Кіріспе

Индонезияның Ломбок аймағындағы жанартау. Жанартаудың қасында кальдера орналасқан, ол Segara Anak немесе Anak Laut (Теңіз Баласы) деп аталатын кратер көлімен ішінара толтырылған. Көл суының түсі теңіздей көк болғандықтан осылай аталған (laut – теңіз). Бұл көл теңіз деңгейінен шамамен биіктікте орналасқан және шамамен тереңдігі бар; кальдерада сондай-ақ ыстық бұлақтар да кездеседі. Көл мен тау Сасак халқы мен индуистер үшін қасиетті саналады және діни ғұрыптар орындалатын орын.

География

Ломбок – Кіші Сунда аралдарының бірі, Бали, Ломбок, Сумбава, Флорес, Сумба және Тимор аралдарынан тұратын шағын архипелаг; барлығы Австралия континенттік шельфінің шетінде орналасқан. Аймақтағы жанартаулар мұхиттық қабықтың әрекеті мен шельфтің өзінің қозғалысынан пайда болған. Ринджани – Индонезиядағы кем дегенде 129 белсенді жанартаудың бірі, олардың төртеуі Тынық мұхитының от шеңберінің бөлігін құрайтын Сунда аркасының тектоникалық жүйесіне жатады – бұл Батыс жарты шардан Жапония мен Оңтүстік-Шығыс Азияға дейін созылған жарықтардың бір бөлігі. Ломбок және Сумбава аралдары Сунда аркасының орталық бөлігінде жатыр. Сунда аркасы әлемдегі ең қауіпті және жарылғыш жанартауларға толы. Сумбавадағы Тамбора тауының 1815 жылғы 15 сәуірдегі жарылысы – тарихқа енген ең күшті жарылыс ретінде белгілі, оның күші VEI шкаласы бойынша 7 баллға тең. Жоғартқы жерлер орманды және көбінесе дамытылмаған. Төмендіктерде егістік кеңінен дамыған. Аралдың құнарлы топырағында күріш, соя, кофе, темекі, мақта, корица, какао, гвоздика, маниок, жүгері, кокос, копра, банан және ваниль өсіріледі. Бұл беткейлерде жергілікті Сасак халқы қоныстанған. Ринжаниде, негізінен Сенару ауылында немесе оның айналасында, туризммен байланысты бірнеше қарапайым қызметтер ұйымдастырылған. Ломбок аралындағы Ринджани жанартауының биіктігі – 3726 метр, ол Индонезиядағы жанартаулардың ішінде Суматрадағы Керенци жанартауынан кейін екінші орында тұрады. Шығыстан қарағанда Ринджанидің тік беткейлі конустық пішіні байқалады, бірақ күрделі жанартаудың батыс жағында 6 x 8,5 км, сопақ пішіндес Сегара Анак кальдерасы орналасқан. Кальдераның батыс жартысында 230 метр тереңдіктегі көл бар, оның ай тәрізді пішіні кальдераның шығыс шетіндегі пост-кальдера конусы Баружаридің өсуіне байланысты қалыптасқан.

