Кіріспе

Американдық актер (1903–1984)

Лютер Адлер (туған Люта Адлер; 4 мамыр 1903 – 8 желтоқсан 1984) – американдық актер, театр, кино және теледидарда жұмыс істеген, сондай-ақ Бродвейде спектакльдер қойған режиссер.

Ерте өмір

Адлер 1903 жылдың 4 мамырында Нью-Йорк қаласында дүниеге келді. Ол орыс еврей актерлері Сара мен Джейкоб П. Адлердің алты баласының бірі еді. Оның әкесі Америкадағы идиш театрын құрушылардың бірі деп есептеледі. Оның туыстары да театр өнерінде еңбек етті; оның қарындасы Стелла Адлер актриса және драма сабақтарын оқытушы болды. Оның інісі Джей де актер еді.

Мансап

Адлердің әкесі оған алғашқы актерлік жұмысын 1908 жылы Манхэттендегі Талия театрында «Шмендрик» атты идиш пьесасында берді; Адлер сол кезде 5 жаста еді. Оның алғашқы Бродвейлік пьесалары: 1921 жылы «Керең шебердің қолы», 1923 жылы «Күлкілі», 1925 жылы «Маймыл сөйлейді», 1926 жылы «Ақша бизнесі» және «Біз – американдықтар», 1927 жылы «Джон», 1929 жылы «Қызыл тотық» (немесе «Тұтық») және «Көше сахнасы» болды. 1931 жылы Адлер Шерил Кроуфорд, Гарольд Кларман және Ли Страсберг құрған «Group Theatre (Нью-Йорк)» театр ұжымының алғашқы мүшелерінің бірі болды. Ұйымдастырушылар, сондай-ақ топтағы актерлер «солшыл саяси көзқарастарға ие болды және маңызды әлеуметтік мәселелерді көтеретін пьесалар қоюды қалады». Ұжым он жыл бойы жұмыс істеді, жиырма қойылым жасады және көптеген актерлерге, режиссерлерге және драматургтарға шабыт берді. Сол жылдары топ мүшелеріне Лютер, Лютердің әпкесі мен інісі, Стелла Адлер мен Джей Адлер, Элия Казан, Джон Гарфилд, Пол Грин (драматург), Говард Да Силва, Гарри Морган (Гарри Брэтсбург ретінде танылды), Франшот Тоун, Джон Рэндольф, Джозеф Бромберг, Майкл Гордон, Уилл Гир, Клиффорд Одетс және Ли Дж. Кобб кірді. Элия Казан Адлерді компаниядағы ең жақсы актер деп есептеді. 1932 жылы Адлер Джон Говард Лоусонның «Бақыттың тарихы» пьесасында ойнап, өзінің игерген рөлі үшін мақтауға бөленді. 1933 жылы Адлер қысқа мерзімге «Кейтрин Корнелл труппасына» қосылып, «Шет елдік бидай» пьесасында Корнеллмен бірге ойнады, бірақ 1934 жылы ол топқа оралып, әпкесі Стелламен бірге «Алтын бүркіт жігіт» пьесасында ойнады. «Алтын бүркіт жігіт» көрермендерге ұнамады және қысқа ғана уақытқа созылды. Адлер пьеса сәтті болмайтынын сезіп, премьераға дейін: «Жігіттер, менің ойымша, біз тірі емес нәрсемен жұмыс істеп жатырмыз» деді. Адлер «Group Theatre (Нью-Йорк)» ұжымының қойылымдарында: «Оян да ән айт!» және «Жоғалған жұмақ» (екеуі де 1935 жылы), ал 1937 жылы Франсис Фармермен бірге «Алтын бала» пьесасында өнер көрсетті. Ол сондай-ақ Курт Вейлдің соғысқа қарсы мюзиклі «Джонни Джонсон» (1936) мен 1939 жылы «Group Theatre» ұжымының «Тандер Рок» қойылымында капитан Джошуа рөлін ойнады. «1930 жылдардың соңына қарай топтың біртұтастығы күн санап бұзыла бастады. Ұзаққа созылған қаржылық қиындықтар мен «әдістеме» туралы ұзаққа созылған даулар олардың ынтымағын жойды және 1941 жылы топ таратылды». 1940 жылдардың басында Адлер режиссерлікпен айналыса бастады, бірақ оның алғашқы «Олар төсекте тұруы керек еді» қойылымы 1942 жылы 11 спектакльден кейін жабылды. Оның келесі режиссерлік жұмысы «Туды тудыру» 1946 жылы 120 спектакльге созылды және жаңа келген Марлон Брандо басты рөлдердің бірінде ойнады. 1965 жылы келісімшарт бойынша туындаған дау кезінде Зеро Мостель Бродвейдің «Қолыста скрипкашы» қойылымындағы рөлінен бас тартқанда, Адлер Тевье рөлін сомдады.

Кино және теледидар мансабы

1937 жылы Адлер фильмдерде ойнай бастады, бірақ олар оның басты мақсаты болған емес. Оның түсірілген фильмдері: «Cornered» (1945), «Wake of the Red Witch» (1948), «House of Strangers» (1949), «D. O. A.» (1949), «Шөл түлкісі: Роммельдің тарихы» (1951) (Гитлер рөлінде) және «М» (1951). 1950 жылдары Лютер Адлер қара тізімге енген режиссерлер мен актерлердің қатарында болды. Кейін ол «Voyage of the Damned» (1976) және «Absence of Malice» (1981) фильмдерінде ойнады. Ол сонымен қатар «Crossroads», «General Electric Theater», «Kraft Television Theater» және «Robert Montgomery Presents» сияқты әртүрлі телебағдарламаларда да қатысты. 1960 жылы ол «The Twilight Zone» ғылыми-фантастикалық сериалында кедей ломбардшы Артур Касл рөлінде, Виви Янис оның әйелі Эдна рөлінде, «Шыстақтағы адам» атты эпизодта (тағы да Гитлер рөлінде) түсті. Эпизодта жын ерлі-зайыптыларға төрт тілек сыйлайды, бірақ олар бақытқа жеткізбейді. Ол сондай-ақ «The Untouchables», «Ben Casey», «77 Sunset Strip», «Mission: Impossible», «Hawaii Five-O» сериалдарының эпизодтарында, ең әйгілісі – сериалдың үш бөлімді «'V' for Vashon» эпизодында, «The Streets of San Francisco», «Naked City» және «Route 66» сериалдарында ойнады.

Жеке өмірі мен мұрасы

Адлер 1938 жылдан 1946 жылға дейін актриса Сильвия Сидниге үйленді және Сиднидің жалғыз баласы, оның ұлы Яковтың әкесі болды, ол анасынан бұрын қайтыс болды. Өмір бойы демократ болған ол және оның бауырлары 1952 жылғы президенттік сайлауда Адлай Стивенсонды қолдады. Адлер – Марк Кемблдің «Исімдер» пьесасындағы кейіпкер, ол бұрынғы «Топтық Театр» мүшелерінің АҚШ-тың антиамерикандық қызметтері жөніндегі комитетімен күресін көрсетеді.