Кіріспе

1864 жылы американдық Азамат соғысы кезінде Вирджиниядағы шайқастар сериясы – Ричмонд-Петербург науқаны.
| жауынгер1 = Америка Құрама Штаттары (Одақ)
| жауынгер2 = Конфедеративтік Штаттар (Конфедерация)
| басшы1 = Улисс С. Грант, Джордж Г. Мид
| басшы2 = Роберт Э. Ли
| бөлімшелер1 = * Потомак армиясы
IX корпус
XVIII корпус (Джеймс армиясы)
| бөлімшелер2 = Солтүстік Вирджиния армиясы
| күші1 = 103 875–124 232 («қызметке қабілетті»)
| күші2 = 60 000–65 000
| қазалар1 = 54 926 жалпы (7 621 қаза тапқан; 38 339 жараланған; 8 966 тұтқынға алынған/жоғалған)
| қазалар2 = 30 000–35 000 (шамамен)

Бұрынғы Одақ науқандары Вирджинияда Конфедерация астанасы Ричмондты басты мақсат ретінде белгілесе, бұл жолы мақсат Ли армиясын жою арқылы Ричмондты басып алу болды. Линкольн бұл стратегияны өз генералдарына ұзақ уақыттан бері ұсынып келді, өйткені қаланың оның негізгі қорғаныс армиясы жеңілгеннен кейін сөзсіз құлайтынын түсінді. Грант Мидке: «Ли қайда барса, сен де сонда баруың керек» деп бұйырды. Ол жылдам және шешуші шайқасқа үміттене білді, бірақ сонымен қатар тозу соғысына дайын болды. Оның мақсаты – «жаудың қарулы күштеріне және оның ресурстарына үздіксіз соққы беру, егер басқа жол болмаса, оған ортақ еліміздің адал бөлігінің конституция мен заңдарына тең бағынудан басқа ештеңе қалдырмау» еді. Одақ пен Конфедерация тарапынан көп шығын болуы мүмкін еді, бірақ Одақтың жоғалған сарбаздар мен жабдықтарды ауыстыруға көбірек мүмкіндіктері болды.

Қарсылас күштер

Гранттың әскер саны басым болғанымен, ол адам күші мәселесіне тап болды. Өткен жылы Геттисбург шайқасында ауыр жеңіліске ұшырағаннан кейін I және III корпус таратылып, олардың сақталған әскерлері басқа корпусқа бөлінді, бұл бөлімдердің ынтымағы мен моральдық жағдайына нұқсан келтірді. Грант жау территориясында шабуылдауға мәжбүр болғандықтан, өзінің жабдықтау базаларын және олардан әскеріне дейінгі байланыс жолдарын қорғауы қажет болды. Дәл осы себепті Грант кампания барысында Лидің оң фланкінен айналып өтуге бірнеше рет тырысты, Вирджинияның ішкі аймағындағы Оранж және Александрия теміржолдарының орнына, су арқылы жабдықтау жолдарын пайдаланды. Сонымен қатар, оның көптеген сарбаздарының үш жылдық қызмет мерзімі аяқталуға жақын болғандықтан, олар қауіпті шабуылдарға қатысуға құлшынбады. Осы қиындықтарды шешу үшін Грант Вашингтон маңындағы ауыр артиллериялық батареялардағы әскерлерді жаяу әскер полктеріне қайта жіберу арқылы әскерін күшейтті.