Геологиялық жиынтық

Плиталық тектоника теориясы негізінде, Ринжани Кіші Сунда аралдарында Индо-Австралиялық мұхиттық қабыршақтың Кіші Сунда аралдарының астына батуы нәтижесінде пайда болған жанартаулардың бірі болып табылады, ал балқыған магманың көзі шамамен тереңдікте орналасқан деп есептеледі. Ломбоктың (және жақын орналасқан Сумбаваның) геологиялық және тектоникалық жағдайы Санда аркасының орталық бөлігінде деп сипатталады. Ең ежелгі ашық жартастар миоценге жатады, бұл субдукция мен вулканизмнің батыстағы Ява мен Суматрадан әлдеқайда кейін басталғанын көрсетеді, онда кейінгі мезозой дәуіріне тән вулканикалық және интрузивті жартастар кең таралған. Аралдар Сунда шельфінің шығыс жиегінде, қыртыстың қалыңдығы батыстан шығысқа қарай күрт азаятын аймақта орналасқан. Бұл аймақтағы қыртыстың сейсмикалық жылдамдық құрылымы, әдеттегі мұхиттық және континенттік профильдер арасындағы өтпелі сипатқа ие, ал Мохоровичич үздіксіздігі (Мохо) шамамен тереңдікте жатыр. Бұл факторлар Ломбок және Сумбава аралдарындағы жанартаулардан шыққан лаваның қыртыспен араласу мүмкіндігінің шектеулі екенін көрсетеді. Сонымен қатар, бұл аралдар Австралиялық плитамен соқтығысу процесі жүріп жатқан Шығыс Сунда және Батыс Банда аркаларының батысында орналасқан. Ринжани жанартауы Бениофф аймағының үстінде орналасқан. Ең шығыстағы Сумбава жанартауы (Сангеанг Апи) мен Флорестегі белсенді жанартаулардың арасында айқын қабаттасу байқалады. Бұл Сумбава аралы мен Флорес арасындағы ірі қисылыс жарылысының бар екенін көрсетеді. Бұл Шығыс және Батыс Сунда аркалары арасындағы маңызды тектоникалық үзілісті білдіретін белгі (Сумба жарылысы) саналады. Әрі, Ломбок пен Сумбаваның оңтүстігіндегі аймақта сейсмикалық белсенділіктің айқын жоқтығы – Сунда аркасы аймағындағы үзілісті көрсететін белгі.

Вулканология

Ринжани кальдерасын құрайтын жарылыс 13 ғасырда болған деп саналады. 1257 жылдың көктемі немесе жазында болған бұл Самалас жарылысы қазір кеңінен таралған мұз түйіршіктерінің сынамаларында табылған күкірттің жоғары концентрациясының ықтимал көзі деп есептеледі және «адамдар жазуды үйренгеннен бері ең күшті жанартаулық жарылыс» болуы мүмкін. Бұл жарылысқа дейін Сегара Анак кальдерасы Ринжаниден биік болған Самалас атты жанартаулық тау болды. Жарылысқа дейінгі соңғы 10 000 жыл ішінде жарылыс қарқыны, жарылыс орындары, жарылыс типі және магма құрамы өзгерді. 1994 және 1995 жылдардағы жарылыстар осы кальдераның ортасында Гунунг Баруда (немесе «Жаңа тау» – теңіз деңгейінен шамамен биіктікте) пайда болды және кейінгі жарылыстардан шыққан лава ағындары көлге құйылды. Бұл конус кейіннен Гунунг Баруджари (немесе индонезия тілінде «Гунунг Бару Джари») деп аталды. Алғашқы тарихи жарылыс 1847 жылдың қыркүйегінде болды. Ринджани тауының соңғы жарылысы 2010 жылдың мамыр айында болды, ал соңғы маңызды жарылыстар 1994-1995 жылдар аралығында болды, нәтижесінде Гунунг Баруджари одан әрі дамыды. Ринджанидегі 1847 жылдан бастап болған тарихи жарылыстар Баруджари конусымен және Ромбонан дөңгелегімен (1944 жылы) шектелген, олар орташа жарылғыш белсенділіктен және Сегара Анак көліне құйылған сирек лава ағындарынан тұрады. Ринжанидің 1847 жылға дейінгі жарылыс тарихы белгісіз, өйткені Ломбок аралы сол дәуірдегі жазбалар үшін тым алыс орналасқан. 1994 жылдың 3 қарашасында Ринджани жанартауының шыңынан суық лахар (жанартаулық лай ағыны) Кокок Женггак өзенімен төмен ағып, өзеннен су алу кезінде күтпеген жерден шабуылға ұшыраған Айкмель ауылының 30 адамын қаза қылды. Гунунг Баруджари конусының жарылысына байланысты 2009 жылдың 2 мамырынан бастап Гунунг Ринджанидің мәртебесі «қалыпты» (VEI 1-ші деңгей) деңгейінен «күзетте тұру» (VEI 2-ші деңгей) деңгейіне көтерілді. 2010 жылдың мамыр айында Индонезияның вулканология және геологиялық қауіптерді азайту орталығы Гунунг Баруджари жарылысының радиусында қандай да бір қызмет болмауын ұсынды.

