Кіріспе

Үлкен артиллерияның түрі – темір жол артиллериясы, сонымен қатар рельс артиллериясы деп те аталады. Бұл көбінесе теңіз артиллериясынан қалған үлкен артиллериялық құрал, арнайы жасалған темір жол вагонына орнатылып, осы вагонда тасымалданып, атылады. Көптеген елдер темір жол артиллериясын жасаған, бірақ ең танымалдары – Германияның Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарда қолданған үлкен "Крупп" өндірісіндегі артиллериялық құралдары. Шағын артиллериялық құралдар көбінесе бронепоезддердің құрамына кіретін. Жақсы рельстер бар жерлерге ғана жылжый алатын, артиллериялық оққа тұсу немесе әуе шабуылынан жойылу қаупі бар темір жол артиллериясы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қолданудан шығарылды.

Құрылыс мәселесі

Темір жол артиллериялық қаруының конструкциясында, кәдімгі артиллериялық құралдан өзге, ескерілуі тиіс үш ату мәселесі бар. Атап айтқанда, қарудың нысанаға бағыттау үшін бүйірге қалай жылжытылатыны; кері серпіліс күшінің көлденең құрауы қарудың шассисімен қалай жұтылатыны және тік кері серпіліс күшінің жерге қалай жұтылатыны.

Өткінші жолдың әдістері

Бірінші әдіс – тек қисық жолдың қисық бөлігімен немесе айналмалы платформа арқылы қозғалу, онда мылтықтың орнатылған жерін жылжытуға ешқандай мүмкіндік жоқ. Екіншісі – теміржол вагонының корпусын тіректерімен жылжыту, бұл «вагонды жылжытуға арналған орнату» деп аталады. Әдетте, бұл екі жаққа бірнеше градусқа ғана шектеледі, егер орталық тіреу және жылжыту роликтерімен күрделі негіз салынбаса. Осындай жағдайда негіздің конструкциясы ғана жылжыту мөлшерін шектейді. Үшінші таңдау – жеке мылтық орнатудың теміржол вагонының корпусына қатысты айналуына рұқсат беру, бұл «жоғарғы шассиді жылжытуға арналған орнату» деп аталады. Бұл әдетте мылтықты орталық тіреуге орнатуды талап етеді, ол өз кезегінде вагон корпусына бекітіледі. Көптеген жағдайларда, мұндай орнатуларға кері соққы күштеріне қарсы тұру үшін бірнеше тіреулер, тұрақтандырғыштар немесе жерге бекіткіштер қажет, және олар көбінесе кішкентай мылтықтар үшін қолайлырақ. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін американдық теміржол артиллериясының сараптамасы көрсеткендей, тіпті шағын жылжытудың да нақты түзетулер үшін пайдасы жоғары болғандықтан, соңғы екі жылжыту әдісінің кез келгені бекітілген орнатудан артық.

Қайта тарту жүйелері

Темір жол пуляларының керілу күшін сіңірудің төрт негізгі әдісі бар: бишек керілу, жоғарғы шанақтың керілуі, сырғанау керілу және дөңгелек керілу. Бишек керілу – қарудың гидравликалық буферлермен тоқтатылып, артқа қарай бишегінде кері қозғалуын білдіреді. Ол спиральді серіппелер немесе керілу күшімен қысылатын пневматикалық рекуператор цилиндріндегі ауа арқылы бастапқы орнына қайтарылады. Бұл ең көп таралған әдіс, жеңіл теміржол пулялары және француздық Canon de 75 modèle 1897 үлгісінен кейін жасалған барлық далалық артиллерия үшін қолданылады. Жоғарғы шанақтың керілуі – қарудың төменгі шанақта орнатылған бекітілген рельстердегі дөңгелектермен қозғалатын жоғарғы шанақта орналасқан жағдайы. Қару және жоғарғы шанақ бірге керіледі, оларды әдеттегі гидравликалық буферлер ұстап тұрады. Бастапқы орнына оралу гравитация күшімен, қару мен шанақтың жоғары көтерілген көлбеу рельстерге шығуы арқылы, серіппелермен немесе тіпті кейбір импровизацияланған орнатулардағы резеңке таспалармен жүзеге асырылады. Ол тік бұрыштарда атуға қолайлы емес, себебі керілу күшінің тік компонентінің көп бөлігін сіңіре алмайды. Сырғанау керілуінде машина корпусы астына орналасқан ағаш көлденең сәулелер немесе "ұйықтар" орналастырылады, олар жолға енгізілген арнайы арқалықтарға түсіріледі, соның салдарынан орнату салмағының шамамен жартысы шассиден арқалықтарға ауыстырылады. Қару, машина корпусы және шасси бірге кері қозғалады, ал көлденең сәулелердің арқалықтармен сырғанауынан туындаған үйкеліс керілу күшін сіңіреді, артқа қарай қозғалғаннан кейін. Қаруды бастапқы орнына оралуына мүмкіндік беру үшін ұйықтарды қайтадан көтеру қажет. Бұл көбінесе дөңгелектерге бекітілген тісті дөңгелектерді қоздыратын қол дөңгелектерімен немесе көбірек заманауи орнатулардағы электр моторларымен жасалады. Осы типтегі орнатулардың көпшілігі айналуға қабілетсіз болды және қисық жол немесе айналмалы платформадан атылуы керек болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі американдық теміржол артиллериясының бағасы оның беріктігін, өндіріс оңайлығын және пайдалану ыңғайлылығын жоғары бағалады, бірақ оның кішкентай пулялар үшін қолайсыздығын мойындады, себебі операция уақыты тым ұзақ және айналу мүмкіндігі болмады, сондай-ақ ол үлкен гаубицалар үшін жоғары бұрыштарда атуға қолайлы емес еді, себебі олардың оқшаулау күштері өте зор болды. Бұл әдістер көбінесе бір-бірімен үйлесімде қолданылды. Мысалы, француздық теміржол гаубицасы бишек және сырғанау керілуін қолданды. Америкалық 14"/50 калибрлі Mark II теміржол пулясы, Ұлыбританияның 14 және 12 дюймдік теміржол пулялары сияқты, бишек және дөңгелек керілуін пайдаланды. Тек ең көне қарулар жоғарғы шанақ және сырғанау керілуінің комбинациясын қолданды. Мысалы, британдық BL 9,2 дюймдік теміржол пулясының алғашқы орнатулары.

