Кіріспе
Бодрум қамалы (Bodrum Kalesi) – Түркияның оңтүстік-батысындағы Бодрум портында орналасқан тарихи бекініс. 1402 жылдан бастап, Санкт-Джон ордені (Knights Hospitaller) оны Санкт-Петер немесе Петрониум қамалы ретінде салған. Бұл – халықаралық күш-жігердің нәтижесінде салынған төрт мұнараны қамтитын құрылыс: ағылшын, француз, неміс және итальян мұнаралары, олардың құрылысына жауапты елдердің аттарымен аталады. Шапель 1407 жыл шамасында салынды, ал алғашқы қабырғалар 1437 жылы аяқталды. Қамалды 14 ғасырдың соңында қайта жаңарту жұмыстары басталды, бірақ 1523 жылы Ислам Осман империясы оны басып алды. Шапель мешітке айналдырылып, минарет салынды. Қамал шамамен 400 жыл бойы империяның билігінде болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін бір қырат қалғаннан соң, 1960 жылдардың басында қамал Бодрум су асты археологиясы мұражайына айналды. 2016 жылы ол ЮНЕСКО-ның Түркиядағы Дүниежүзілік мұра нысандарының алдын ала тізіміне енгізілді.
Bodrum Castle (Bodrum Kalesi) is a historical fortification located in southwest Turkey in the port city of Bodrum, built from 1402 onwards, by the Knights of St John (Knights Hospitaller) as the Castle of St. Peter or Petronium. A transnational effort, it has four towers known as the English, French, German, and Italian towers, bearing the names of the nations responsible for their construction. The chapel was built around 1407 and the first walls completed in 1437. The castle started reconstruction in the late 14th century, only to be taken over by the Islamic Ottoman Empire in 1523. The chapel was converted to a mosque, and a minaret was added. The castle remained under the empire for almost 400 years. After remaining empty following World War I, in the early 1960s, the castle became the home for the Bodrum Museum of Underwater Archaeology. In 2016 it was inscribed in the UNESCO Tentative list of World Heritage Sites in Turkey.
Тарих
Енді нық орнаған Осман сұлтанына қарсы тұрған, Родос аралында штаб-пәтері орналасқан Хоспитальерлер орденіне құрлықта тағы бір бекініс қажет болды. Ұлы магистр Филиберт де Найлак (1396–1421) Кос аралының қарсы жағында орденнің бұрын салған қамалын анықтады. Оның орналасқан жері дориялық дәуірде (б.з.д. 1110) бекініс, ал XI ғасырда шағын сельджук қамалының орны болған. Осы жайдың өзінде Карияның әйгілі патшасы Маусолос сарайының орналасқан болуы мүмкін. Чарльз Бойло Эллиот өзінің «Азия Минорындағы Саяхаттар» атты күнделігінде бұл сарайды Мавзолей сарайы деп толыққанды айқындайды, бұл жазба 1840 жылы жасалған. Қамалды салу 1404 жылы неміс сәулетшісі Генрих Шлегельхольттың басшылығымен басталды. 1409 жылғы Папаның жарғысымен құрылысшыларға жұмақтың берілуі кепілденді. Олар қамалдың нығайтуы үшін жасыл түсті шаршы вулканизм тас, мәрмәр бағаналар және жақын орналасқан Халикарнас мавзолейінен алынған бейнелерді пайдаланды. Бірінші қабырғалар 1437 жылы аяқталды. Капелла алғаш аяқталған ішкі құрылымдардың бірі болды (шамамен 1406 жыл). Ол күмбезделген негізгі зал және апсидадан тұрады. 1519–1520 жылдары испандық Мальта рыцарлары капелланы готикалық стильде қайта жаңартысты. Олардың есімдері қасбеттің екі бұрышты тасында жазылған. Қамалдың астындағы таста жаңбыр суын жинау үшін он төрт цистерна қазылды. Бұл сол кездегі маңызды жетістік болды, ал қазба жұмысын аяқтаған отбасы ерекше қазба шеберлігі үшін «Борроуз» деген құрметті атаққа ие болды. Орденнің әр тілі өз мұнарасына ие болды, әрқайсысының өзіндік стилі болды. Әр тілдің басында барон болды, ол бекіністің белгілі бір бөлігін күтіп-ұстауға, қорғауға және жеткілікті санда рыцарьлар мен сарбаздармен қамтамасыз етуге жауапты болды. Қамалдың ішкі бөлігіне жеті қақпадан кіруге болатын. Сәулетші қамал салудағы соңғы жаңалықтарды қолданды; қақпаларға апаратын жолдар бұрылыстарға толы болды. Кез келген шабуылшы оқтардан, тастардан немесе ыстық снарядтардан қорғаныш таба алмады. Рыцарьлар қақпалардың үстіне және қабырғаларға