Кіріспе
Ағылшын тіліндегі Якоби кезеңінің кек қайғылы трагедиясы – 1606 жылы сахналанып, 1607 жылы Джордж Элд баспасынан шыққан ағылшын тіліндегі Якоби кезеңінің кек қайғылы трагедиясы. Бұл пьеса көп уақыт бойы Сирил Турнерге жатқызылған, бірақ қазіргі кезде «Азаушының трагедиясы» пьесасының авторлығына Томас Миддлтон ең лайықты кандидат деп есептеледі, алайда бұл мәселе әлі де толық шешілмеген. Италиялық сарайдағы құштарлық пен билік талпынысын жарқын да көбінесе зорлық-зомбылыққа толы бейнелейтін бұл пьеса, Якоби трагедияларында жиі кездесетін сатирикалық әуез бен цинизмді көрсетеді. 1660 жылы театрлар қайта ашылғанға дейін бұл пьеса ұмытылған, бірақ 20 ғасырда режиссерлер мен көрермендер арасында қайта жанданып, қазіргі заманғы көзқарасқа ұқсас екені бағаланды.
the play
The Revenger's Tragedy is an English language Jacobean revenge tragedy which was performed in 1606, and published in 1607 by George Eld. It was long attributed to Cyril Tourneur, but "The consensus candidate for authorship of The Revenger’s Tragedy at present is Thomas Middleton, although this is a knotty issue that is far from settled." A vivid and often violent portrayal of lust and ambition in an Italian court, the play typifies the satiric tone and cynicism common in many Jacobean tragedies. The play fell out of favour before the restoration of the theaters in 1660; however, it experienced a revival in the 20th century among directors and playgoers who appreciated its affinity with the temper of modern times.
Қысқаша мазмұны
Пьеса аталы жоқ итальяндық сарайда өтеді.
Бірінші акт
Виндис келінінің қайтысына күйініп, тоғызыншы жылда сүйіктісін улаған әмірге кек алуды қалайды. Виндистің інісі Ипполито жаңалық әкеледі: әмірдің бірінші некесінен туған мұрагері Люссуриозо, өзіне ұнайтын жас қызды табу үшін делдал іздеуге бола ма деп сұрайды. Ағайындылар Виндистің осы рөлді жасырып, кек алуға мүмкіндік алуға келіседі. Темірде лорд Антонионың әйеліне жаңа герцогиняның кіші ұлы Джуниор зорлық жасады. Ол кінәсін мойындап, тіпті осы туралы әзілдейді, бірақ көпшіліктің таңғалысына қарай, әмір іс жүргізуді тоқтатады және сот шешімін кейінге тығып қояды. Герцогиняның басқа ұлдары Амбициозо мен Супервакуо оны босатуға уәде береді; Герцогиня әмірге адал болмауға ант етеді. Әмірдің заңсыз ұлы Спурио оның сүйіктісі болуға келіседі, бірақ жалғыз қалғанда, оны және оның ұлдарын әмір мен Люссуриозоны жек көретіндей жек көретінін айтады. "Пиато" кейпіндегі Виндике Люссуриозомен келіседі, ол оған өзі қалаған қыздың Ипполитоның қарындасы Кастиза екенін айтады; және ол оның анасы пара алып, "өз қызына қарсы" болады деп болжайды. Виндис жалғыз өзі Люссуриозоны өлтіруге ант етеді, бірақ сол уақытта маскада қалып, анасы мен әпкесін азғырып, сынауға шешім қабылдайды. Антонионың әйелі өз-өзіне қол жұмсады; Антонио оның денесін басқа аза тұрушыларға көрсетеді, ал Ипполито барлық қатысушыларға оның өлімінен кек алуға уәде етеді.
