Кіріспе

9-ғасырдағы қамал, Иранның Қазвин провинциясы

Аламут ([[wikt:الموت, ) – Тегераннан шамамен 100 километр қашықтықтағы Қазвиннің ирандық аймағында, Орталық Альборз тауында 2163 метр биіктікте орналасқан тау қамалы. 1090 жылы қазіргі Ирандағы Аламут қамалы Низари исмаилилердің қайраткері Хасан ибн Саббахтың иелігіне көшті. 1256 жылға дейін Аламут Низари исмаили мемлекетінің бас штабы ретінде қызмет етті, оған Парсы және Сирияның әртүрлі өңірлеріне шашырап орналасқан стратегиялық бекіністер кірді, әр бекініс жау территориясымен қоршалған. Аламут, осы бекіністердің ең танымалсы ретінде, ешқандай әскери шабуылға төтеп бере алмайды деп есептелді және әсем бақтары, кітапханасы және философтар, ғалымдар мен дінтанушылар интеллектуалды еркіндікпен пікір алмаса алатын зертханаларымен мәшһүр болды. Қамал Сәлжүк және Хорезм империялары сияқты қарсыластардан аман қалды. 1256 жылы Рукн ад-Дин Хурша қамалды басып алған моңғолдарға тапсырды, олар оны бұзып, әйгілі кітапхана қорын жойды. Моңғол шапқыншылығы Аламутта Низари исмаилилердің болуын жойды деп саналғанымен, 1275 жылы Низари күштері қамалды қайта басып алды, бұл аймақтағы исмаилилерге келген зиянның ауқымды болғанын, бірақ моңғолдардың толық құрту ниеті емес екенін көрсетті. Алайда, қамал қайтадан жаулап алынып, 1282 жылы Хулагу ханның үлкен ұлының билігіне өтті. Содан кейін қамал тек аймақтық маңызы бар болды және әртүрлі жергілікті биліктердің қолына көшті. Бүгінде ол қираған күйде жатыр.

Шығуы және атауы

Аламут қамалы шамамен 840 жылы Дэйламның Юстанид билеушісі Уахсудан ибн Марзубан салған, ол Зейди шииттерінің ізбасары болған. Бір күні ол аң аулап жүргенде, биік жартасқа қонған бүркітті көрді. Осы орналасудың стратегиялық артықшылығын түсінген ол қамал салу үшін осы жерді таңдады. Жергілікті тұрғындар оны Алух āmū[kh]t (اله آموت) деп атаған, бұл сөздің мағынасы шамамен «Бүркіттің үйретуі» немесе «Жазалау ошағы» дегенді білдіреді. Осы сөздің абжад санауынша сандық мәні 483-ке тең, ол Хасан ибн Сабахтың қамалды басып алған жылына (483 AH = 1090/91 AD) сәйкес келеді. Аламут 1090 жылы исмаили бас да’и (миссионер) Хасан ибн Сабах қамалға келгенге дейін Юстанидтердің бақылауында болды, бұл Низари исмаили тарихында Аламут кезеңінің басталуын білдірді.

