Кіріспе

Магнитогорск () – Ресейдің Челябинск облысындағы өнеркәсіптік қала. Қала Урал тауларының ең оңтүстік бөлігінің шығыс жағында, Урал өзенінің жанында орналасқан. Қазіргі халық саны – . Магнитогорск Магнитоная тауының атымен аталыпты, бұл геологиялық аномалия бұрын көбінесе темір кенінен тұрған, шамамен 55%-дан 60%-ға дейін темір құрамында болған. Бұл Ресейдегі әкімшілік орталығы емес, бірақ екінші ірі қала. Магнитогорскіде елдегі ең ірі темір және болат комбинаты орналасқан: Магнитогорск темір және болат комбинаты. Қаланың ресми ұраны – «Еуропа мен Азияның кездесетін орны», себебі қала Еуропа және Азия жерлерінде жатыр. Магнитогорск – социалистік реализм стилінде салынған екі жоспарланған қаланың бірі (екіншісі – Польшадағы Нова Хута).

Қор

Магнитогорск 1743 жылы Елизавета патшайымның тұсында салынған бекіністердің Орынбор желісінің бір бөлігі ретінде құрылды. 1747 жылға қарай елді мекеннің өсіп, кейін "Киелі Үштік шіркеуі" деп аталған шағын ағаш шіркеу салуға жеткілікті деңгейге жетті. Бұл аймақтағы орыс темір кенінің өндірілуі 1752 жылға дейін соқталады, осы кезде Твердыш және Мясников есімді екі кәсіпкер аймақта кен өндірудің мүмкіндігін зерттеуге бел буды. Олар Магнитная тауы сол кезде ешкімге тиесілі болмағанын пайдаланып, оны өздеріне беру үшін Елизавета патшайымға өтініш жолдады. 1759 жылы өтініш қабылданды және темір кенінің өндірісі басталды.

Өсу

1930 жылдары қала қарқынды өзгеріске ұшырады. Сталиннің бесжылдық жоспарларына сәйкес, Магнитогорск сол кездегі АҚШ-тың ең дамыған болат өндіретін екі қаласы – Индиана штатындағы Гэри және Пенсильвания штатындағы Питтсбург үлгісіндегі бір өнеркәсіптік қала болуға тиіс болды. Осы кезеңде жүздеген шетелдік сарапшылар жұмысты іске асыру және басқару үшін келді. 1928 жылы кеңес делегациясы Огайо штатындағы Кливленд қаласына американдық консалтингтік компания «Артур Г. Макки»-мен Гаридегі «US Steel» болат зауытының көшірмесін Магнитогорскіде құру жоспарын талқылау үшін барды. Келісімшарт бес рет ұзартылып, ақырында жаңа зауыттың жылдық қуаты төрт миллион тоннан асты. Бұл – кеңестік жетістіктердің жарқын мысалы еді. Аймақтағы темір кенінің мол қоры Батыс елдерімен бәсекелесе алатын болат зауытын салуға мүмкіндік берді. Алайда, жұмыс күшінің көп бөлігі, бұрынғы шаруалар болғандықтан, өндірістік дағдылары мен тәжірибесі аз еді. Бұл мәселені шешу үшін бірнеше жүз шетелдік маман, соның ішінде неміс Эрнст Мей басқаратын архитекторлар тобы келді. Бастапқы жоспарлар бойынша, қала сызықтық қала моделін ұстанбақ, фабрикаға параллель орналасқан бір-біріне ұқсас үлкен тұрғын үйлер блогынан тұруға тиіс еді, ал оларды жасыл аймақтар бөліп тұратын болды. Жоспарлаушылар тұру және өндіріс аймақтарын осылай үйлестіру арқылы қажетті уақытты қысқартуды көздеді: жұмысшылар көбінесе өздері жұмыс істейтін өнеркәсіптік аймақтың бөлігіне ең жақын тұрғын үй аймағында тұруға тиіс еді. Алайда, Мей Магнитогорск үшін жоспарларын аяқтаған кезде, зауыт пен тұрғын үйлердің құрылысы қана басталып кеткен еді. Ірі зауыт пен үлкен тазарту көлдері даму үшін өте аз орын қалдырды, сондықтан Мейге өзгертілген жағдайға сәйкес келетін жаңа жоспар жасауға тура келді. Бұл өзгеріс қаланың сызықты емес, «арқан тәрізді» болып қалыптасуына әкелді. Өнеркәсіптік аймақ Орал өзенінің сол жағалауында, ал тұрғын үй кешендерінің көп бөлігі оң жағалауында орналасқан болса да, қала тұрғындары әлі де зиянды газдар мен зауыттың түтініне ұшырауда. Джон Скотттың «Уралдың ар жағында» атты кітабы Магнитогорск қаласының 1930 жылдардағы өнеркәсіптік дамуын баяндайды. Скотт Сталиннің бірінші бесжылдық жоспары кезіндегі қарқынды өнеркәсіптік және әлеуметтік өзгерістерді, сондай-ақ 1930 жылдардың соңындағы Ұлы тазалауға дейінгі кеңестік режимдегі үдеп келе жатқан паранойяны талқылайды.

