Кіріспе

Кубалық коммунист Хулио Антонио Мела Макпартленд (шын аты Никанор Макпартленд; 25 наурыз 1903 – 10 қаңтар 1929) – кубалық саяси белсенді, журналист, коммунистік революционер және Куба Коммунистік партиясының алғашқы негізін қалаушылардың бірі. Мела Гавана университетінде заң мамандығын оқыды, бірақ 1925 жылы оқудан қуылды. Ол Герардо Мачадо үкіметіне қарсы күресті, ол үнемі репрессиялық шаралар қолданып келді. Мела елден шығып, Орталық Америкаға жетті. Ол солтүстікке қарай, Мехико қаласына барып, Мачадо үкіметіне қарсы күрескен эмигранттар мен коммунистік көзқарастағы адамдармен бірге жұмыс істеді. Ол 1929 жылы қаза тапты, бірақ тарихшылар оның өліміне қандай партиялар жауапты екендігі туралы әлі де келісе алмайды. XXI ғасырдағы Куба үкіметі Меланың есімін коммунистік батыр және шейіт ретінде құрметтейді.

Ерте өмір

Мелла 1903 жылы Гаванада Никанор Макпартленд болып дүниеге келген. Оның әкесі Никанор Мелла Бреа (1851–1929) – Доминикан революционері Матиас Рамон Мелла Кастильоның ұлы, Доминикан Республикасының негізін қалаушылардың бірі, Доминикан тәуелсіздік соғысы мен Доминикан қалпына келтіру соғысының жетекшісі. Мелланың анасы Сесилия Макпартленд, ирланд иммигранттарының қызы. Сесилия Никанор ағаға үйленбегенімен, бастапқыда Мелланы әкесінің құрметіне Никанор деп атады. Бала кезінде Никанор Мелла мен оның кіші інісі Сесилио анасымен бірге өкпе ауруынан емделген кезде Нью-Орлеанға барды. Кейін жігіттер Кубаға оралды, әкелерінің әйелі Мерседес Бермудес Феррейрамен бірге тұрды. Ол олардың өгей анасы болды. Осы кезде Мелланың есімі Никанордан Антониоға, ал інісі Никасио Мелла деп өзгертілді. Ол Гавана университетінде заң білімін алып, радикалды көшбасшы ретінде көзге түсті. Студенттер Гавана университетін күшпен басып алып, білім беруді жақсарту және академиялық тәуелсіздікті күшейту мақсатында өзгерістер талап етті, оның ішінде: оқулықтарды жаңарту, университетке автономия беру, барлығына тегін білім беру және ерекше жағдай ретінде студенттердің бір күнге университет басшысы болуы. Мелла бұдан кейін Кубаның болашақ президенті Герардо Мачадоға қарсы саяси күреске қатысты. Студенттер Мәскеуден басқарылатын, «интернационалистік» Куба Коммунистік партиясын құруды ұйымдастырды. Ол осы кезде радикал әйелдер Розарио Гийом (Charito) және Сара Паскуалмен де байланыста болды. Ол бомбалауға қатысқан деген айыппен тұтқындалып, университеттен шығарылды. Алғашқы ұйым 1906 жылы Мансанильо маңында Агустин Мартин Велоз (Мартинилло) құрған деседі. Бұл ұйымның бірнеше бағытпен байланысы бар екені айтылады, соның ішінде империализмге қарсы лига және оның дінге қарсы ұқсас ұйымы. Басқа негіздеушілер де псевдонимдерді қолданды: Мелла өзінің жазбаларында Каутемок Сапата, Ким (Эль Мачете) және Лорд Макпартленд сияқты есімдерді пайдаланды. Блас Рока деген революционер Франсиско Кальдерио болып дүниеге келді. Алехандро Баррейро кейде анархист саналады, бірақ Куба Коммунистік партиясы оны өздерінің мүшесі деп есептейді. Баррейро 1929 жылы мексикалық полиция оның үйін тінткеннен кейін қыздарына зорлық көрсеткеннен кейін ақыл-есінен айырылған деседі. Осы «қайыршылардың» таңдаған псевдонимдері көбінесе тарихи сілтемелерді қамтиды. Мысалы, Фабио немесе ағылшын тілінде Фабиан, жасырын тактика қолданған Рим консулы Квинт Фабиус Максимус Веррукозға сілтеме жасайды. Фабиандық социализм – драматург Джордж Бернард Шоу мүше болған ағылшын социалистік қозғалысы, ол жасырын демократиялық өзгерістерді жақтады. Куба Коммунистік партиясы кейіннен сайлау себептерімен Халықтық социалистік партия деп аталды. Оның саясаты Мәскеуден басқарылды. Бір кезде ол Герардо Мачадоның диктатурасын қолдады. Кейін Фульгенсио Батистаны қолдады, оның үкіметінде доктор Хуан Маринелло мен Карлос Рафаэль Родригес портфелі жоқ министрлер болды. Кастро мен Че Гевараға Сиерра-Маэстрада жасырын коммунистік қолдау көрсетілгенімен, Халықтық социалистік партия 1958 жылдың жазына дейін Фидель Кастроның билікке келуін ресми түрде сынады.