ІІ акт
"Пиато" деген атпен жамылған Виндиц анасы мен қарындасының адалдығын сынап көреді. Кастиза нық тұр, бірақ анасы алтынға көніп түседі. Виндиц Луссуриосоға Кастизаның қарсылығының әлсіреп бара жатқаны туралы жалған хабар береді. Луссуриозо сол түні онымен бірге ұйықтауға бейімділік танытады. Ипполито мен Виндиц кездейсоқ бір қызметшінің Спуриоға Луссуриозоның Кастизамен "осы сағат ішінде" ұйықтамақшы екенін айтқанын естиді. Спурио Луссуриосоны іс жүзінде ұстап алып өлтіру үшін асығады. Сәтке дейін Луссуриозоның өзі Кастизаға бара жатып кіреді, бірақ Виндиц оны Спурио герцогинямен жатқандығы туралы алдап ескертеді. Ашуға буған Луссуриозо Спурионы іздеп, герцогтік жатын бөлмеге кіреді, онда әкесі герцогинямен төсекте жатқанын көреді. Луссуриозо мемлекетке қарсы әрекет жасады деген айыппен тұтқындалады; осы қыжылда Ипполито мен Виндиц сыртқа шығып кетеді. Герцог Амбициозо мен Супервакуоның Луссуриозоның жазалануына қарсылық танытуын көріп, оларды ұлын өлтіру жөніндегі бұйрықпен жібереді, бірақ олар кеткеннен кейін ұлын босату туралы бұйрықты қайта алады.
ІІІ акт
Амбициозо мен Супервакуо Луссуриозоны дереу өлім жазасына кесу үшін түрмеге бет алады. Бірақ олар келгенге дейін (олардың білмеуінше) герцогтың бұйрығы кері қайтарылып, Луссуриозо босатылады. Амбициозо мен Супервакуо түрмеге жетіп, герцогтың алғашқы жарлығын ұсынады, олардың сөзімен айтқанда, "герцогтың ұлы, біздің бауырымыз". Сақшылар бұл сөздерді қате түсініп, ең кіші ұлын алып, дереу өлім жазасына кеседі. Осы уақытта Виндиске тағы да жалдамалы адам ретінде жұмыс істеу ұсынылады – бұл жолы герцогтың өзі оны жалдайды. Оның жоспары – герцогқа ерекше әйел табу. Ол – әсем киім киген мүсін, ал оның басы, Виндистің сүйіктісінің бас сүйегі, умен жабылыпты. Кездесу герцогиняның Спуриомен кездесуін ұйымдастырған қараңғы және құпия жерге жақын жерде өтеді. Герцог осы әйелге сүйісқанда уланып, кейіннен Виндицке шабуылдайды, герцогиняның Спуриомен опасыздық жасауын көріп. Амбициозо мен Супервакуо Луссуриозоның өлім жазасын алғанын сеніп, оның орнына таққа отыруды асыға күтеді. Түрмеден жаңа ғана кесілген бас әкелінеді. Оны Луссуриозоның басы деп ойлап, қуанышпен қарсы алады, бірақ Луссуриозо тірі күйі келеді. Олар енді ең кіші ұлдың басын ұстап тұрғанын түсініп, қатты өкінеді.
IV акт
Луссуриосо Ипполитоға "Пиатодан" құтылуды қалайтынын айтады және оның орнын Виндицке (оның туралы тек сырғанақпен ғана біледі) беруге бола ма деп сұрайды. Ипполито Луссуриосоның Виндициді маскасыз тани алмайтынын түсініп, келіседі. Виндиске жаңа міндет беріледі – "Пиатоны" өлтіру. Ипполито мен Виндике герцогтің денесін алып, оны "Пиатоның" киімдерімен жабады, сонда дене табылғанда "Пиато" герцогті өлтіріп, кейін қашу үшін оның киімін киген деп есептеледі. Виндици мен Ипполито Грациананы Кастизаны проституцияға салуға еріктілігі үшін сөкпелейді, осылайша оны өкінуге келтіреді.
V акт
Герцогтың денесімен жасалған әрекет сәтті аяқталады және герцогтың өлімі жұртқа белгілі болады. Виндиций мен Ипполито Луссуриозо герцог болып тағайындалғаннан кейін көп ұзамай, жаңа герцог пен оның қолдаушыларын өлтіретін заговоршылар тобын жетектейді. Содан кейін, Супервакуо, Амбициозо және Спурио ішінде болған екінші кісі өлтірушілер тобы келеді; олар өздері өлтіруге ниеттенгендердің бұрыннан-ақ өлгенін анықтап, бір-біріне шабуыл жасап, өлітіседі. Өліміне таяған Луссуриозо Виндицийдің опасыздығын лорд Антониоға жеткізе алмайды. Жеңісіне және кек алуға қуанған Виндиций Антониоға өзі мен ағасы ескі герцогты өлтіргенін мойындайды. Антонио оларға қатты ашуланып, өлім жазасын кеседі. Виндиций соңғы сөзінде өлімін қабылдайды.
