Кіріспе
Солтүстік Американың Колумбияға дейінгі мәдениеттері Солтүстік Америкадағы көптеген Колумбияға дейінгі мәдениеттер жиынтығында «Жер үйінділерін салушылар» деп аталды, бірақ бұл терминнің ресми мағынасы жоқ. Ол нақты халыққа немесе археологиялық мәдениетке емес, жергілікті халықтардың 5000 жылдан астам уақыт бойы салған ерекше жер үйінділеріне сілтеме жасайды. «Жер үйінділерін салушылар» мәдениеттері шамамен б.з.д. 3500 жыл (Уотсон Брейк құрылысы) мен б.з. 16 ғасыры аралығын қамтиды, оның ішінде Архаикалық кезең (Хорр аралы), Орманы кезеңі (Калуосахатчи, Адена және Хопвелл мәдениеттері) және Миссисиппи кезеңі кіреді. Географиялық тұрғыдан алғанда, бұл мәдениеттер Ұлы көлдер аймағында, Огайо өзені аңғарында, Флоридада және Миссисипи өзені аңғарында, сондай-ақ оның салаларында кездесетін. Алғашқы жер үйінділерін салу Шығыс АҚШ мәдениеттеріндегі саяси және әлеуметтік күрделіліктің ерте белгісі болды. Луизианадағы Уотсон Брейк, орта архаикалық кезеңде шамамен б.з.д. 3500 жылы салынған, Солтүстік Америкадағы ең көне белгілі және мерзімделген жер үйінді кешені болып табылады. Бұл – Төменгі Миссисипи аңғарында табылған осы кезеңдегі 11 жер үйінді кешенінің бірі. Бұл мәдениеттерде әдетте элитасы бар иерархиялық қоғамдар қалыптасқан. Олар жүздеген, тіпті мыңдаған жұмысшыларды қолдағы құралдармен тоналардай жер қазуға, топырақты ұзақ қашықтыққа жылжытуға және, ақырында, құрылысшылардың нұсқауы бойынша топырақ қабаттарымен пішін жасауға жұмылдырды. Дегенмен, Луизианада табылған ең ерте үйінділер осы мәдениеттерге дейін пайда болған және аңшы-жинаушы мәдениеттерінің өнімдері болған. Шамамен 800 жылдан бастап жер үйінділерін салу мәдениеттеріне Миссисиппи мәдениеті, үлкен археологиялық горизонт, оның ең жас ұрпақтары – Плакемин және Форт Эйншент мәдениеттері, 16 ғасырда еуропалықтармен байланыс орнаған кезде де белсенді болды. Форт Эйншент мәдениетінің бір тайпасы Мосопелия деп танылды, олар Огайоның оңтүстік-шығысында болған деп есептеледі және Огайо аңғарының сиу тілінде сөйлеген. Плакемин мәдениетінің өкілдері, болжам бойынша, начес тілінің оқшауланған тобында сөйлеген. Бұл мәдениеттердің алғашқы жазбаша сипаттамасын испандық саяхатшы Эрнандо де Сото экспедициясының мүшелері 1540 және 1542 жылдар аралығында жасады.
Many pre Columbian cultures in North America were collectively termed "Mound Builders", but the term has no formal meaning. It does not refer to specific people or archaeological culture but refers to the characteristic mound earthworks that indigenous peoples erected for an extended period of more than 5,000 years. The "Mound Builder" cultures span the period of roughly 3500 BCE (the construction of Watson Brake) to the 16th century CE, including the Archaic period (Horr's Island), Woodland period (Caloosahatchee, Adena and Hopewell cultures), and Mississippian period. Geographically, the cultures were present in the region of the Great Lakes, the Ohio River Valley, Florida, and the Mississippi River Valley and its tributary waters. The first mound building was an early marker of political and social complexity among the cultures in the Eastern United States. Watson Brake in Louisiana, constructed about 3500 BCE during the Middle Archaic period, is the oldest known and dated mound complex in North America. It is one of 11 mound complexes from this period found in the Lower Mississippi Valley. These cultures generally had developed hierarchical societies that had an elite. These commanded hundreds or even thousands of workers to dig up tons of earth with the hand tools available, move the soil long distances, and finally, workers to create the shape with layers of soil as directed by the builders. However early mounds found in Louisiana preceded such cultures and were products of hunter gatherer cultures. From about 800 CE, the mound building cultures were dominated by the Mississippian culture, a large archaeological horizon, whose youngest descendants, the Plaquemine culture and the Fort Ancient culture, were still active at the time of European contact in the 16th century. One tribe of the Fort Ancient culture has been identified as the Mosopelea, presumably of southeast Ohio, who spoke an Ohio Valley Siouan language. The bearers of the Plaquemine culture were presumably speakers of the Natchez language isolate. The first written description of these cultures were made by members of Spanish explorer Hernando de Soto's expedition, between 1540 and 1542.