Шөл дала (1864 жылдың 5-7 мамыры)

Құрлықтық науқан 1864 жылдың 4 мамырында Грант әскерлері Рапидан өзенін кесіп өткеннен кейін басталды. Гранттың мақсаты – Лиді оның Майн Рун бекіністерінен тыс жерде, күшін сыртқа шығару немесе оларды айналып өту арқылы шайқасқа мәжбүрлеу болды. Ли өзінің генералдық шеберлігіне тән батылдықты көрсетіп, Грант қалағандай қимыл жасады, бірақ Грант күткеннен тезірек. Одақ әскерлерінің Wilderness деп аталатын аймақты тазалауға уақыты жеткіліксіз болды – бұл бұталар мен қалың өсімдіктердің арасы, мұнда өткен жылы Чанселлерсвилл шайқасының бір бөлігі болған. Ли осы жерде шайқасқа кірісу арқылы Одақтың артиллериядағы басымдығын жойды. Ол Эуэлл корпусына Оранж жолында, А.П. Хилл корпусына Оранж Планк жолында, ал Джеймс Лонгстритке алыс Гордонсвиллден шабуыл жасауға бұйрық берді. 5 мамыр күні таңертең Уорреннің V корпусы Планк жолына қарай оңтүстікке қарай жылжуда еді, ал Эуэлл корпусы батыста Turnpike жолында пайда болды. Мид әскерін тоқтатты және егер конфедераттар шағын, оқшауланған топ болса, Уорренге шабуыл жасауға нұсқау берді. Эуэллдің әскері Саундерс Филд деп аталатын ашық алаңның батыс жағында жер қазу жұмыстарын жүргізді. Уоррен Мидтен Седжвиктің VI корпусы оң жағына келсін және шегінісін кеңейтсін деп кешіктіруді сұрады. Түскі сағат 1-ге қарай Мид кешігуден ашуланды және Седжвик келгенге дейін Уорренге шабуыл жасауға бұйрық берді. Бригада командирі генерал Ромейн Айрестің бригадасы оттан қорғану үшін жыртады жасырынды. Бригада командирі генерал Джозеф Бартлетт Айрестің сол жағына қарай жақсырақ ілгеріледі және генерал Джон М. Джонстың позициясын басып алды, ол қаза тапты. Алайда, Айрестің әскері ілгерілемегендіктен, Бартлетттің оң жақ фланкі шабуылға ұшырады және оның бригадасы ашық алаң арқылы кері қашуға мәжбүр болды. Бартлетттің сол жағында генерал Лисандер Катлер басқарған Темір бригадасы генерал Каллен А. Бэтл басқарған алабамалықтар бригадасына шабуыл жасады. Бастапқыда кері сүрінсе де, конфедераттар генерал Джон Б. Гордон басқарған бригадасымен қарсы шабуыл жасады, шекараны бұзып, Темір бригаданы қашуға мәжбүр етті. Хиггерсон фермасының жанында полковник Рой Стоун мен генерал Джеймс С. Райс бригадалары генерал Джордж П. Доулздің грузин және генерал Джуниус Дэниелдің Солтүстік Каролиналық бригадаларына шабуыл жасады. Екі шабуыл да қатты атыс астында сәтсіз аяқталды, және Кроуфорд өз әскеріне кері шегінуге бұйрық берді. Уоррен Саундерс Филдке артиллерия бөлімін шабуылын қолдау үшін жіберді, бірақ оны конфедерат сарбаздары басып алды, олар мылтықпен атылып, қараңғыға дейін қаруды жылжытудан бас тартты. Қарулы күрес кезінде дала өртеніп, екі жақтың да жауынгерлері жараланған жолдастарын жанған күйінде көріп, қорқып қалды. Седжвиктің VI корпусының алдыңғы қатарлары сағат 15:00-де Саундерс Филдке жетті, сол кезде Уорреннің әскері шайқасуын тоқтатты. Седжвик Turnpike жолының солтүстігіндегі орманда Эуэллдің қатарына шабуыл жасады және екі жақ та шабуылдар мен қарсы шабуылдар жасады, бұл шамамен бір сағатқа созылды, содан кейін екі жақ та жер қазу жұмыстарын жүргізу үшін шегінді. А.