Жабық қала

1937 жылы шетелдіктерге қаладан шығып кетуі бұйрылды, және Магнитогорск жабық қала деп жарияланды. Жабық кезеңдегі оқиғалар мен қаланың дамуы туралы сенімді ақпарат көбінесе жоқ. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала маңызды рөл атқарды, себебі ол Кеңес Одағының соғысқа қажетті темір-тоқымын көп мөлшерде жеткізді. Бұған қоса, Магнитогорсктің Орал тауларының шығысындағы стратегиялық орналасуы, оны неміс әскерінен қорғады.

Қайта ашу

Перестройка кезінде жабық қала мәртебесі алынып тасталды және шетелдіктерге қалаға қайтадан келуге рұқсат берілді. Перестройкадан кейінгі жылдар қаланың өмірінде маңызды өзгерістерге әкелді; Темір және болат зауыты «Магнитогорск темір және болат зауыты» (ММК) акционерлік қоғамы ретінде қайта ұйымдастырылды, бұл темір жолдың жаңартылуына және жаңа әуежай салынуына көмектесті. Магнитогорск өңіріндегі темір кенінің қорының азаюына байланысты, қала шикізатты Солтүстік Қазақстаннан импорттауға көшті.

Магнитогорск қаласындағы ғимараттың құлауы

2018 жылдың 31 желтоқсанында Магнитогорск қаласындағы тұрғын үй газ жарылысынан күйреп, нәтижесінде 39 тұрғыны қаза болып, 17-сі жарақаттанды.

Әкімшілік және муниципалдық мәртебе

Әкімшілік-территориялық бөлініс жүйесінде Магнитогорск қаласы – аудандармен тең статусқа ие әкімшілік бірлік ретінде қарастырылады. Муниципалдық бөлініс ретінде Магнитогорск қаласы Магнитогорск қалалық округі болып табылады.

Білім беру және мәдениет

Магнитогорск қаласында екі жоғары оқу орны бар: Магнитогорск мемлекеттік техникалық университеті (МГТУ) және Магнитогорск мемлекеттік консерваториясы (МГК). 1932 жылы құрылған Магнитогорск мемлекеттік университеті (МаГУ) 2013 жылы МГТУ-мен біріктіріліп, дербес университет ретінде тоқтатылды. Қала үш театрға да ие: Пушкин атындағы драма театры (қаладағы ең көнесі), Опера және балет театры және қуыршақ театры. 2004 жылы Иеміздің көтерілуі шіркеуі ашылды. Магнитогорск қаласында Арғы майдан ескерткіші орналасқан.

География

Қала Орал тауларының ең оңтүстік бөлігінің шығыс жағында, Орал өзенінің жанында орналасқан. Магнитогорск 2007 жылы Blacksmith институтының әлемдегі ең ластанған қалалар туралы сауалнамасында еске алынды және ең лас 25 орынның тізіміне, алғашқы ондықтан тыс, енгізілді. Ластағыштардың ішінде қорғасын, күкірт диоксиді, ауыр металдар және басқа да ауа ластағыштары бар. Жергілікті аурухана мәліметтері бойынша, қалада тұратын барлық балалардың тек 1%-ы ғана денсаулығы жақсы. Blacksmith институтының айтуынша, жергілікті газетте жарияланған мәліметке сәйкес, "1992 жылы туған нәрестелердің тек 28%-ы сау болды, ал аналарының 27%-ы ғана сау болған". Дегенмен, Blacksmith институтының мәліметінше, зауыт басшылары соңғы жылдары көптеген жабдықтарын жаңартты және шығарындылар шамамен 60%-ға төмендетілді.

Климат

Магнитогорск төрт маусымдық ылғалды континенттік климатқа (Dfb) ие, географиялық еніне қарағанда салыстырмалы түрде суық қыстары бар. Бұл климаттық тип Ресейдің оңтүстік аймақтарында, ірі су көлемінен алыс жерлерге тән. Шілде айының орташа ең жоғары температурасы шамамен 25 °C (77 °F), ең төменгі температурасы 13 °C (55 °F) болса, қаңтар айының орташа температурасы 10 °C (14 °F) күндізгі ең жоғарыдан 18 °C (0 °F) ең төменгіге дейін ауыспалы. Мамырдан қыркүйекке дейін 34 °C (93 °F) және одан жоғары температуралар тіркелді, ал сәуір және қазан айларын қоспағанда, қалған айларда 36 °C (33 °F) төмен қатты аяз да тіркелген.

Демография

Этникалық құрамы (2010): Этнос Халық саны Пайыздық үлесі Орыстар 338,595 84,7% Татарлар 20,433 5,2% Башқұрттар 15,172 3,9% Украиндықтар 6,101 1,6% Қазақтар 4,130 1,0% Басқалар 13,883 3,6%