Контекст
"Қарсыластың трагедиясы" ағылшын кек алу драмаларының екінші буынына жатады. Ол Томас Кид ағылшын драмасына әкелген негізгі Сенекалық үлгіні сақтайды: жас жігіт ақсақалдың өлімінен кек алуға итермеленеді (осы жағдайда ол сүйіктісі Глориана), ол қуатты ересек адамның зұлымдығынан туындаған; кек алушы кек алу жоспарын құрады, көбінесе моральдық тұрғыдан күмәнді жолдармен; ол соңында өзінің өміріне де құрбан болатын қанды қырғынды ұйымдастырады. Дегенмен, автордың стилі мен көзқарасы әдеби және тарихи себептерге байланысты стандартты Елизавета заманындағы көзқараспен салыстырғанда ерекшеленеді. 1606 жылға қарай, Джеймс I таққа отырғанда болған қуаныш оның сарайындағы жемқорлыққа наразылыққа ұласқан. Осылайша, сарайлық қастандықтарды бейнелейтін трагедиялардың кеңінен таралған себебі осы наразылық болды деп есептеуге болады. Сарайлық трагедияға қарай бұл үрдіс сатирикалық және циникалық көзқарасқа қарай драматургиялық талғамның өзгеруімен бірге жүрді, бұл Елизавета I қайтыс болғанға дейін басталды, бірақ бірнеше жылдан кейін күшейді. 1599 жылы епископтардың поэзиялық сатираға тыйым салуы кейбір ақындарды драматургия саласына баулуға итерген секілді; Джон Марстон және Томас Миддлтон сияқты жазушылар театрларға адамның осалдығы мен екіжүзділігін жақсы білдірді. Олар жаңадан жанданған балалар труппаларында, Blackfriars Children және Paul's Children-да өнімді топырақ тапты; бұл жабық алаңдар қала шетіндегі театрларға қарағанда жоғары мәдениетті көрерменді тартты. "Қарсыластың трагедиясы" Глобус театрында ересек труппасымен қойылған болса да, оның ерекше зорлық-зомбылығы мен өткір сатирасы жеке театрлар драматургиясының ықпалында болғанын көрсетеді.
Жанр
Көп жылдар бойы назардан тыс қалған, ал кейбір сыншылар оны циникалық, ашулы сананың туындысы деп қараған "Қорбанның трагедиясы" 20-шы ғасырда қайта жаңғырылып, көбінесе қара комедия ретінде қойылды. Осы қайта қоюлардың әдістері әдеби сыншылардың пьесаға деген көзқарастарының өзгеруін көрсетеді. 20-шы ғасырдағы пьесаның ең ықпалды тұжырымдарының бірі – сыншы Джонатан Доллимордың тұжырымы, ол пьесаның негізінен Провиденция және патриархат туралы қалыпты Якобин сенімдеріне қарсы тұратын радикалды пародиయాның бір түрі екенін айтады. Доллимор пьесаны «жасандылықты және бұзықшылдықты мақтататын», «құрылымсыз қара лагерь» ретінде түсіну қажет дейді. Ол пьесаның ишараттарға, бұрмалаушылыққа және пародия арқылы бүлдірушілікке толы болуына қуанады, идеологиялық бақылауға радикалды күмәндікпен қарап, бірақ осы күмәндік бірден ашылатын әлеуметтік шындықтан тәуелсіз емес. Доллимордың пікірінше, бұрынғы сындық көзқарастар, пьесаның абсолютті төмендеуіне баса назар аударған немесе пьесада дәстүрлі моральдың соңғы расталуын іздеген, жеткіліксіз, себебі олар трагедия бойында жүретін маңызды әлеуметтік және идеологиялық сынды ескере алмайды.