П. Хиллдің сол түстен кейін Планк жолына жақындауы байқалды, және Мид генерал Джордж В. Гетти басқаратын VI корпустың бөлімшесіне Брок жолындағы маңызды қиылысты қорғауға бұйрық берді. Геттидің әскері Хиллдің әскерінен бұрын келді және екі күш қысқаша шайқасты, Хиллдің әскері қиылыстан батысқа қарай бірнеше жүз метр қашықтықта кері шегінді. Мид Хэнкокқа өзінің II корпусын солтүстікке Геттиге көмекке көшуге бұйрық берді. Одақ әскері генерал-майор Генри Хеттің позициясына жақындаған кезде, олар алдынан келген атыстан тоқтатылды. II корпустың әр дивизиясы келген сайын, Хэнкок оны көмекке жіберді, Ли өзінің резервтерін, генерал-майор Кадмус М. Уилкокс басқаратын дивизияны шайқасқа салуға мәжбүр болды. Қатыгез ұрыстар түнгі мезгілге дейін жалғасып, екі жақ та басымдыққа ие бола алмады. 6 мамырда Хэнкоктың II корпусы таңғы сағат 5-те Хиллге шабуыл жасады, Уодсворт, Бирни және Мотт дивизияларымен Үшінші корпусты басып алды; Гетти мен Гиббон қолдау көрсетті. Ли Хиллге Лонгстриттің корпусы таң атпай Хиллді күшейту үшін келеді деп уәде берген еді, бірақ олар түнде ел аралап жүріп, баяу алға жылжуда және кейде жолдан тайып кетеді. Эуэллдің әскері таңғы сағат 4:45-те бірінші болып шабуыл жасады, бірақ Седжвик пен Уорреннің корпустарының шабуылдарынан кейін олар тоқтап қалды және көмекке сенуге болмайды. Алайда, толық құлаудан бұрын, таңғы сағат 6-да генерал Джон Греггтің 800 адамнан тұратын Техас бригадасы, Лонгстриттің колоннасының алғы шебі келді. Генерал Ли, оқиғаға қызығып, алға жылжумен бірге бригаданы бастады. Техастықтар оны байқағанда, тоқтады, Ли артта қалмаса алға жылжудан бас тартты. Лонгстрит генерал Чарльз В. Филд пен генерал Джозеф Б. Кершоу дивизияларымен қарсы шабуыл жасады. Одақ әскері Эйди Тәпп фермасынан бірнеше жүз метр кері шегінді. Сағат 10-да Лонгстриттің бас инженері Планк жолының оңтүстігіндегі аяқталмаған теміржол төсегін зерттегенін және ол Одақтың сол фланкіне оңай қол жеткізуге мүмкіндік беретінін хабарлады. Лонгстриттің көмекшісі, полковник Мокслі Соррел және аға бригада командирі, генерал Уильям Махоун, сағат 11-де төрт бригадамен шабуыл жасады. Сонымен қатар, Лонгстрит негізгі шабуылын жаңартты, Хэнкоктың әскерін Брок жолына дейін кері жетеді, бірақ Лонгстрит өзінің әскерлерінен жараланғанда, ол қазан айына дейін әрекеттен шықты. Turnpike жолында күмәнді ұрыс күнінің көп бөлігінде жалғасты. Таңертең генерал Джон Б. Гордон Одақтың қатарын барлаудан өтті және дивизия командирі Джубал Эрлиге флангалық шабуыл жасауды ұсынды, бірақ Эрли оны тым тәуекелді деп есептеді және кешкісіне дейін мақұлдамады. Гордонның шабуылы тәжірибесіз Нью-Йорк әскерлеріне қарсы сәтті өтті, бірақ ақырында қараңғылық пен тығыз жапырақтар олардың әсерін тигізді, өйткені Одақтың фланкі күшейтілді және қалпына келтірілді. 7 мамыр күні Грант маневр жасауға шешім қабылдады, одан әрі шабуылдардан бас тартты. Брок жолымен оңтүстікке жылжу арқылы ол Спотсильвания Кроссроудсына жетуді үміттенеді, бұл Лиді Ричмондтан бөліп, Лиді Одақ әскеріне қолайлы жағдайда шайқасуға мәжбүрлейді. 7 мамырда түнгі жорыққа дайындық жұмыстарын жүргізуге бұйрық берді, ол 8 мамыр таңында 16 шақырым қашықтықтағы Спотсильванияға жетеді. Алайда, Грант үшін жеткіліксіз кавалерия күзеті Лидің әскеріне Одақ әскері жеткенге дейін қиылысқа жетіп алуға мүмкіндік берді.