Қиралар
Мондалар құраушыларының ерекше мәдени белгісі – мондалар мен басқа да жер жұмыстарын салу болды. Бұл жерлеу және салтанатты құрылыстар көбінесе жалпақ үсті пирамидалар немесе платформалы үйінділер, жалпақ немесе дөңгелек пішінді, созылған қырқалар және кейде басқа да әртүрлі нысандар түрінде кездесетін. Олар әдетте күрделі ауылдардың құрамына кіретін. Біздің заманымыздан бұрынғы 3500 жыл шамасында Луизианада салынған алғашқы жер жұмыстары – ауыл шаруашылығы өнімдеріне негізделген, көшпенді мәдениет емес, аңшы-жинаушы мәдениеті салған жалғыз құрылыстар. Ең танымал жалпақ пирамидалық құрылым – қазіргі Коллинсвилл қаласының жанындағы Кахокиядағы Монкс үйіндісі. Бұл қауым Миссисиппи мәдениетінің орталығы болды. Бұл үйінді діни және саяси басшылардың негізгі салтанатты және тұрғын үйі болған сияқты; оның биіктігі 100 футтан (30 метрден) асып, Мексиканың солтүстігіндегі Колумбтан бұрынғы ең ірі жер жұмысы болып табылады. Бұл жерде көптеген үйінділер, олардың кейбіреулері конус немесе қырқа пішіндес, сондай-ақ үлкен елді мекенді және элиталық ауданды қорғайтын қоршаулар болды. 1150 жылға қарай Кахокияда 20 000 – 30 000 адам тұратын қалаға айналды. Бұл халық саны Солтүстік Америкадағы еуропалық қоныстарда 1800 жылдан кейін ғана басып өтті. Кейбір мондалар мәдени маңызы бар жануарлардың пішіндерімен немесе контурларымен салынды. Ең танымал монда – Оңтүстік Огайодағы Жылан мондасы, биіктігі 1 метрден 3 метрден астам, ені 6 метр, ұзындығы 405 метрден астам және иілген жылан пішіндес.
Алғашқы сипаттамалары
1540-1542 жылдары испан конкистадоры Эрнандо де Сото қазіргі АҚШ-тың оңтүстік-шығысын кезіп өтті. Ол онда үлкен Миссисипи мәдениетінің ұрпақтары болуы мүмкін көптеген үйінділер салып қалған халықтармен кездесті. Де Сото биік үйінділері мен алаңдары бар бекінілген қалаларда тұратын адамдарды байқады және көптеген үйінділер діни ғибадатханалардың негізі ретінде пайдаланылған деп болжады. Қазіргі Огаста қаласының (Джорджия штаты) жанында де Сото Кофитачеки есімді патшайым билік еткен топқа кездесті. Ол оған өзінің аймағындағы үйінділер ақсүйектердің зираттары болғандығын айтты. 1560 жылдары француз қоныс салушыларын Флориданың солтүстік-шығысына ертіп келген суретші Жак ле Мойн де жергілікті американдық топтардың бар үйінділерді пайдаланып, жаңаларын салғанын байқады. Ол туатын өмірді бейнелейтін суреттер сериясын жасады. Оның көптеген суреттері жоғалып кеткенімен, кейбір гравюралар түпнұсқаларынан көшіріліп, 1591 жылы фламанд компаниясымен жарияланды. Олардың арасында Флориданың байырғы тайпасының басшысының жерленуі бейнеленген сурет бар. Алғашқы мәтінде былай делінген: «Кейде осы аймақтың қайтыс болған патшасы зор салтанатпен жерленеді, ал ол әдетте ішетін үлкен тостағаны көптеген жебелермен қоршалған дөңгелек үстіне қояды». Матурин Ле Пети иезуит миссионері, сондай-ақ француз саяхатшысы Ле Паж дю Пратц (1758) Натчез халқымен кездесті. Екеуі де оларды бүгінгі Миссисипи аймағында байқады. Натчез халқы Күнге табынушылар еді. Шамамен 4000 халқы бар олар кем дегенде тоғыз ауылда тұрды және оларға «Ұлы Күн» деп аталатын, абсолютті билікке ие болған бас басшы басшылық етті. Екі бақылаушы да Натчез халқының Ұлы Күннің Құдаймен, күнмен байланысуы үшін салған биік ғибадатхана үйінділерін атап өтті. Оның үлкен үйі ең биік үйіндінің үстіне салынған, «содан ол әр таңда күн шыға бастағанда, алғыс айтып, төрт тарапқа темекі түтінін жіберіп, күнге сәлемдесетін».
