы бар сақинаға ілінеді.

Қосымша сілтемелер

Дас, Д. және Кумар, В. (2005) "Қысылатын сақина тәрізді ағындардың траекториясын тәжірибелік зерттеу", 11-ші AIAA/CEAS Аэроакустика конференциясы, 2953 бет. Хамерофф СР, Касзняк АВ және Скотт А (1998) сана ғылымы II: екінші Тусон талқылаулары мен пікірталастары 558 бет. MIT Press.