Мексика

Мелла Кубадағы Мачадоның репрессиясынан қашып кетті. Ол Кубаның Сиенфуэгос қаласы арқылы 1926 жылы Гондурасқа жетті. Одан Гватемала арқылы Мексикаға сапар шегіп, Мехико қаласында қоныстанды. Ол «El Machete» және «Boletín del Torcedor» (Гаванада жарияланады) басылымдарымен байланыста болды. Сонымен қатар, 1926 жылы ол «Куба революциялық жаңа эмигранттар қауымдастығын» құрды.

Өлім

Ол өлтірілген кезде Мексикада кубалық марксистік революционер ретінде жұмыс істеп жүрген. Ол басқа жер аударылғандар мен жақтастарымен бірге генерал Жерардо Мачадоның кубалық үкіметін құлатуды ұйымдастырды. Бұл мәселе Мачадомен келісімге келу арқылы билікке жетпек болған Куба коммунистік партиясына ұят болды. Кубалық коммунистер де Мелланың бұрынғы кеңес басшысы Леон Троцкийдің ықпалына түскен болуы мүмкін деген күдікке іліккен. Мелла 1929 жылдың 10 қаңтарында фотограф Тина Модоттимен бірге кешкісін үйіне қайтып бара жатқанда өлтірілді. Мексика үкіметі Модоттиді өлтіруге қатысты деп айыптауға тырысты, америкалық Эдвард Уэстонның оның жалаңаш суреттерін жариялап, оған қарсы қоғамдық пікір қалыптастыруға ұмтылды. Суретші Диего Ривера оны қорғауға белсенді түрде араласып, Мексика үкіметінің оны жаңсақ айыптау әрекетін әшкереледі. Сарапшылар Мелланың өлтірілуіне жауапты тараптар туралы бір пікірге келе алмады: диктаторлық кубалық үкімет; Троцкий мен Сталиннің коммунистік партиясы арасындағы тартыс; немесе осы мүдделердің жиынтығы. Оның өлтірілуіне екі белгілі қылмыскер айыпталғанымен, итальяндық коммунист-кісі өлтіруші Витторио Видали осы қылмысты жасады деген де болжамдар бар. Диего Ривера осы үшеуімен жақын болғандықтан, кейбір бақылаушылар оның суретін Меллаға қарсы жасалған қастандыққа қатысқандығының дәлелі деп түсіндірді. Ривера 1929 жылы Мексика коммунистік партиясынан қуылды, сондай-ақ ол троцкишілдік көзқарастарға ие деген күдік туды. Бұл қылмысты тергеген полиция куәгерлерден қарама-қайшы мәліметтер алды. Бір дерек бойынша, Мелла мен Модотти жалғыз жүрген, ал екінші дерек бойынша Видали Мелла мен Модоттиге қосылып жүрген. Мелланың жаралары жақыннан атылғаннан келген, ал Модотти мен Видали ешқандай жарақат алмаған. Модотти тергеушілерге жалған есім бергендіктен, полиция оның айыптарына күдікпен қарады. Ол тұтқындалды, бірақ көп ұзамай босатылды. Ресми түрде Хосе Агустин Лопеске (саяси байланысы жоқ деп хабарланған) Мелланың өлтірілуіне айып тағылды, бірақ тағы екі белгілі қылмыскер, Хосе Магринят және Антонио Санабрия да күдікпен қарастырылды. Магринят тұтқындалды, бірақ көп ұзамай босатылды. 1933 жылы Кубада коммунистер оны өлтірді. Қазіргі кубалық үкіметтің ресми позициясы бойынша, Мелла Герардо Мачадоның бұйрығымен өлтірілген, бірақ Тина Модотти бірнеше елде жұмыс істеген сталинистік агент болғанын мойындайды. Дегенмен, Кубада да Видали осы қылмысты жасады деп санайтындар бар. Алберстің (2002) мәліметінше, Кубадан жаңа оралған Магринят пен Диего Ривера екеуі де Меллаға қауіп төндіргенін ескерткен.

Жерлеу рәміздері

1933 жылғы 29 қыркүйекте билікке келгеннен бір ай өтпеген Фульгенсио Батистаның әскерлері Гаванада оның күлін жерлеуге арналған шеруді таратып жіберді. Шатасқан жағдайда шамамен алты адам атылған болуы мүмкін. Хосе Рауль Капабланка шахмат клубының жанындағы Инфанта көшесінде осы оқиғаны еске түсіретін шағын саябақ бар. Мелланың бюсті (қазір әлдеқайда үлкен обелискпен алмастырылды) Гавана университетінен шығысқа қарай және төмен орналасқан Сан-Лазаро даңғылындағы шағын саябақта тұрды және марксистердің құрмет тұтатын нысаны болды. 1961 жылғы Шошқалар шығанағына жасалған шабуылға дейін бұл бюст жиі түнгі уақытта құлатылып, жарылыстан кейін шығысқа қарай домалағанда тыныштықта қорқынышты дауыс шығаратын. Әр жолы ертесіне таңертең ол жылдамдықта тұғырына орнатылып қойылатын. Артемиза провинциясының шағын қаласы Каимитода оның құрметіне «Campamento Internacional Julio Antonio Mella» лагері ашылған. Сантьяго-де-Куба провинциясындағы Мела қаласы оның есімімен аталады.