Sometimes the deceased king of this province is buried with great solemnity, and his great cup from which he was accustomed to drink is placed on a tumulus with many arrows set about it. Maturin Le Petit, a Jesuit priest, met the Natchez people, as did Le Page du Pratz (1758), a French explorer. Both observed them in the area that today is known as Mississippi. The Natchez were devout worshippers of the sun. Having a population of some 4,000, they occupied at least nine villages and were presided over by a paramount chief, known as the Great Sun, who wielded absolute power. Both observers noted the high temple mounds that the Natchez had built so that the Great Sun could commune with God, the sun. His large residence was built atop the highest mound, from "which, every morning, he greeted the rising sun, invoking thanks and blowing tobacco smoke to the four cardinal directions".
Археологиялық зерттеулер
Бұл жер жұмыстары туралы ең толық мағлұмат Ефрем Г. Сквайр мен Эдвин Х. Дэвис жазған «Миссисипи алқабының ежелгі ескерткіштері» кітабында келтірілген. Ол 1848 жылы зерттеу жүргізуді тапсырған Смитсондар институты тарапынан жарияланды. Авторлар сипаттаған көптеген нысандар ауыл шаруашылығы және құрылыс салдарынан жойылған немесе тозығы жеткендіктен, олардың зерттеулері, суреттері және сипаттамалары қазіргі археологтар үшін де маңызды дерек көзі болып табылады. Олар Кентуккиде орналасқан деп көрсеткен барлық орындар Константин Самуэль Рафинескеге тиесілі қолжазбалардан алынған.
Архаикалық дәуір
Радиоуглеродтық талдау Луизиана штатының оңтүстік-шығысындағы ең ерте архаикалық үйінді кешенінің жасын анықтады. 1967 жылы Батон-Ружде жаңа құрылыс үшін бұзылғанға дейін қазылған екі Монте-Сано ескерткішінің бірі 6220 BP (плюс-минус 140 жыл) деп есептелді. Кейіннен ол шамамен 6500 жыл бұрын, немесе 4500 ж.б.д. деп табылған, бірақ барлық ғалымдар келіспейді. Уотсон Брейк Луизиана штатының солтүстігіндегі Монро қаласының жанындағы Оуачита өзенінің тасқын сахарасында орналасқан. Ол шамамен 5400 жыл бұрын (шамамен 3500 ж.б.д.) пайда болғандығы анықталды және Орта архаикалық кезеңге жатады. Америкада күрделі жер үйінділерін салу Египет пирамидалары салынар алдында басталған. Уотсон Брейк, Кедейлік нүктесінен шамамен 2000 жыл бұрын салынды және құрылыс 500 жылға созылды. 1990 жылдардағы Уотсон Брейк және осыған ұқсас кешендерді зерттеу нәтижесінде ғалымдар егіншілікке дейінгі, керамикаға дейінгі американдық қоғамдардың ұзақ мерзімде күрделі құрылыс жұмыстарын ұйымдастыруға қабілетті екенін анықтады, бұл архаикалық қоғам туралы дәстүрлі көзқарастарды жоққа шығарды. Уотсон Брейкті маусымдық түрде осы аймақты мекендеген аңшы-жинаушылар қоғамы салған. Көшпенді ұрпақтар 500 жыл бойы күрделі үйінділерді салуға бірігіп жұмыс істеді. Олардың тағамының көп бөлігі балық пен бұғыдан, сондай-ақ қол жетімді өсімдіктерден тұрды. Шамамен 1500 ж.б.д. Луизианада салынған Кедейлік нүктесі – соңғы архаикалық кезеңдегі үйінді құрылысының көрнекті мысалы (шамамен 2500 ж.б.д. – 1000 ж.б.д.). Бұл – концентрлі орналасқан алты жарты ай пішіндес қырқалы жер үйінділерінен және аралық кеңістіктерінен тұратын, 600-ден астам қабаттан тұратын ерекше кешен. Үш үйінді де негізгі кешеннің бөлігі болып табылады, ал тұрғын үйлердің іздері Байо Маконның жағалауы бойында шамамен 5 км-ге созылады. Бұл Кедейлік нүктесі мәдениетімен байланысты 100-ге жуық ескерткіштердің ішіндегі ең маңыздысы және жер үйінділерінен тұратын монументалды сәулеттің ерте мысалы. Орта архаикалық кезеңдегі жергілікті қоғамдардан айырмашылығы, бұл мәдениет өзінің аймағынан тыс кең сауда желісінің бар екенін көрсетті, бұл оның ерекше белгісінің бірі. Флоридадағы Хорр аралы, қазір Марко аралының жанындағы жабық қауым, 1980 жылы Майкл Руссомен қазылып зерттелді. Ол архаикалық үнді ауылының орнын тапты. А үйіндісі – б.з.д. 3400 жылға жататын, Солтүстік Америкадағы ең ерте бейіт үйіндісі.