Жанартау құрамы

Ломбокта Риньяни жанартауы Санда траншеясының (жава траншеясы деп те аталады) солтүстігінде және белсенді солтүстік Бениофф аймағынан жоғары орналасқан. Нит концентрациясы өте төмен және магний/магний+Fe қатынасы төмен андезиттердің құрамына сүйенсек, Ринджани суиті мантиядан шыққан деген болжам бар, бірақ барлық андезиттер мен дациттер, сондай-ақ көптеген базальттар фракциялық кристалдану процестері арқылы өзгертілген болуы мүмкін. Көптеген жағынан Тынық мұхиты аймағындағы жанартаулардан шыққан суиттерге ұқсас Ринжани кальк сілтілі суиті, Ломбок аралының астындағы белсенді Бениофф аймағының үстіндегі перидотит мантиясының ішінара балқыуынан пайда болған деген қорытындыға келді. Плейстоцен және жақындағы Ринжанидің белсенді калькалькалиндік суиті лавалардың әртүрлі түрлерінен тұрады. Оларға: анкарамит, жоғары алюминийлі базальт, андезит, жоғары калийлі андезит және дацит жатады. Изотоптық және геохимиялық шектеулер бұл суиттің суб-аркалық мантиядан шыққандығын көрсетеді. Геохимиялық модельдер фракциялық кристалданудың суиттің дифференциациясындағы маңызды процесс екенін көрсетеді, бірақ анкарамит – жоғары алюминийлі базальт – андезит – дацит сериясы сұйықтықтардың үздіксіз эволюциялық спектрін білдірмейді. 1995 жылдың қыркүйегінде Ринжаниден шыққан күлді бұлт туралы авиациялық есеп жарияланды. Балидің ұшу ақпараттық аймағы 12 қыркүйек күні таңертең Ринжанидегі жанартаулық белсенділік туралы хабарлама шығарды. Күлді бұлт оңтүстік-батысқа қарай, шамамен биіктікте жылжып бара жатқаны хабарланды. 1994 жылдың 3 қарашасында Ринжани жанартауының шыңынан ағып шыққан суық лахар (жанартаулық саз ағыны) Кокок Женггак өзенімен төмен ағып, Айкмел ауылынан 30 адамды өлтірді. Олар өзеннен су алу кезінде күтпеген жерден ағынның құрбаны болды. 1994 жылдың 9 қарашасында бір адам із-түзсіз жоғалып кетті. Ауылға ешқандай зақым келгені туралы хабарланбады. Жергілікті вулканологтар қатты жаңбырдың қосымша лахарларды тудыруы мүмкін екенін атап өтті. 1994 жылдың 4 маусымы мен 1995 жылдың қаңтары аралығында DVGHM (Вулканология және геологиялық қауіптерді азайту дирекциясы) Ринжаниде жарылыстар болғанын хабарлады. Бұл жарылыстар Баруджари жанартауынан болды. 1994 жылдың мамыр айында Баруджари конусының кратер төбесінде жарқырау байқалды, ол 1966 жылдың тамыз айынан бері маңызды белсенділікке ұшырамаған еді. Портативті сейсмограф (PS 2) және телеметриялық сейсмограф (Teledyne) 27 мамыр мен 9 маусымда іске қосылды. 27, 28, 30 және 31 мамырда бір күндік вулкандық жер сілкінісі тіркелді. 4 маусымнан кейін магманың жоғары көтерілуімен байланысты болуы мүмкін, ең көп амплитудасы 35 мм болатын жанартаулық сілкініс тіркелді. 1994 жылдың 3 маусымында сағат 02:00-де Баруджари конусы күлді бұлтты жоғары жіберіп, атыла бастады. 1994 жылдың 8 маусымындағы баспасөз хабарламасында "тұншыққан лава" және "қалың түтін" шығатыны, сондай-ақ шыңнан көтерілген күлді бұлттан жақын маңдағы ауылдарға күл түсетіні айтылды. 