Тарих

Низар ибн әл-Мустансирді қолдағандығы үшін Мысырдан қуылғаннан кейін Хасан ибн Сабба өзінің дінлес серіктері, исмаилилердің Парсының барлық аймақтарына таралып, солтүстік және шығыс өңірлерде, әсіресе Дайламан, Хорасан және Кухистанде күшті екенін байқады. Исмаилилер мен Иранның басқа да жаулап алынған халқы, елдің жерін иктаға (фифтерге) бөліп, онда тұратын азаматтарға ауыр салық салған билеуші Сәлжұқтарға ортақ наразылық білдірді. Сәлжұқ әмірлері (тәуелсіз билеушілер) әдетте басқарған аудандарына толық құқық пен бақылау жүргізді. Осы уақытта парсы қолөнершілері, шеберлері және төменгі таптары Сәлжұқ саясатына және ауыр салықтарға наразылық білдірді. Сол жерде ол бекіністі басып алу жоспарын жасады, ол құнарлы аңғармен қоршалған еді, ал оның тұрғындары негізінен оның дінлес серіктері, шиит мұсылмандары болды, олардың қолдауын Хасан Сәлжұқтарға қарсы көтеріліс үшін оңай жинай алатын еді. Бұл қамал бұрын ешқашан әскери күшпен басып алынбағандықтан, Хасан мұқият жоспарлады. Мұхаммед билік еткеннің алғашқы кезеңінде қақтығыстардың деңгейі төмен болды, бұл Низарилерге Құмис және Рудбар аймақтарында Саадат кух, Мубарак кух және Фируз кух сияқты бірнеше қамалдарды сатып алуға және салуға мүмкіндік берді. Таққа отырғаннан кейін екі жыл өткен соң, Имам Хасан Аламұт қамалының аумағында қияма (қайта тірілу) деп аталатын рәсім өткізді, осы арқылы Имам Низарий Исмаили мемлекетінің ішінде және сыртындағы өзінің жақтастарына қайтадан көрінетін болды. Джувайнидің poleмикалық мақсаттарын және оның тарих туралы сенімді куәліктер ұсынуға болатын Исмаили кітапханаларын өртеп жібергенін ескере отырып, ғалымдар оның баяндауына күмәнмен қарады, бірақ баламалы көздердің болмауына байланысты оған сүйенуге мәжбүр болды. Әйбағымызға орай, осы оқиғаның сипаттамалары Рашид әд-Диннің баяндамасында сақталған және 15 ғасырдағы исмаили кітабы Хафт Баб и Аби Исхақта да баяндалған. Дегенмен, бұл суреттер Джувайниге негізделген немесе толыққанды емес. Осы оқиғалар туралы заманауи исмаили есебі сақталған жоқ.

Аламут тарихының исмаили нұсқасы

Аламұт имаматы туралы біздің білетініміз, исмаилилердің ең ірі қарсыластарының бірі – Джувайниден жеткен мәліметтерге негізделген. Сунни мұсылман ғалымы Джувайни моңғолдардың қолдауында болды. Ол сол кезде моңғолдардың басқа мұсылман билеушілеріне қарсы жеңісін ашық мақтауға мүмкіндік таппаса да, Джувайнидің пікірінше, мұртадтар және "иттердей төмен" санаған Низари исмаилистеріне қарсы моңғолдардың жеңісі оның моңғол шапқыншылығы туралы еңбегінің негізгі тақырыбына айналды. Исмаилилердің оқиғаларға қатысты нұсқасына сәйкес, Имам Халифа әл-Мустансирдің қайтысынан кейінгі жылы Әбуль Хасан Саиди есімді қади (судья) Мысырдан Аламұтқа сапар жасады, ол өзімен бірге Имам Низардың кіші ұлын, әл-Хади деп аталғанды алып келді.

Моңғолдардың басып кіруі және Низари исмаилилер мемлекетінің құлдырауы

Моғол билігінің Батыс Азияға кеңінен таралуы ислам жерлерін басып алуға байланысты болды, оларды толық басып алу Низари исмаили мемлекетін жоюсыз мүмкін емес еді. "Хитаян" дегені – қытай, және ол 1256 жылы Хулагу қолбасшылығымен қолданылған аркубаллистаның бір түрі еді. Тастар қамалдан құлатылды, ал бұрандалар көптеген сарайшықтарды "жақты". Олар шамамен 2500 қадам қашықтыққа оқ атуға қабілетті болды. Бұл құрылғы өгіздің садағы сияқты сипатталды. Оқ атар алдында қарудың бұрандаларына отқа жақылған шайыр жағылды. Тағы бір тарихшының пікірінше, оның орнына бұрандаларға ұнтақ байланған болуы мүмкін, бұл Жуаини жазған шайқаста күйіктерге себеп болды.

Моңғол шапқыншылығынан кейін

1256 жылы Аламут қамалының алғашқы қоршауында Низари исмаилилердің аймақтағы ықпалы жойылды деп есептелді. Нұқсан зор болғанымен, Низари әскерлері 1275 жылы қамалды қайта басып алды. 2004 жылы Хамиде Чубак жетекшілік еткен археологиялық зерттеулер Сафави кезеңіндегі тағы бір қирату толқынының куәлігін тапты. Сонымен қатар, қамалға тағы бір ауған шабуылы болғанына да дәлелдер бар.