Спотсильвания сотының ғимараты (8-21 мамыр)

8 мамыр күні таңертең Фитцху Лидің атты әскерлері "Лаур төбесі" деп аталатын төменгі қыратта қорғаныс шебін құрды. Андерсоннің күштері Уорреннің әскері солтүстікке қарай 100 метрге тоқтағанда келді. Тек атты әскерлердің жолын тосқанын болжап, Уоррен дереу шабуылға бұйрық берді. V корпустың дивизияларының бірнеше шабуылдары ауыр шығынмен қайтарылды. Түстен кейін Седжвиктің VI корпусы Лорел-Хилл маңына жетіп, Уорреннің шебін шығысқа қарай кеңейтті. Кешкі сағат 7-ге қарай екі корпус үйлесімді шабуылға көшті, бірақ қарсы отпен кері қайтарылды. Олар Андерсоннің оң фланкінен айналып өтуге тырысты, бірақ Эуэллдің Екінші корпусының дивизиялары оларды қайтадан кері тарту үшін сол секторға келгенін көріп таң қалды. Генералдар Мид пен Шеридан жорық бойында атты әскердің өнімділігі туралы дауласып, 7-8 мамырдағы сәтсіздіктері Мидтің өршіл мінезін қайнатты. Шеридан Мидке, егер рұқсат берсе, Стюартты "жеңіп алатынын" айтты. Мид бұл әңгімені Грантка жеткізді, ол: "Жарайды, ол не туралы айтқанын біледі. Бастасын!" деді. Мид Гранттың шешімін қабылдап, Шериданға "жаудың атты әскеріне қарсы әрекет етуге" бұйрық берді. Шериданның 10 мың атты әскері келесі күні жолға шықты. Олар 11 мамырда Сары мейрамхана шайқасында Стюартпен қақтығысты (және оны қаза таптырды), Ричмондтың шеткеріне қауіп төндірді, Джеймс өзені маңында қайта жабдықталды және 24 мамырға дейін армияға оралмады. Грант пен Мид алдағы шайқастың маңызды күндері атты әскерден қолдаусыз қалды. 8-9 мамыр түнінде конфедераттар 6 километрден астам ұзындықтағы, негізгі траншеяның алдында 1,6 километрге созылған, "Есек аяғы" деп аталатын көрікті жермен ерекшеленетін жер қазды. Сағат 9-да генерал-майор Джон Седжвик VI корпусының шебін тексеріп отырғанда, конфедерат мергенінің оғынан басына тиіп, дереу қаза тапты. Оның орнына генерал-майор Хорацио Г. Райт тағайындалды. Грант Хэнкокка По өзенін кесіп, конфедераттардың сол фланкіне шабуыл жасап, оларды Бёрнсайдтың Ни өзені маңындағы позициясына қарай кері тартуға бұйрық берді, ал оның қалған күштері ортада да шабуылға мүмкіндік іздеді. Хэнкоктың II корпусы По өзенін кесіп өтті, бірақ шабуылды таңертеңге дейін кешіктірді. Бұл қате Гранттың жоспарына өлім әкелді. Сол түні Ли Юбал Эрли корпусының екі дивизиясын Спотсильвания сотынан Хэнкокқа қарсы позицияға көшірді. 10 мамыр күні таңертең Грант Хэнкокка Подан солтүстікке қарай шегінуге бұйрық берді, сол секторда конфедераттарды ұстап тұру үшін бір дивизияны қалдырды, ал оның қалған армиясы сағат 17:00-де конфедераттардың бүкіл шебі бойынша шабуыл жасады. Түскі сағат 2-де Джубал Эрли дивизияға шабуыл жасауға шешім қабылдады, олар По өзенінен тұтқындалмай кері шегінді, артындағы көпірлерді қиратты. Хэнкок По секторында болған кезде Уоррен Мидтен сағат 16:00-де Гранттың шабуылдарымен үйлестірілмей, Лорел-Хиллге шабуыл жасауға рұқсат сұрады. Лаурел-Хилл шебі одақтық әскерлерді ауыр шығынмен қайтадан кері тартты. Грант Уоррен әскерін қайта жинағанша, сағат 17:00-дегі үйлесімді шабуылды кейінге қалдыруға мәжбүр болды. Сәтке дейін: II корпустың