Ормандық кезең
Вудленд кезеңімен байланысты ең көне үйінді Флорида штатының Глэйд округіндегі Форт-Центр жеріндегі жерлеу үйіндісі мен тоған кешені болды. 2012 жылы Томпсон мен Плюкхан жүргізген қазба жұмыстары және мерзімдеу көрсеткендей, бұл жұмыс Огайодағы үйінді салушылардан жеті ғасыр бұрын, шамамен 2600 ж.б.д. басталған. Архаикалық кезеңнен кейін Вудленд кезеңі (б.з.д. 1000 шамасында) келді. Жақсы зерттелген мысалдардың бірі – Огайо, Батыс Вирджиния және көршілес штаттардың бір бөлігінде өркендеген Адена мәдениеті. Содан кейін Хопвелл мәдениеті қазіргі Иллинойс пен Огайо арасында монументтер салды; ол геометриялық жер жұмыстарымен әйгілі. Адена мен Хопвелл осы кезеңде үйінділер салған жалғыз халықтар емес еді. Сол кездегі Шығыс АҚШ-тың бүкіл аумағында, батыс Флоридадағы Кристалл өзеніне дейін созылған, үйінділер салар басқа да мәдениеттер болды. Осы кезеңде қазіргі Миссисипи, Арканзас және Луизиананың кейбір аймақтарында Хопвелл Марксвилл мәдениеті құлдырап, оның орнына Бейтаун мәдениеті келді. Құлдыраудың себептері басқа тайпалардың шабуылдары немесе климаттың күрт өзгеруінің егіншілікке тигізген әсері болуы мүмкін.
Коулс Крик мәдениеті
Коулс-Крик мәдениеті – Оңтүстік АҚШ-тың төменгі Миссисипи аймағындағы Соңғы Вудленд мәдениеті (700–1200 ж.с.), бұл аймақтың мәдени тарихындағы маңызды өзгеріс. Халық саны, мәдени және саяси құрылым күрделенді, әсіресе Коулс-Крик кезеңінің соңында. Басшылық қоғамдарының көптеген классикалық белгілері әлі толыққанды дамымағанмен, 1000 ж.с. шамасында қарапайым элиталық биліктердің қалыптасуы басталды. Коулс-Крик ескерткіштері Арканзас, Луизиана, Оклахома, Миссисипи және Техас штаттарында табылған. Коулс-Крик мәдениеті Плакемин мәдениетінің алдындасы саналады.
Миссиссипп мәдениеттері
900–1450 жылдары Миссисиппи мәдениеті дамып, негізінен өзен аңғарлары бойымен Шығыс АҚШ-ға тарады. Миссисиппи мәдениетінің алғаш рет анық дамыған ең ірі аймақтық орталығы Миссисипи өзенінің саласы бойындағы Иллинойс штатында орналасқан және ол Кахокия деп аталады. Оның бірнеше аймақтық түрлері болды, оның ішінде Кахокияның Орта Миссисиппи мәдениеті, Моундвилл және Этовадағы Оңтүстік Аппалач Миссисиппи нұсқасы, Луизиананың оңтүстігі мен Миссисипидегі Плакемин Миссисиппи нұсқасы, сондай-ақ Луизиананың солтүстік-батысы, Шығыс Техас және Оңтүстік-Батыс Арканзастағы Кадоан Миссисиппи мәдениеті. Огайодағы үйінді салушылар сияқты, бұл халықтар да жерлеу және салтанатты орындар ретінде алып үйінділер салды.
Қалдық ежелгі мәдениет
Форт Античный – б.з. 1000-1650 жылдар аралығында қазіргі Оңтүстік Огайо, Солтүстік Кентукки және Батыс Вирджиния аумақтарында, Огайо өзені бойында негізгі қоныс тапқан халық арасында гүлденген ежелгі американдық мәдениеттің атауы.