Жынысы
Герцогиня, Кастиза және Грациана – пьесадағы жалғыз әйел тұлғалары. Грациана ("әдемілік"), Виндицидің анасы, әйелдердің осалдығын көрсетеді. Бұл настолько стереотипті рөл, ол оның пьесадағы жағдайына назар аударуды бәсеңдетеді, бірақ ол жесір болғандықтан, қаржылық тұрақсыздыққа ұшырауы мүмкін, бұл оның параға бейімділігін түсіндіруге көмектеседі. Оның қызының да үлгілі аты бар, Кастиза ("тазалық"), бұл Гамлеттегі Гертруда мен Офелия сияқты жекелендірілген кейіпкерлерге қарағанда, Моральдық драманың конвенцияларына сәйкес келеді. Алайда, "Кекшінің трагедиясы" қабылданған конвенцияларды ирониямен және өткірлікпен қабылдағандықтан, пьесадағы гендерлік бейнелеудің дәстүрлі ме, әлде пародия ме, деген сұрақ ашық қалады. Пьеса ортағасырлық Христиандық Шағым дәстүрімен және Елизавета заманының сатирасымен үндеседі, сексуалдықты көбінесе жалпы жемқорлықтың көрінісі ретінде бейнелейді. Грациана – ақылды, күшті қызының анасы болса да, өзін проститутка ретінде ұстайды. Бұл тұлғалық қақтығыс оның ирониялық, зиялы қызының эпизодында дәл кері қайталанады. Майкл Нилл "Спурио" есімінің латынша "spurius" терминінен шыққандығын атап көрсетеді, ол кез келген заңсыз бала емес, "асыл, бірақ күйеуі жоқ анадан белгісіз немесе қарапайым әкеден туған бала" дегенді білдіреді. Әкесінің атын алмайтын бұл балалар "spurius" деп аталды, өйткені олар іс жүзінде тек анадан ғана пайда болды – сөздің өзі "spurium" ежелгі әйел жыныс мүшелерінің атауынан шыққан. Томас Лакердің айтуынша, "заңды бала әкесінің көбігінен, ал заңсыз бала анасының жыныс мүшелерінің тұқымынан туады, әкесі жоқ сияқты". Спурио идеясы және оның кейіпкері пьесаның әйелдерге қарсы гендерлік саясатында "заңсыздық" функциясын атқарады.
Некрофилия
Кейбір сыншылар бұл пьесада мәйітпен жыныстық қатынас жасалмағанын, бірақ сүйекті пайдалану арқылы құштарлықпен тығыз байланыс бар екенін атап өткен. Карин С. Кодонның сөзіне сүйенсек, туындыда қараңғы эротизм сезімі басым. Ол «Глориананың бас сүйегі – керемет көркемдік және материалдық күшке ие зат» деп көрсеткен. Виндиц сүйіктісінің қайтысынан кейін де бас сүйегін сақтап, оны герцогті өлімге жетелеу үшін пайдаланған, тіпті өлім сүйісін сыйлаған. Бас сүйегінің сипаттамасын ескерсек, оның жынысын анықтау мүмкін емес, алайда пьесаның барлық бөлімінде оған әйелдік жыныс тән етеді. Виндицтің бас сүйегін герцогті өлтіру үшін қолдануы бір қырынан жезөкшелікке жатады, бұл жартылай мәйіттің жыныстық жағын да білдіреді. Виндис 3-ші актінің 5-ші көрінісіне «сүйіктісінің сүйегін әшекейленген киімдермен киініп» кіреді; Кодонның пікірінше, бас сүйегіне жыныс тағайындауы – әдейі жасалған. Арчердің сенімсіздігіне және туындының жазылуы мен авторлыққа тағайындалу арасындағы уақытқа қарамастан, Турнер автор ретінде мойындалды (Грег, 316). Эдмунд Керчевер Чемберс 1923 жылы пьесаның авторлығына күмән келтірді (Чемберс, 4.42), ал 20-шы ғасыр бойында көптеген ғалымдар пьесаны Томас Миддлтонға жатқызуды ұсынды. Турнердің авторлығын қолдаған сыншылар трагедияның Миддлтонның басқа ерте драмалық туындыларынан өзгеше екенін, ал ішкі дәлелдер, соның ішінде әліпбидің ерекшеліктері Турнерге сілтеме жасайды деп мәлімдеді. Пьеса Миддлтонға Джексонның 1607 жылғы квартосының факсимильді басылымында (1983), Брайан Логри мен Нил Тейлордың «Бес Миддлтон пьесасы» (Penguin, 1988) және Томас Миддлтон: «Жинақталған шығармалар» (Oxford, 2007) басылымдарында жатқызылған. 1960 жылдары пьесаны Турнерге жатқызған екі маңызды басылым 1990 жылдары авторды көрсетуден бас тартып (Гиббонс, 1967 және 1991) немесе «Турнер/Миддлтон» (Foakes, 1966 және 1996) деп атауға көшті, екеуі де қазір Турнердің авторлығын растамай, бұрынғы аргументтерді қысқаша баяндайды.