генерал Гершом Мотт өзінің дивизиясын сағат 17:00-де Есек аяғының ұшына қарай жылжытты. Оның адамдары ашық алаңға жеткенде, конфедераттардың артиллериясы оларды қиратты, олар кері шегінді. Сағат 18:00-де полковник Эмори Аптон 12 таңдалған полк тобымен, төрт қатарда шамамен 5000 адаммен, Есек аяғының батыс жағындағы әлсіз нүктеге шабуыл жасады. Жоспар бойынша Аптонның адамдары ашық алаңнан атуды тоқтатпай, тоқтаусыз жүгіріп, конфедераттар бірнеше рет атудан бұрын жерге жатып, бекініске жетуі керек еді. Бастапқыда жоспар жақсы жұмыс істеді, бірақ Ли мен Иуэлл генералдары Есек аяғының барлық секторларынан бригадаларды шақырып, күшті қарсы шабуыл ұйымдастыруға асықты. Одақтың қолдау бөлімшелері келген жоқ. Аптонның адамдары конфедераттардың бекінісінен шығарылды, ол оларға кері шегінуге бұйрық берді. 10 мамырда Гранттың жеңіліске ұшырауына қарамастан, Аптонның жаңаша шабуылының ішінара сәттілігіне байланысты оптимизмге ие болды. Ол Хэнкоктың бүкіл корпусына да дәл осы тактиканы қолдануды жоспарлады. Конфедераттар тарапынан Ли Гранттың Фредериксбургке қарай шегінуді жоспарлап отыр дегенге сендіретін барлау мәліметтерін алды. Егер бұл орын алса, ол шабуыл жасауды қалады. Ол әлеуетті шабуылды қолдау үшін артиллериясының жылдамдығына алаңдады және Есек аяғындағы Джонсон дивизиясынан артиллерияны оңға жылжуға дайын болу үшін шығаруға бұйрық берді. Әрине, Грант шабуыл жасауға ниеттенген жердің дәл осы екенін ол білмеді. Джонсон Иуэллден артиллериясын қайтаруды сұрады, бірақ бұйрық 12 мамырдың сағат 3:30-ына дейін артиллерия бөлімшелеріне жетпеді, Хэнкоктың шабуылы басталуға 30 минут қалғанда. Хэнкоктың шабуылы 12 мамырдың сағат 4:35-те басталды және конфедераттардың бекінісін оңай бұзды. Есек аяғының көп бөлігін жоюдағы бастапқы сәттілікке қарамастан, одақтың жоспарында бір кемшілік болды - бұзуды қалай пайдалану керектігі ешкім ойламады. Хэнкоктың II корпусының 15000 жұмыскері шамамен жарты мильге созылған тар шепке тығылып, бірлік ұйымдастығын жоғалтып, қарулы мобқа айналды. Бастапқы дүрбелеңнен кейін конфедераттардың барлық деңгейдегі басшылығы одақтың шабуылына жақсы жауап берді және толқындарды тоқтату үшін күштер жіберілді. Хэнкок батқанда, Грант күштерді жіберіп, Райт пен Уорренге алға жылжуға бұйрық берді. VI корпустың генерал-майор Томас Х. Нейл дивизиясы Есек аяғының батыс бөлігіне, оңтүстікке бұрылған жерге бағытталды. Күндізгі күні ең қатыгез шайқас болған осы шеп "Қанды бұрыш" деп аталды. Ауа райы нашарлап, жаңбыр жауа бастады, екі тарап та су мен қанға толы бекіністерде шайқасты. Уорреннің Лорел-Хиллдегі шабуылы сағат 8:15-те басталды. Олардың кейбіреулері үшін бұл бір мақсатқа қарсы төртінші немесе бесінші шабуыл болды және шайқасқа құлшыныспен қатыспады. Олар қайтадан кері қайтарылды. Бёрнсайд таңнан бұрын Есек аяғының шығыс бөлігіне шабуыл жасап, Хэнкоктың бұзуына көмектесті. Сағат 14:00-де Грант пен Ли осы тоқтап тұрған секторда бірдей шабуылға бұйрық берді. Одақтың генерал-майор Орландо Б. Уилкокс дивизиясының шабуылы генерал-майор Джеймс Х. Лейн бригадасы алға жылжып, оларға қанатын соққанда тоқтатылды. Күндізгі бойы конфедерат инженерлері Есек аяғының негізінде 500 метрге созылған жаңа қорғаныс шебін құруға асықты, ал Қанды бұрыштағы шайқас күндіз де, түндіз де ешбір тараптың үстемдік таба алмауымен жалғасты. 