Плакемин мәдениеті
Батыс Миссисипи мен шығыс Луизианадағы төменгі Миссисипи өзені аңғарындағы Коулс Крик мәдениетінің жалғасы. Мысалға, Луизиана штатының Батыс Батон-Руж округіндегі Медора орны; Миссисипидегі Анна және Изумруд үйінділері. Плакемин халқы қоныстанған орындар, олардың Колс Крик ата-бабалары сияқты, үлкен ауылдық аймақтары жоқ, бос салтанатты орталықтар ретінде қолданыла берді, бірақ олардың орналасуы солтүстікке қарайғы Орта Миссисиппи халқының ықпалын көрсетуге бастады. Батыс Миссисипидегі Винтервилл және Холли Блафф (Жорж көлі) орны, осы орналасудың өзгеруін, бірақ орынды пайдаланудың жалғасуын көрсететін жақсы мысалдар. Терминалдық Коулс Крик кезеңінде (б.з. 1150–1250 жж.) Миссисиппи мәдениеттерімен байланыс күшейді, олар болашақтағы Сент-Луис, Миссури қаласының үстіндегі өзеннің жоғарғы ағысында орналасқан. Бұл Плакемин кезеңінде жаңа керамикалық техникалардың, жаңа салтанаттық заттардың және мүмкін жаңа әлеуметтік үлгілердің қабылдануына әкелді. Миссисиппи мәдениетінің ықпалы көбірек сіңірілген сайын, Плакемин аймағы 1350 жылдан кейін ерекше мәдениет ретінде кішірейе бастады. Соңында, таза Плакемин мәдениетінің соңғы ошағы Натчес Блаффс аймағы болды, ал Язу бассейні мен Луизиананың іргелес аймақтары гибридтік Плакемин-Миссисиппи мәдениетіне айналды. Бұл бөлініс еуропалықтар бұл аймаққа алғаш келген кезде байқалды. Натчес Блаффс аймағында Тенса және Натчес халқы Миссисиппи ықпалына қарсы тұрып, ата-бабалары сияқты сол орындарды пайдалануды жалғастырды. Плакемин мәдениеті еуропалықтар кездескен осы тарихи кезеңдегі топтардың тікелей ата-бабасы саналады. Миссисиппи ықпалын көбірек сіңірген топтар Туника, Читимакан және Муског тілдерінде сөйлейтін тайпалар ретінде анықталды. Қорғандарды салған мәдениеттер келесі ғасырда жойылған сияқты. Алайда, 1560 жылдан бұрынғы еуропалықтардың жазбаларында, американдықтар салған алып жер үйінділерін тікелей сипаттаған мәліметтер бар. Олардың бірі – Гарсиласо де ла Вега (шамамен 1539–1616 жж.), испандық шежіреші, анасы инка болғандықтан «Эль Инка» деп те аталды. Ол 1538 жылғы 31 мамырда қазіргі Флоридаға қонған атақты Де Сото экспедициясының жазбаларын сақтаған. Гарсиласо өзінің «Флорида тарихында» (Лиссабон, 1605 ж. жарық көрген, «Ла Флорида дель Инка» деген атпен) үндістердің қалай үйінділер салғанын және американдық үйінді мәдениеттерінің дәстүрлі өмір салтын қалай сақтағанын сипаттады. Огайо өзені аңғарындағы ежелгі Форт Антик мәдениеті Миссисиппи көкжиегінің «туысқан мәдениеті» немесе үйінділер мәдениеттерінің негізгі аймағына жақын орналасқан «миссисиппиандастырылған» мәдениеттердің бірі саналады. Бұл мәдениет те 17 ғасырда жойылды, бірақ оның қалдықтары 18 ғасырдың бірінші жартысына дейін сақталған болуы мүмкін. Бұл мәдениет Миссисиппидің ықпалын көрсеткенмен, оның иелері, мүмкін, Сиуан тілдік тобына жататын, Миссисиппиден этнолингвистикалық жағынан ерекшеленетін. Форт Антик мәдениетімен байланысты тарихи жазбаларда Мосопелия тайпасының аты кездеседі. Жан Батист Луи Франкелин 1684 жылы Огайо өзенінің солтүстігіндегі сегіз ауылда олардың қоныстанғанын жазған. Мосопелия, сол аймақта 18 ғасырда тіркелген Офо (Оуфе, Офогула) тайпасымен бірдей болуы мүмкін. Офо тілі бұрын Муског тіліне жатқызылған, бірақ қазір Батыс Сиуан тілдік тобының ерекше мүшесі ретінде танылған. Форт Антик мәдениетінің соңғы кезеңде сақталуы археологиялық жазбаларда еуропалық өнімдердің көптігімен дәлелденеді. Мұндай артефактілер еуропалықтармен тікелей байланыс орнағанға дейін сауда арқылы алынған. Бұл бұйымдарға мыс және болаттан жасалған заттар, шыны бұйымдар, балқытылған немесе сынған заттар кіреді. Форт Антик халқы 17 ғасырда (Бейвер соғыстары кезеңінде) аурулардан қатты зардап шеккені белгілі. Көміртектік талдаулар олардың аурудың бірден-бір толқындарынан жойылғанын көрсетеді.
