Кіріспе
Көптеген бактериялардың жасушалық қабығының сыртында орналасқан полисахаридтік қабат – бактериялық капсула, көптеген бактерияларға ортақ үлкен құрылым болып табылады. Бұл жасушалық қабықтың сыртында орналасқан полисахаридтік қабат, сондықтан бактериялық жасушаның сыртқы қабығының бір бөлігі саналады. Бұл жақсы ұйымдастырылған, оңай жуылмайтын қабат және түрлі аурулардың себебі болуы мүмкін. Грам-теріс және грам-оң бактерияларда кездесетін капсула, липополисахаридтер мен липопротеиндері бар және тек грам-теріс бактерияларда ғана кездесетін бактериялық сыртқы мембранадан өзгеше. Капсуланы құрайтын аморфты, жабысқақ секреция қоршаған ортаға таралып, дөңгеленбеген, еркін секреция түрінде қалған жағдайда, шылым қабаты деп аталады. Капсула мен шылым қабаты кейде гликокаликс терминімен біріктіріледі.
The bacterial capsule is a large structure common to many bacteria. It is a polysaccharide layer that lies outside the cell envelope, and is thus deemed part of the outer envelope of a bacterial cell. It is a well organized layer, not easily washed off, and it can be the cause of various diseases. The capsule—which can be found in both gram negative and gram positive bacteria—is different from the second lipid membrane – bacterial outer membrane, which contains lipopolysaccharides and lipoproteins and is found only in gram negative bacteria. When the amorphous viscid secretion (that makes up the capsule) diffuses into the surrounding medium and remains as a loose undemarcated secretion, it is known as a slime layer. Capsule and slime layer are sometimes summarized under the term glycocalyx.
Құрамы
Бактериялық капсулалардың көпшілігі полисахаридтен тұрады, бірақ кейбір түрлер басқа материалдарды қолданады, мысалы, Bacillus anthracis-тегі поли-D глютамин қышқылы. Көптеген капсулалар өте тығыз болғандықтан, оларды бояу қиын, себебі көптеген стандартты бояулар капсуланың ішіне еніп білмейді. Капсуласы бар бактерияларды микроскоп арқылы көру үшін, үлгі қара бояумен, мысалы, Үндістан сиясымен өңделеді. Капсуланың құрылымы бояудың жасушаға енуіне кедеріс келтіреді. Көріністе бактериялық капсулалар қара фонда жасушаның айналасында жарқыраған шұғыла ретінде көрінеді.
Функция
Бактериялық капсула қорғаныш ретінде қызмет етеді, токсиндерден және құрғап қалудан қорғайды. Капсулалар бактериялардың беттерге жабысуына мүмкіндік береді және олардың қабылдаушы организмнің иммундық жүйесінен қашуына көмектеседі. Капсуладағы судың мөлшері құрғап қалудан қорғауды қамтамасыз етеді. Капсула вируленттілік факторы болып саналады, себебі ол бактериялардың ауру туғызу қабілетін күшейтеді (мысалы, фагоцитозды тоқтатады). Капсула жасушаларды макрофагтар сияқты эукариоттық жасушалардың қоғамдастыруынан қорғайды. Фагоцитоз процесінің жүзеге асуы үшін капсулаға тән антидене қажет болуы мүмкін. Олар бактериялық вирустарды және көптеген гидрофобтық улы заттарды, мысалы, жуғыш заттарды да тоқтатып тұрады. Бір капсула түріне қалыптасқан иммунитет басқа түрлеріне иммунитет бермейді. Капсулалар жасушалардың беттерге жабысуына да көмектеседі. Капсуласы бар бактериялардың тобы полисахаридтік капсулаланған бактериялар немесе капсулаланған бактериялар деп аталады.
Капсуланың көрсетілуі
Индия сиясымен бояу: капсула бактерияның айналасында айқын гало ретінде көрінеді, себебі сия капсуладан өте алмайды. Манэвалдың капсулалық бояуы: капсула қызғылт түске боялған бактерия мен көкшіл-сұр түске боялған фон арасында айқын гало ретінде көрінеді. Фондық бояу – қышқыл бояу Конго қызылы (pH деңгейіне байланысты түсі көкшіл-сұрға өзгереді), ал қызғылт бояу – фуксин. Серологиялық әдістер: Капсулалық материал антигендік қасиетке ие және оны белгілі бір антикапсулалық сарысумен араластыру арқылы анықтауға болады. Микроскоппен қарағанда, капсула жарық сыну қабілетінің жоғарылауына байланысты «ісінгендей» көрінеді. Осы құбылыс квельгенция реакциясының негізі болып табылады.
Емдеуде қолдану
Капсулалық материалды қолдану арқылы вакцинациялау кейбір микроорганизмдерге қарсы тиімді (мысалы, H. influenzae b түрі, S. pneumoniae және N. meningitidis). Дегенмен, полисахаридтердің антигендік қасиеті жоғары емес, әсіресе балаларда, сондықтан көптеген капсулалық вакциналар құрамында тетанус токсоиді немесе дифтерия токсоиді сияқты ақуыз тасымалдаушыларымен байланыстырылған полисахаридтер болады. Бұл күшті иммундық жауапты қозғауға мүмкіндік береді.