Әсерлер
"Кекшінің трагедиясы" Сенека мен ортағасырлық театрдың ықпалымен жазылған. Ол 5 актіде жазылған және бұрынғы оқиғаларға көңіл тоқтарып, болашақ оқиғаларды болжайтын монологпен басталады. Бұл монологты Виндис айтады, ол кек алатынын және соттағы бұрыққандықты түсіндіреді. Ол 3-ші актінің 5-ші көрінісінде ономастикалық риториканы қолданады, онда кейіпкерлер өз аттарымен ойын жасайды, бұл Сенекаға тән есептеледі. Сөздік зорлық-зомбылық Сенеканың ерекшелігі саналады, мысалы, 2-ші актінің 1-ші көрінісінде Виндис аспанға қарсы айғайлайды: "Неге аспан қарарып, әлемді құлатпайды немесе дүркіреп?" Пьесада сондай-ақ Сенеканың атрибуттары Виндис кейіпкері арқылы бейімделеді. Пьесаның соңында ол қанағаттанған кекші болады, бұл көбінесе Сенекаға тән. Дегенмен, ол кек алуы үшін жазаланады, бұл Сенеканың "Медея" және "Тиест" пьесаларындағы кейіпкерлерден өзгеше. Сенеканың тағы бір бейімделуінде, пьесаның өзі трагедия екенін білдіретін метатеатрлық элемент күшті. Мысалы, 4-ші актінің 2-ші көрінісінде: "Виндис: Күннің дүркіреуі бітті ме, әлде одан да ауыр кек алу үшін сақталған ба? [Дүркіреу] Міне, кетті!" Сенеканың ықпалымен қатар, бұл пьеса Шекспирдің "Гамлетіне" өте қатысты, тіпті оның жайлы екені де айтылады. Алайда, екеуінің арасындағы айырмашылықтар "Кекшінің трагедиясында" кездесетін "моральдық бағдарсыздық" тақырыбынан туындайды, бұл Шекспирдің пьесаларында кездеспейді. Бұл идеяны Скотт Макмиллин зерттеген ғылыми мақаласында талқылайды, ол Говард Фелпериннің екі пьесаға қатысты пікірлерін қарастырады. Макмиллин "моральдық бағдарсыздық" идеясымен келіспейді және "Кекшінің трагедиясы" моральдық тұрғыдан толыққанды анық деп санайды. Макмиллин "Кекшінің трагедиясы" шын мәнінде театр және театрдың өзіндегі өзін-өзі жою туралы екенін мәлімдейді. Сонымен қатар, "Кекшінің трагедиясында" ең көп қолданылатын сөз "қазір" сөзі болып табылады, ол уақыттың қысқаруын және өткеннің жойылуын күшейтеді. "Гамлетте" уақыт кең ауқымда талқыланады, әсіресе Гамлет өлім туралы ойлағанда бұл айқын көрінеді. Бұл Виндистің диалогынан және жалпы "Кекшінің трагедиясындағы" диалогтан мүлдем өзгеше. Пьесадағы ортағасырлық ерекшеліктерді Лоренс Росс "мәңгілік пен уақыттың қарама-қарсылығы, сатирикалық реалистік егжей-тегжейлілік пен моральдық абстракцияның бірігуі, сән-салтанат, ашкөздік және артықшылықты қатаң айыптау, сондай-ақ судьяларды, заңгерлерді, қарыздама берушілерді және әйелдерді сынау" деп сипаттаған. Кек алуды бейнелеу ортағасырлық сипаттама саналады. "Кекшінің трагедиясы" бұл ерекшелікті кейіпкер арқылы бейнелемесе де, ашылу монологында бас әріппен жазылған, осылайша оған қарапайым есімнен гөрі артық салмақ береді.