Қаза мен көтеріліс
XVII ғасырдың соңында мәдениеттердің жоғалып кетуіне байланысты, осы мәдениеттерді ұстанған халықтарды анықтау XIX ғасыр этнографиясында ашық мәселе болып қалып келді. Қазіргі заманғы стратиграфиялық талдаулар «Топырақ үйіргендердің» бес мың жылдан астам кезеңді қамтығандығын көрсетті, сондықтан кез келген этнолингвистикалық байланыс ықтимал емес. Миссисиппи мәдениетінің бірінші мыңжылдықтың соңынан бастап таралуы, археологиялық терминологияда «Миссисиппиленген» мәдениеттер деп аталатын мәдени сіңіруді қамтыды. XIX ғасыр этнографиясы Топырақ үйіргендердің ежелгі тарихқа дейінгі халық екенін, және еуропалықтар кездескен тарихи кезеңдегі Оңтүстік-Шығыс орманды халықтарымен тікелей байланысы болмағанын болжады. Осы идеяға Уильям Каллен Брайанттың 1832 жылғы «Далалар» поэмасында сілтеме жасалған. XVIII және XIX ғасырларда британ отарлаушыларымен кездескен Оңтүстік-Шығыс орманды халықтарының мәдени деңгейі үйлесімсіз деп есептелді. Натчез тілі – жеке тіл. Натчездер тарихи тұрғыдан Миссисипи өзенінің төменгі ағысында қоныстанғаны белгілі. Олар туралы алғашқы мәліметтер шамамен 1700 жылға қарайтын француз деректерінде кездеседі, сол кезде олар қазіргі Миссисипи штатындағы Натчез қаласына жақын Гранд Виллаж аймағында шоғырланған. 1729 жылы Натчездер көтеріліс ұйымдастырып, Форт Розалидегі француз колониясын талқандады. Француздар Натчездердің барлық ауылдарын қиратып, оған жауап берді. Қалған Натчездер Чикасо, крик және чероки тайпаларының арасында өмір сүру үшін шашырап кетті. Олар 1830 жылдан кейін федералды үндістерді көшіру саясатының нәтижесінде, түпкілікті американдықтарды Оңтүстік-Шығыстан және Миссисипи өзенінен батысқа қарай Үнді аумағына (ХХ ғасырдың басында Оклахома штаты ретінде мойындалған) қуылған кезде олармен бірге «Көз жасы жолымен» сапарлады. Натчез тілі ХХ ғасырда жойылды, 1957 жылы соңғы белгілі ана тілі Нэнси Рейвен қайтыс болды.
Қиыршық үйінділер туралы аңыз
Құрлық салушылардың шығу тегі құпия ежелгі халықпен байланысты деген ойға негізделген, басқа да ұсыныстар Колумбқа дейінгі трансмұхиттық байланыс теорияларының жалпы жанрына жататын, атап айтқанда, Викингтер, Атлантида және Израильдің он жоғалған тайпалары, Федер (2006) «Жоғалған нәсіл туралы аңыз» деген тақырыппен қорытты. Бенджамин Смит Бартон өзінің «Табиғи тарихтың кейбір бөліктері туралы байқаулары» (1787) еңбегінде Моунд Құрылысшыларының «Даниялықтармен», яғни Солтүстік Американың норвегиялық отарлауымен байланысты болған теориясын ұсынды. 1797 жылы Бартон өзінің ұстанымын қайта қарастырды және дөңестерді жергілікті ерте заманның бөлігі ретінде дұрыс анықтады. Он жоғалған румен байланысты Мормон кітабы (1830) ерекшеленеді. Бұл байланысты сенімді қамтамасыз етеді, өйткені оның баяны Месопотамиядан Америкаға екі ірі көшіп келуді сипаттайды: Яредтықтар (шамамен б.з.б. 3000–2000 ж.б.з.б.) және 590 ж.б.з.б. исраилдік топ (нефиттер, ламандықтар және мулекиттер деп аталады). Нефиттер, ламандықтар және мулекиттер барлығы да еврей тегіне ие болғандықтан, б.з.б. 590 жылы Исраилден келген, ал ярадиттер нефиттерден Ехобаға деген сенімнен басқа барлық жағынан бөлек, Ыбырайымдық емес халық болған. Мормон кітабында осы қоныс аударушылар керемет қалалар салған, олар біздің заманымыздың 385-ші жылы соғыстарда қираған. Мормон кітабын сол кезеңдегі «Бұй салушы әдебиет» дәстүріне жатқызуға болады және оны «Бұй салушы әдебиеттердің ішіндегі ең танымал және ең ықпалдысы» деп атаған. Жосия Присттың 1833 жылы жарық көрген 400 беттік American Antiquities басылымы оның саяхаттарынан алынған мәліметтермен толықтырылған Киелі кітап пен антиквариат журналдарын зерттеуге бағытталған. Огайо мен Нью-Йорктегі жер өңдеу жұмыстарына барғаннан кейін, Прайст бұл үйінділердің Америкада Түпкүлкілік американдықтардан бұрын өмір сүрген жоғалған нәсілге тән болуы мүмкін деген тұжырымға келді. Бұл идея қазір «топырақ салу мифы» деп аталады және бүгінгі қоғамда әлі де қолдаушылар бар. Кітаптың танымалдылығы Присттің америкалықтар туралы пікірлеріне байланысты өсті. «Ол кездегі кең тараған пікірге сай, америкалықтар өз нәсілінен басқалардың бәрін құртуға бел буған, қанқұмар жабайы адамдар еді. Бұл рухани және оған ұқсас адамдар үшін мүмкін емес еді, өйткені мұндай жалқау және бейтарап нәсіл осындай үлкен, күрделі құрылыстарды ойлап тауып, құрастыра