1994 жылдың 3-10 маусымы аралығында Сембалун Лаванг вулканы обсерваториясынан (шамамен солтүстік-шығысқа қарай) күн сайын 172 жарылыс естілді. Бұл кезеңде сейсмикалық деректерде жарылыстардың саны күн сайын 68-ден 18720-ға дейін өскенін көрсетті. Жарылыстар кем дегенде 1994 жылдың 19 маусымына дейін үздіксіз болды, ал ең жоғары күлді бұлттың биіктігі 1994 жылдың 9-11 маусымында тіркелді. 1966 жылдың 28 наурызы мен 1966 жылдың 8 тамызы аралығында Ринжанидің атылу тарихының жазбалары вулкандық жарылыс индексі (VEI) 1-ге тең белсенділік болғанын көрсетеді. Лаваның көлемі және тефраның көлемі тіркелді. Аталған белсенділік аймағы Баруджаридің шығыс жағында орналасқан. 1944 жылдың желтоқсан айында Ринжаниде маңызды оқиға болды. 1944 жылдың 25 желтоқсаны мен 1945 жылғы қаңтардың 1-і аралығындағы жарылыс белсенділігі вулкандық жарылыс индексі бойынша 2-ге бағаланды. Бұл оқиға жаһандық вулканизм бағдарламасының тарихи жазбаларында тіркелген, онда лава көлемі көрсетілген және Баруджаридің (Ромбонган) солтүстік-батыс жағындағы белсенділік аймағында болды. Жарылыс сипаттамалары: орталық ернеудегі жарылыс, бүйірдегі (эксцентрикалық) ернеудегі жарылыс, кратерлік көлдегі жарылыс, жарылғыш жарылыс, лава ағыны және лавалық күмбездің шығуы, сондай-ақ жер мен мүлікке келтірілген залалдар сипатталды. 2004 жылғы 27 қыркүйекте DVGHM (Вулканология және геологиялық қауіптерді азайту дирекциясы) Ринжанидің қауіпті мәртебесін вулкандық жарылыс индексі (VEI) 2-ші (сары) ескерту деңгейіне көтеру туралы шешім қабылдады. 2004 жылдың соңғы үштен бір бөлігінде вулкандық және тектоникалық жер сілкіністерінің саны өсті. Олардың өсуі 2004 жылдың 18 тамызынан бастап тектоникалық жер сілкіністерінің санының артуынан кейін болды. 2004 жылдың 23, 24, 25 және 26 қыркүйегінде сілкініс тіркелді. Сілкініс амплитудасы 12 мен 13,5 мм аралығында болды, ал сілкініс ұзақтығы 94 мен 290 секунд аралығында болды. 2004 жылдың 1 қазанында сағат 05:30-да Ринжани атыла бастады. Жарылыс салдарынан билік органдары дереу қауіпті мәртебені 3-ші (қызғылт) деңгейге көтерді. 2004 жылдың 1 қазанындағы алғашқы жарылыс туралы мәліметтер нақты емес. 2004 жылдың 2-5 қазаны аралығындағы жарылыстар шыңнан жоғары күлді бұлттарды жіберді. Сұр, қалың күлді бұлттар солтүстікке қарай жылжыды және әр жарылысқа детонациялық дыбыстар ілесіп отырды. Кезекті жарылыстар 5-тен 160 минутқа дейін аралықтармен болды. Жарылыстар Баруджари жанартауының солтүстік-шығыс беткейінде болды. Кейбір материал Баруджаридің шыңынан да төгіліп, оның төңірегіне түсті. Джакарта Пост газетіндегі хабарламада эвакуация қажет емес екені айтылды. 2004 жылдың 1 мамыры мен 5 қазаны аралығындағы белсенділікке вулкандық жарылыс индексі (VEI) 2 бағасы берілді. 2009 жылдың 2 мамыры мен 20 желтоқсаны аралығындағы белсенділікке вулкандық жарылыс индексі (VEI) 2 бағасы берілді. Бұл кезеңдегі белсенділік орталық ернеудегі жарылыс, бүйірдегі (эксцентрикалық) ернеудегі жарылыс, жарылғыш жарылыс және лава ағыны сипаттамаларына ие болды.