Анкоридж

Доңғалақтап және сүйрегішпен керілу әдістерінің үйлесімі кері итеру күшінің көлденең және тік компоненттерін сіңіріп, ешқандай арнайы дайындық қажет етпеді, бірақ қалған барлық түрлер тік күшті жерге жеткізу үшін бір әдіс талап етті. Бір жолы – рельстерге немесе жерге арқалықтар, балкалар, төсемдер немесе иінтіректермен платформа салу. Көлденең компонентті жылғалатын кері итеру немесе рельс қысқыштары, тіреулер немесе бекіту үшін таяқтар азайтуға көмектеседі. Француздық "Шнайдер" және оқ-дәрі орналымдары, сондай-ақ британдық 9,2 дюймдік зеңбіректер мен 12 дюймдік гаубицалар рельс қысқыштарын немесе тіреулерді пайдаланды. Америкалық зеңбірек және француздық 240 мм Canon de Mle 1893/96 M таяқтарды қолданды. Одан кейін Е. Репин (жоба, 1855), П. Лебедев ( "Теміржолдарды Материк қорғауға қолдану", 1857) және П. Фомин (ірі калибрлі зеңбірек жобасын әзірлеген, 1860) келді.

Америка Азаматтық соғысы

Бірінші теміржол қаруы – 32 фунттық Брук әскери-теңіз винтовкасы болды, ол бір вагонда орнатылып, теміржол рельстерінен жасалған көлбеу қорғанышпен қамтылған. 1862 жылғы 29 маусымда Роберт Ли пушканы локомотивпен Ричмонд және Йорк өзенінің теміржол желісі (кейіннен Оңтүстік теміржолының бөлігі) арқылы жылжытып, Савидж стансасы шайқасында генерал Джордж Макклелланның Ричмондты қоршауға алу жоспарларына кедергі келтірді. Петербургті қоршау кезінде теміржол вагонына орнатылған кем дегенде бір 13 дюймдік одақтық қоршау минометінің суреті сақталған. Ол «Диктатор» немесе «Петербург экспресі» деп аталды. Алғашқы оқ атылғанда, кері соққысы оның орнатылған вагонын қиратты. Қосымша тіреулермен нығайтылған және темір пластинамен жабылған вагон толық зарядтан кейін кері соққыдан зақымдануға төтеп бере алды. Содан кейін «Диктатор» Петербург және Сити-Пойнт теміржолының бір бөлігінен атылды, онда нығайтылған вагонды теміржолдың қисығы бойынша жылжыту арқылы оқтарды конфедераттардың қатарларындағы әртүрлі нысаналарға бағыттауға мүмкіндік болды. «Диктатор» Честерфилд Хайтстағы конфедераттардың қаруларын үнсіздікке мәжбүр етті, олардың одақтың қатарының оң жағына шабуыл жасауына жол бермеді. Тағы бір сурет бар, онда «Петербургті қоршауда қолданылған теміржол батареясы» деген жазуы бар броневозға орнатылған қару көрсетілген, бірақ бұл жазуды растайтын мәтіндік дәлелдер жоқ, сондықтан бұл 1862 жылғы конфедераттардың қаруының суреті деген мәлімдеме күмәнді.