алады». Ол мұнда Исраилдің жоғалған он руы тұрып жатқан болуы мүмкін деп болжады. Пріст өзінің тұжырымын түпкүлдік американдықтарға қарағанда ертерек қоныстанушы болған деген тұжырымына негіздеп, өзінің Киелі кітаптағы топан су оқиғасын түсіндіруіне сүйенеді. Пайғамбарымыздың айтуынша, топан судың жойылғаннан кейін Нұх пен оның кемесін Америкаға алып келді. Нұх жерді аралап жүріп, су көтерілгенге дейін салынған үйінділерді де байқады. Мұны көрген Нұхтың: «Бұл ауыл шаруашылығының керемет құбылыстары қайдан пайда болды?» – деген сұрағы туындады. «Ол үйінділерді салушылардың шығу тегі туралы әртүрлі тақырыптарды зерттей отырып, үйінділерді полинезиялықтар, мысырлықтар, гректер, римдіктер, исраилдіктер, скандинавтар, уэльстер, шотландтар немесе қытайлықтар жасады деп шешуге болмайды, бірақ ол оларды үндістер жасамағанын сезінді». Діни қызметкерлердің нәсілшілдігі туралы жазушы Роберт Сильверберг, археолог Стивен Уильямс және жазушы Джейсон Колавито егжей-тегжейлі талқылады. Мормон кітабын осы тұрғыда қарастырған кейінгі авторларға Сильверберг (1969), Броди (1971), Кеннеди (1994) және Гарлингхаус (2001) жатады. 19-ғасырдың кейбір археологиялық табылғандары (мысалы, жер және ағаш қорғандары мен қалалары, цемент сияқты гипс қолдану, ежелгі жолдар, металл нүктелер мен құралдар, мыс көкірек қалқандары, бас пластиналары, тоқыма, інжу-маржандар, Солтүстік Американың жергілікті жазулары, Солтүстік Американың фил қалдықтары және т.б.) Бұл идеялар Мормон кітабының басылған кезінде кеңінен таралған болатын. Кейбір идеялар да баяндауға енгізілген. Мормон кітабында Колумбқа дейінгі өркениеттер туралы қазіргі түсінік, соның ішінде (Классикалыққа дейінгі) Ольмек, Майя және Запотек сияқты формативті мезоамерикандық өркениеттер туралы айтылады. 1876 жылы Лафкадио Хирн бұл үйінділерді Атлантиданың жоғалған құрлығындағы адамдар салған деген теория туралы жазды. 1901 жылы преподобный Лэндон Уэст Огайодағы жылан үйіндісін құдай немесе оған шабыт алған адам салған деп мәлімдеді. Ол Құдай осы төбені Едем бағының символы ретінде салғанын сендірді. Жақында, қара ұлтшыл веб-сайттар, Moorish Science Temple of America-мен байланысқа түскен, Моунд Құрылысшыларының Атлантиялық («Му») байланысын қолға алды. Сол сияқты, 1990-жылдары құрылған Moorish Science Temple of America-мен байланысты «Washitaw Nation» тобы, 2000-жылдардың басында қара ұлтшыл онлайн мақалаларында топырақ салумен байланысты болды. 2023 жылдың қаңтарындағы Такер Карлсонның Fox Nation шоуының «Tucker Carlson Today» эпизодында бір қонақ: «Олар оны салған жоқ. Олардан бұрын біреу салған» деді. Карлсон: «Дұрыс» деп жауап берді және «қазіргі үндістерге генетикалық жақындығы жоқ адамдардың қаңқалық дәлелдері бар» деді.
Ньюарк қасиетті тасы
1860 жылдың 29 маусымында Ньюарк қаласына жақын Ликинг округінің геодезисті Дэвид Уайрик, Неварк жер қазбаларының монументальді орнында жасалған беткей қазба жұмыстары кезінде "Keystone" деп аталатын тас тапты. Бұл ежелгі геометриялық қоршаулардың ерекше жиынтығы, оны жергілікті халықтар салған. Сол жерде ол төрт жақты, салмақ өлшегіш тәрізді тас тауып алды, оның әр бетіне еврей әріптері ойылған. Жергілікті епископтық пастор Джон В. Маккарти төрт жазуды "Раббының Заңы", "Раббының Сөзі", "Ең Қасиеттісі" және "Жердің Патшасы" деп аударды. Сол кездегі ең көрнекті археологтардың бірі Чарльз Уитлси бұл тастың нақты екенін мәлімдеді. Егер Ньюарк қасиетті тастары шынайы болса, олар моногенезді қолдайды, себебі американдық үндістерді Киелі кітап тарихына енгізуге мүмкіндік береді. Алғашқы экспедициясынан кейін Уайрик кішкентай тас қорап тапты, ішінде күрделі өрнектелген қара әктас тақташа, көне еврей әріптері және көйлек киген адамның бейнесі болды. Маккарти қайтадан аударғанда, жазуда он қазынаттың барлығы бар екені анықталды, ал көйлек киген тұлға Мұса екені анықталды. Сондықтан бұл тасқа Он қазынат тасы деген ат берілді. Он қазынат тасы жердің бір-екі футы тереңдігінен емес, керісінше, қырық фут биіктіктегі тас үйіндісінің астынан табылған деп айтылды. Тастағы әріптер қазіргі еврей типографиясынан емес, тікбұрышты және ежелгі еврей әліпбиінің бір түріне ұқсас болды. Соңында, тас ешқандай қазіргі масондық артефактқа ұқсамайды. 1870 жылы Уитлси ақырында қасиетті тастар мен басқа да осындай артефакттардың "археологиялық алаяқтық" екенін жариялады.