Қорғаныс және әскери тактика

Аламұтты қоршап тұрған аңғардың табиғи географиялық ерекшеліктері қамалдың қорғанысын көбінесе қамтамасыз етті. Жер бетінен шамамен 180 метр биіктіктегі тар жартастың үстінде орналасқан қамалды тікелей әскери күшпен басып алу мүмкін емес еді. Бұл атау бастапқыда Сириядағы исмаилилерге қатысты қолданылған "жергілікті және кең таралған термин" болған, кейін батыс тарихшыларына ауызша жеткізіліп, Низарилер тарихында орын алды.

Танымал мәдениетте

1918 жылы Харольд Лэмб «Авантюрадағы Аламут» атты әңгімесін жариялады, онда Лэмбтің тұрақты кейіпкері, казак Хлит суреттелген. 1938 жылы словен жазушысы Владимир Бартоль «Аламут» романын шығарды. Аламут – словен әдебиетінің канонды туындысы және көптеген маңызды әдеби тілдерге аударылған. 1984 жылғы «Жолаушы барабан» әңгімесінде Луи Л’Амур Аламутты Кербушардың әкесі құтқарылған орын ретінде пайдаланған. Аламут және Хасан ибн Сабба Уильям С. Берроуздың 1987 жылғы «Батыс жерлері» кітабында жан-жақты сипатталған. Аламут Умберто Эконың 1987 жылғы «Фуко маятнигі» романының соңында егжей-тегжейлі көрсетілген. Хасан ибн Сабба мен Аламутқа билеуі 1988 жылғы ливандық-француз жазушысы Әмин Маалуфтың «Самарқан» тарихи романында маңызды рөл атқарады. Американдық автор Джудит Таррдың Аламут сериясы фантастикалық-тарихи романдардан 1989-1991 жылдары аралығында жарық көрді. Аламут қамалының 13 ғасырдың ортасындағы бейнесі және 1256 жылғы құлауы 1996 жылғы неміс авторы Питер Берлингтің «Граль балалары» кітаптар сериясында бейнеленген. White Wolf, Inc. компаниясының «Vampire: the Masquerade» ролдік ойынында Ассам тайпасы Аламутты өзінің бас штабы ретінде пайдаланады. Аламут цитаделінің құлауы туралы ойдан шығарылған сурет 2008 жылғы Кон Иггульденнің «Жеңімпаз» сериясынан шыққан «Төбелердің сүйектері» романында сипатталған. Скотт Оденнің 2010 жылғы «Каирдің арыстаны» романындағы басты кейіпкер Асад – Аламуттан келген кісі өлтіруші. Аламут – Тамина ханшайымның (Гемма Артертон) қаласы және 2010 жылғы «Парсы ханзадасы: Уақыт құмы» фильміндегі «Уақыт құмының» орналасқан жері. Аламут видео ойындар франшизасында – «Assassin’s Creed» ойынында кездеседі, ол Assassin Order тарихынан үлкен шабыт алады. Ол алғаш рет «Assassin’s Creed: The Secret Crusade» романында пайда болады, онда басты кейіпкер Алтайр ибн ЛаʼАхад Масяфтан қуылғанда тасталған бекініске паналап, оның Бірінші өркениеттің ежелгі ғибадатханасының үстіне салынғанын біледі, содан кейін ол бірнеше естелік мөрлерін табады. Аламут және оның Бірінші өркениет ғибадатханасы кейінірек «Assassin’s Creed Rogue» ойынында еске алынады, онда Эдвард Кенвей кейіпкері оларды әлем бойынша Бірінші өркениет орындарын іздеу кезінде кездестіргені белгілі болады. Аламут сондай-ақ «Assassin’s Creed Mirage» ойынында маңызды орын ретінде пайда болады, бұл қамалдың құрылысы 865 жылы аяқталған кезде орын алады; тарихи тұрғыдан Аламутты екі ғасырдан кейін ғана басып алғанына қарамастан, ол Ассасиндердің бас штабы ретінде бейнеленген.