2010 жыл

Ринджани 2010 жылғы 22 мамырда үш рет атқылап, белсенділігі 23 мамырдың таңына дейін жалғасты. Жанартауды ресми бақылайтын агенттік мәліметінше, Ринджани тауынан шыққан күл атмосфераға екі километрге дейін көтеріліп, егістерге зиян келтірді. Сол кезде жанартау ауыл тұрғындарына қауіп төндірмеді. 2010 жылғы ақпанда Г. Ринджанидің солтүстік-шығысында орналасқан Гунунг Ринджани бақылау бекетіндегі бақылаушылар жанартаудан бір ақшыл түсті бұлттың көтерілгенін көрді. Тығыз ақшыл (немесе қоңыр) бұлттар 2010 жылғы наурызда 26 рет, ал 2010 жылғы сәуірде 41 рет көтерілді. 2010 жылғы 1 және 2 мамырда байқалған бұлттар «шоколад» түстес болды және биіктікке көтерілді. 2010 жылғы ақпаннан сәуірге дейін сейсмикалық белсенділік азайды, бірақ жер сілкіністерінің максималды амплитудасы артты. CVGHM (Вулканология және геологиялық қауіптерді азайту орталығы) күлдің атылуы мен ыстық материалдың Ринджани кальдерасына түскенін, бірақ бір бөлігінің кальдерадан сыртқа ұшып кеткенін де атап өтті. 2010 жылдың басындағы белсенділік Гунунг Баруджари төңірегінде болды, ол Ринджанидің Сегара Анак кальдера көліндегі кальдерадан кейінгі конус болып табылады. Индонезияның вулканологиялық қызметі 2010 жылғы 1 мамырда Г. Ринджаниден түтін бағанасының көтерілгенін, «қалың қоңыр түсті және күшті қысыммен 1300–1600 метр биіктікте атылулар жасап тұрғанын» хабарлады. Олардың 4 мамырдағы «Евалуаси Кegiatan G. Ринджани» есебінде 2010 жылғы 1 мамырда сағат 10:00-де төрт жарылғыш жер сілкінісі 6–53 мм максималды амплитудамен және 110 секундтық ұзақтықта, 1 мм максималды амплитудамен және 55 секундтық ұзақтықта жер сілкінісі, 15 жергілікті тектоникалық жер сілкінісі және екі тектоникалық жер сілкінісі тіркелді. 2010 жылғы 2 мамырда вулкандық жарылыс индексінің (VEI) дабыл деңгейі 2-ге (1–4 шкаласы бойынша) көтерілді. Спутниктік суреттерді талдау нәтижесінде Дарвин VAAC (Волкандық күл туралы кеңес беру орталығы) 5 мамырда Ринджаниден күл бұлттарының көтерілгенін, теңіз деңгейінен (а.с.м.) белгілі бір биіктікке дейін көтеріліп, солтүстік-батысқа қарай жылғанын хабарлады. Алты сағаттан кейін бұл бұлт суреттерде көрінбеді. CVGHM (Вулканология және геологиялық қауіптерді азайту орталығы) VAAC-ке үзіліссіз белсенділіктің нәтижесінде кальдерадан жоғары күл бұлттары пайда болуы мүмкін екенін ескертті.