Франция

Франция Парижді қоршау кезінде (1870–1871) де импровизацияланған теміржол қаруларын қолданды. Францияда лейтенант-полковник Пейне 1883 жылы алғашқы теміржол қаруын жобалағандығымен жиі аталады. Командир Мугин 1870 жылы теміржол вагондарына қару орнатумен танымал. Француз қару-жарақ өндірушісі Шнайдер 1880-ші жылдардың соңында бірнеше модельдер ұсынды және жағалау қорғанына арналған қару жасады, олардың кейбіреулерін 1890-шы жылдары Дания үкіметіне сатты. Сондай-ақ, олар 1910 жылы Перу үшін TAZ Schneider Obusier de 200 "Pérou" sur affût жүк көлігі үлгісін жасады, бірақ олар ешқашан жеткізілмеді.

Ұлыбритания

Ұлыбритания екінші Бур соғысы кезінде Лейдисмит қоршауы мен көтерілісі кезінде қолданылған теміржол вагондарына бірнеше қару орнатты. Кейптаун жағалау қорғанысынан алынған 9,2 дюймдік зеңбірек теміржол вагонына орнатылып, Йоханнесбургтің солтүстік-шығысындағы Белфаст қаласындағы Бурлардың қорғанысына жасалған британдық шабуылға көмектесу үшін дайындалды, бірақ шайқас оған әрекетке түсуге мүмкіндік бермей аяқталды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыста теміржол артиллериясының соңғы қолданылуы болды, онда нацистік Германияның жауынгерлік қолданыста болған ең ірі артиллериялық құралы – Schwerer Gustav қаруы қолданылды. Францияның құлауынан кейін Германия өзінің қару-жарақ тізіміне 58 француздық қаруын қосты, ал Италияға 19 француздық қару берілді, олардың көпшілігі итальяндықтар капитуляциядан кейін немістерге түсті. Вермахт үш 40,6 см (16 дюйм) қаруды қолданды. Британ армиясы Шығыс Кент жеңіл темір жолына үш 13,5 дюймдік (34,3 см) теміржол қаруын орналастырды, оларды Лайдден және Шепардсвелл аймағында орналастырды. Бұл қарулардың кодтық атаулары «Гладиатор», «Көнекей өзгертуші» және «Бейбітшіл» болды. 12 дюймдік теміржол қаруы АҚШ Армиясының қару-жарақ мұражайында, Форт Грег Адамс, Вирджиния штатында сақталады. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің 14"/50 калибрлі теміржол қаруы Вашингтон теңіз күштері сарайында сақталған. Неміс 283 мм Krupp K5 қаруы («Anzio Annie») Вирджиния штатының Форт Грег Адамс қаласындағы АҚШ Армиясының қару-жарақ мұражайында қойылған. Ол Анцио жағалауын атқылаған және одақтастар қолға түсіргенге дейін екі неміс қаруынан құралған, ал олардың экипаждары жартылай бұзып тастаған. Екінші 283 мм Krupp K5 Францияның солтүстігіндегі Аудингенге жақын орналасқан Тодт бекінісі мұражайында көруге болады. Кеңес дәуірінің 305 мм MK 3 12 қарулары Ресейдегі Ломоносов қаласына жақын Красная Горка бекінісінде және Санкт-Петербургтегі Теміржол техникасы мұражайында сақталады. Советтік 180 мм ТМ 1 180 қаруларын Красная Горка бекінісінде, Ұлы Отан соғысы мұражайында, Мәскеуде және Украинаның Севастополь қаласындағы теміржол вокзалында көруге болады. Америкада жасалған соңғы 178 мм теміржол қаруы қазір Бразилияның Рио-де-Жанейро қаласындағы Музей-военный конде-де-Линхарес мұражайында қойылған. Бұл қару болмаса да, Чехалис, Вашингтон штатының Чехалис Централия RR-да үлкен қызығушылық тудыратын нәрсе бар. Ол – 1918 жылғы теміржол вагонының 12 дюймдік мортирге арналған үлгісі. Бұл вагондар 1920 жылдардың басында ескірген жағалау артиллериясын жылдам ету үшін салынған. Екінші дүниежүзілік соғыстың басында барлық қарулар жойылғанмен, бұл вагон Бремертон теңіз базасында сақталған. Тампадағы Тампа университетінде M1918 теміржол платформасында, вагонсыз 8 дюймдік қару бар.