жүздеген боялған елтаңбалар мен бейнелер орнатты. Қазірге дейін екі жүз қырық тоғыз түрлі сурет сақталған, олардың ішінде ұлы магистрлердің, қамал командирлерінің, елдердің және рыцарьлар мен діни тұлғалардың жеке елтаңбалары бар. Үш қабатты ағылшын мұнарасының құрылысы 1413 жылы аяқталды. Бір есік солтүстікке, қамалдың ішкі бөлігіне, ал екіншісі батыс қабырғасына апарады. Бұл мұнараға көпір арқылы ғана кіруге болатын. Батыс қасбетінде көне арыстанның бейнесі ойылған. Осы бейнеге байланысты мұнара «Арыстан мұнарасы» деп те аталды. Арыстанның үстінде Англия королі Генрих IV-тің елтаңбасын көруге болады. Бір ғасырдан астам уақыт бойы Санкт-Петербург қамалы орденнің екінші маңызды бекінісі болып қала берді. Бұл қала Кіші Азиядағы барлық христиандарға пана болды. Осман империясының күшеюімен қамал шабуылға ұшырады, алғаш 1453 жылы Константинополь құлағаннан кейін, содан кейін 1480 жылы Сұлтан Мехмед II шабуыл жасады. Шабуылдарды Сент-Джон рыцарлары тойтарды. 1482 жылы Сұлтан Мехмед II-нің ұлы және Сұлтан Баязид II-нің інісі, принц Джем Сұлтан ағасына қарсы көтеріліс жасауға тырысқаннан кейін қамалдан пана тапты. 1494 жылы орден қамалды нығайтуды шешкенде, олар тағы да Мавзолей тастарын пайдаланды. Құрлыққа қараған қабырғалар зеңбіректердің күшіне төтеп беру үшін қалыңдатылды. Теңізге қараған қабырғалар жұқарақ болды, өйткені орденнің күшті теңіз флоты болғандықтан теңізден шабуыл жасалуынан қорқудың қажеті болмады. Ұлы магистр Фабрицио дель Карретто (1513–21) қамалдың құрлық жағын нығайту үшін дөңгелек бастион салдырды. Сэр Томас Доквра 1499 жылы қамал капитаны болып тағайындалды.
XVI ғасыр
1505 және 1507 жылдар аралығында мавзолейден қиратылмаған және әк өндіру үшін жағылмаған бірнеше мүсіндер қамалдың сәні үшін пайдаланылды. Олардың ішінде амазондықтар мен гректер арасындағы шайқас – Амазономахияның он екі тақтасы, Центавромахиядан бір блок, бірнеше тік тұрған арыстан мен бір жүгіріп бара жатқан барыс болды. Сұлтан Сүлейменнің шабуылына қарсы тұрғанда, Госпитальерлер орденінің ұлы магистрі Филипп Вильерс де Лилиарс Адам қамалдың нығайтылуын бұйырды. Мавзолейдің қалған бөліктерінің көп бөлігі қиратылып, қамалдың бекінісін нығайту үшін құрылыс материалы ретінде қолданылды. 1522 жылға қарай мавзолейдің барлық блоктары алынып тасталды. 1522 жылдың маусым айында сұлтан 200 000 әскермен Мармарис шығанағы арқылы Родос орденінің штаб-пәтеріне шабуыл жасады (Родостың қоршауы (1522)). Родос қамалы 1522 жылдың желтоқсан айында түсті. Қарсы тапсыру шарттарына Кос аралындағы рыцарьлардың қамалдарын және Бодрумдағы Санкт-Петр қамалын тапсыру кірді. Қарсы тапсырудан кейін шіркеу мешітке айналдырылып, мұнара салынды. Бұл мешіт Сүлеймен мешіті деп аталды, мұны 1671 жылы Бодрумға келген саяхатшы Евлия Челеби растады. Мұнара 1915 жылдың 26 мамырында Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде француз соғыс кемесінен жасалған оқтардан қирады. Ол 1997 жылы бастапқы түрінде қайта жаңартылды.
19 ғасыр
1846 жылы Константинопольдегі Ұлыбританияның елшісі Лорд Кэннинг гректер мен амазонкалар арасындағы шайқасты бейнелейтін он екі мәрмәр рельефті қамалдан алып шығуға рұқсат алды. Британ мұражайының қызметкері сэр Чарльз Ньютон 1856 жылы қазба жұмыстарын жүргізіп, бірнеше тас арыстан мен бір леопардты алып шықты. Бұлардың бәрі бүгінге дейін Британ мұражайында сақтаулы. Кейінгі жылдары қамал әртүрлі мақсаттарда қолданылды. 1824 жылы грек көтерілісі кезінде түрік армиясының әскери базасы ретінде пайдаланылды. 19 ғасырда мешітке айналдырылған шіркеуге минарет салынды. Сонымен қатар, қамал ішінде хамам (халыққа арналған монша) ашылды. 1895 жылы қамал түрмеге айналды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде француз әскери кемесі қамалға оқ жаудырып, минаретті құлатып, бірнеше мұнараға зақым келтірді. Ұлы соғыстан кейін италиялықтар қамалға гарнизон орналастырды, бірақ 1921 жылы Мұстафа Кемал Ататүрк билікке келген соң, қамал 40 жыл бойы бос тұрды.