2015 жыл

2015 жылдың 31 қазанында Риньяни тауы тағы да жаныла бастады.

2018 жыл

2018 жылдың 29 шілдесінде 6,4 магнитудалы жер сілкінісі Ринжани тауының солтүстік жағындағы жер көшкіндерін қозғады.

2018 жылғы тамыз

2018 жылдың 5 тамызында Ломбок аймағын тағы бір жер сілкінісі шалып, солтүстік жағалауға жақын болғандықтан, көшкіндер мен шағын цунамиларға себеп болды. Ринжани тауының маңынан жарылыс болуы мүмкін деген алаңдаушылықтан халық эвакуацияланды, бірақ Ринжаниде де, Бали аралындағы Агунг тауында да белсенділіктің артуы тіркелген жоқ.

Бақылау бағдарламасы

Гунгун Ринжани бақылау бекеті Ринжани Сембалун, Шығыс Ломбок ауданындағы Лаванг ауылында, Сембалун бөлімшесінде, Г. Ринжаниден 2,5 км (4000 фут) солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Осы бекеттегі бақылаушылар Г. Ринжани, Г. Баружари/Г. Тенга вулкандарын, Сегара Анак кальдерасының ішіндегі жағдайды қадағалайды.

Ринжани ұлттық паркі

1997 жылы құрылған Гунгун Риньяни ұлттық паркі вулкан мен кальдераны қорғайды. Туризмнің дамуына байланысты саяхатшылар оның шетін аралап, кальдераға түсе алады, тіпті ең биік нүктеге қатысты қиын жорықтарға шығады; алайда, қаза болғандардың жағдайлары да кездеседі. 2009 жылдың шілдесінде сол кездегі жанартаулық белсенділікке байланысты саммит жолы жабылды, ал белсенділік төмендегеннен кейін қайта ашылды. 2010 жылдың басынан, мамыр айына дейін Ринжаниге қол жеткізу жанартаулық белсенділікке байланысты уақыт-уақыт шектелді. Парк тау шаруашылығы мен жаяу серуендерге танымал және маңызды табиғат қорығы және су жиналатын аймақ болып табылады. Парк ресми түрде парктің шекарасында орналасқан және одан тыс жердегі қорғалған орманды да қамтиды. Тау және оның айналасындағы кішірек таулары Ринжани тауы ұлттық паркін (Taman Nasional Gunung Rinjani) құрайды. Ринжани тауы Conservation International and Traveller (2004) ұйымынан Дүниежүзілік мұрагерлік сыйлығын алды және Дүниежүзілік саяхат және туризм кеңесінің (WTTC) «Ертеңгі туризм үшін» (Tourism for Tomorrow Awards) сыйлығының финалисі атанды (2005 және 2008 жылдары). Ринжани соқасы 2003 жылы табылды және 10 жылдық зерттеулерден кейін жаңа эндемикалық түр ретінде мойындалды (үлгілері 19 ғасырда жиналған, бірақ Моллука соқасы деп жіктеліп келген).

Ринджани вулканының атылу тарихы

VEIDate Start StopLava VolumeTephra VolumeArea of ActivityEruptive CharacteristicsNoteRefs ?2016 27 қыркүйек 14:45 WITA Гунун Баружари Атмосфераға күл шығарылды 22010 ақпан2010 мамыр 23 Гунун Баружари Күл қаптауынан қызғылт материал Ринжани кальдерісіне құлады, бір бөлігі кальдерадан сыртқа ұшып шықты, күл қаптауы 5,5 км биіктікке көтерілді, сондай-ақ 2 км-ге дейін күл қаптауы, лава ағындары, егінге зиян келді SI / USGS Weekly Volcanic Activity Report RinjaniPVMGV Evaluasi Kegiatan G. Rinjani ABC Asia Pacific News Service 24 мамыр201042,550 ± 50 B. P.0.4 км³Ринжани пумицісін және суб-плинийлік пумицілік шөгіндіні құрады14C