Үлкендер
XIX ғасырдағы Америкада үйінділердің пайда болуына қатысты көптеген танымал аңыздар тарады, көбінесе олардың алыптар тарапынан салынғаны туралы айтылды. 1897 жылы «Нью-Йорк Таймс» газетінде Висконсин штатындағы үйіндіде 3 метрден асатын алып адамның қаңқасы табылғаны туралы хабар жарияланды. 1886 жылы «Нью-Йорк Таймс» газетінде тағы бір мақала жарық көрді, онда Джорджия штатының Картерсвилл қаласындағы үйіндіден судың тартылып, бас сүйектері мен сүйектердің бірнеше гектарға жайылғаны айтылды, олардың кейбіреуінің алып екендігі де жеткізілді. Екі сан жамбас сүйегі өлшенді, олардың иелерінің бойы 4 метрге (14 фут) жетеді деп есептелді. Президент Авраам Линкольн Американың үйінділерін сүйектерімен толтырған алыптар туралы айтқан. Бірақ одан да көп нәрсе бар. Бұл белгісіз өткенді еске түсіреді. Колумб алғаш рет осы құрлықты іздегенде, Мәсіх айқышқа шегеленіп азап көргенде, Мұса Исраил халқын Қызыл теңіз арқылы алып өткенде, тіпті Адам ата Жаратушысының қолынан жаралғанда да, Ниагара осы жерде күркіреп тұрды. Американың үйінділерін толтырған, қазір жоқ болған алыптардың көздері Ниагараға қарады, қазіргідей. Ниагара бүкіл адамзатпен бірге, алғашқы адамнан да бұрын пайда болды, он мың жыл бұрынғыдай күшті және таза. Мамонт пен Мастодонт – енді осыдан ұзақ уақыт бұрын өлген, олардың алып сүйектерінің сынықтары ғана олардың өмір сүргендігіне куәлік етеді, Ниагараға қарады. Осы ұзақ-ұзақ жылдар бойы ол бір сәт те тоқтаған емес. Ешқашан кепкен емес, мұз баспаған, ұйықтамаған, демалған емес. 1858 жылы антиквар автор Уильям Пиджен болмаған үйінділердің алаяқтық зерттеулерін жасады. 1880 жылдардан бастап, жер жұмыстарының алыптармен байланысты екендігі туралы болжамдар жалған екені анықталды. 1886 жылы Теодор Льюис Пидженнің археологиялық жазбалар туралы алаяқтық мәлімдемелерін өтірік деп таныды. Солтүстік Американың ежелгі тарихының тұрақты бөлігі ретінде жер жұмыстарын қабылдауына ықпал еткен маңызды фактор – 1894 жылы Америка этнология бюросының Сайрус Томас жариялаған есебі болды. Осыған ұқсас пікір білдірген бұрынғы авторлардың арасында Томас Джефферсон да бар, ол үйіндіні қазып, табылған заттар мен жерлеу салты бойынша үйінді жасаушылардың және оның замандастарының жерлеу салтындағы ұқсастықтарды байқады.
Уәлам Олум
Валам Олум аңызы Моунт-Билдерлер туралы түсініктерге елеулі әсер етті. 1836 жылы Константин Самуэль Рафинеск ағаш тақташаларында бейнеленген деп мәлімдеген мәтіннің аудармасын жариялады. Бұл мәтінде Ленапе тайпасы Азиядан шыққандығы, Беринг бұғазы арқылы өткені және Солтүстік Америка құрлығы бойынша одан әрі қоныс аударғандығы туралы айтылды. Бұл "Валам Олум" Ленапелер келгенге дейін Америкада болған жергілікті халықтармен болған шайқастарды баяндайды. Бұл оқиғаны естігендер "алғашқы халықтардың" – үйінділерді салғандар екенін, ал Ленапелер оларды жеңіп, мәдениеттерін жойғанын сенді. Кейін Дэвид Острейхер Рафинескенің баяндамасының жалған екенін мәлімдеді. Ол Валам Олумдағы белгілердің қытай, египет және майя әліпбилерінен алынғанын айтты. Ал осы аралықта, американдықтар үйінділерді салған мәдениетті жойды деген сенім кеңінен қабылданып алынды.