Өнер тарихы
Пьеса 1607 жылғы 7 қазанда "Стационарлық тіркелімге" енгізілді және оны Корольдің труппасы сахналады. Пьесаның негізгі сахнасы Глобус театры болды, бірақ ол сотта, гастрольдік сапарларда немесе Блэкфрайрс театрында да қойылды. Теодор Роденбург аударған голланд тіліндегі бейімдеуі, "Wraeck gierigers treur spel" 1618 жылы сахналанып, жарияланды. 1965 жылы ол Питлокри фестиваль театрында қойылды. Келесі жылы Тревор Нанн "Royal Shakespeare Company" үшін пьесаны қойды; Иан Ричардсон Виндистің рөлін ойнады. Тар бюджетте жасалған (дизайнер Кристофер Морли өткен жылғы "Гамлет" қойылымының декорацияларын пайдаланды), Наннның қойылымы көбінесе жақсы пікірлер алды. 1987 жылы Ди Тревис пьесаны RSC үшін Стратфорд-эпон-Эйвондағы Лебедь театрында қайта қойды; Антони Шер Виндисті ойнады. 1996 жылы пьеса Нью-Йорктің "Протеан" театрында да сахналады. 1989 жылы Филипп Ван Кессел басқаратын брюссельдік "Atelier Sainte Anne" театр труппасы да пьесаны қойды. Бұл қойылымда актерлер панк киімдерін киді, ал пьеса қираған паркинг пен бұрынғы Ренессанс ғимаратына ұқсайтын алаңдаулы жер астындағы орында өтті. 1976 жылы Жак Риветт "Noroît" атты француз фильмін жасады, онда басты кейіпкерлер әйелдерге айналдырылды және ағылшын тілінде поэтикалық бөлімдер қосылды; басты рөлдерді Джеральдин Чаплин, Кика Маркхэм және Бернадетт Лафонт ойнады. 2002 жылы Алекс Кокс режиссерлік еткен "Азаматтар трагедиясы" атты фильм түсірілді, сценарийін Франк Коттрелл Бойс кеңінен өзгертті. Фильм оқиғасы апокалиптикалық Ливерпульде (2011 жылғы болашақта) өтеді, Кристофер Экклстон Виндисті, Эдди Иззард Луссуриозоны, Диана Квик Герцогиняны және Дерек Якоби Герцогты сомдады. Оны "Bard Entertainment Ltd" компаниясы өндірді. 2005 жылы пьеса Лондонның "Southwark Playhouse" театрында Крис Маршаллдың Виндистің рөлінде сахналанып, режиссері Гэвин МакАлинден болды. 2008 жылы екі ірі компания пьесаны қайта қойды: Джонатан Мур Стивен Томпкинсонның Виндистің рөлінде ойнауымен 2008 жылдың мамыр-маусым айларында Манчестердегі "Royal Exchange" театрында жаңа қойылымға режиссерлік етті, ал Мели Стилл "National Theatre" ұйымдастырған Оливье театрындағы қойылымды режиссерлік етті, онда Рори Киннер Виндистің рөлін ойнады және "Differentgear" диджейлерінің сүйемелдемесімен тікелей оркестр саундтрек орындады. 2018 жылы "Cheek by Jowl" труппасының режиссері Деклан Доннеллан "Piccolo Teatro" театрында пьесаның сахналық бейімдеуін қойды. Қойылым 2019 жылдың басында Италияда және 2020 жылдың басында Еуропа бойынша гастрольдік сапарда болды.