13 мамырдың сағат 4-те шаршаған конфедерат жұмыскерлері жаңа шеп дайын екенін естіп, біртіндеп бастапқы бекіністерден шығып кетті. Олар шамамен 24 сағат бойы бастан өткерген шайқас Азамат соғысы шайқастарында бұрын-соңды көрілмеген өрт күшімен сипатталды, бүкіл ландшафт тегістелді, барлық жасыл өсімдіктер жойылды. 12 мамыр шайқастың ең қарқынды күні болды, одақтың 9000, конфедераттардың 8000 қаза тапты; конфедераттардың шығынына Есек аяғында тұтқындалған 3000 тұтқын кірді. 12 мамырдың ауыр шығындарына қарамастан, Грант Аптонның жаңаша шабуылының ішінара сәттілігіне байланысты оптимизмге ие болды. Ол Хэнкоктың бүкіл корпусын қолдануды жоспарлады. Конфедераттар тарапынан Ли Гранттың Фредериксбургке қарай шегінуді жоспарлап отыр дегенге сендіретін барлау мәліметтерін алды. Егер бұл орын алса, ол дереу шабуыл жасауды қалады. Ол әлеуетті шабуылды қолдау үшін артиллериясының жылдамдығына алаңдады және Эллеги Джонсон дивизиясынан артиллерияны оңға жылжуға дайын болу үшін шығаруға бұйрық берді. Әрине, Грант шабуыл жасауға ниеттенген жердің дәл осы екенін ол білмеді. Джонсон Иуэллден артиллериясын қайтаруды сұрады, бірақ бұйрық 12 мамырдың сағат 3:30-ына дейін артиллерия бөлімшелеріне жетпеді, Хэнкоктың шабуылы басталуға 30 минут қалғанда. Хэнкоктың шабуылы 12 мамырдың сағат 4:35-те басталды және конфедераттардың бекінісін оңай бұзды. Есек аяғының көп бөлігін жоюдағы бастапқы сәттілікке қарамастан, одақтың жоспарында бір кемшілік болды - бұзуды қалай пайдалану керектігі ешкім ойламады. Хэнкоктың II корпусының 15000 жұмыскері шамамен жарты мильге созылған тар шепке тығылып, бірлік ұйымдастығын жоғалтып, қарулы мобқа айналды. Бастапқы дүрбелеңнен кейін конфедераттардың барлық деңгейдегі басшылығы одақтың шабуылына жақсы жауап берді және толқындарды тоқтату үшін күштер жіберілді. Хэнкок батқанда, Грант күштерді жіберіп, Райт пен Уорренге алға жылжуға бұйрық берді. VI корпустың генерал-майор Томас Х. Нейл дивизиясы Есек аяғының батыс бөлігіне, оңтүстікке бұрылған жерге бағытталды. Күндізгі күні ең қатыгез шайқас болған осы шеп "Қанды бұрыш" деп аталды. Ауа райы нашарлап, жаңбыр жауа бастады, екі тарап та су мен қанға толы бекіністерде шайқасты. Уорреннің Лорел-Хиллдегі шабуылы сағат 8:15-те басталды. Олардың кейбіреулері үшін бұл бір мақсатқа қарсы төртінші немесе бесінші шабуыл болды және шайқасқа құлшыныспен қатыспады. Олар қайтадан кері қайтарылды. Бёрнсайд таңнан бұрын Есек аяғының шығыс бөлігіне шабуыл жасап, Хэнкоктың бұзуына көмектесті. Сағат 14:00-де Грант пен Ли осы тоқтап тұрған секторда бірдей шабуылға бұйрық берді. Одақтың генерал-майор Орландо Б. Уилкокс дивизиясының шабуылы генерал-майор Джеймс Х. Лейн бригадасы алға жылжып, оларға қанатын соққанда тоқтатылды. Күндізгі бойы конфедерат инженерлері Есек аяғының негізінде 500 метрге созылған жаңа қорғаныс шебін құруға асықты, ал Қанды бұрыштағы шайқас күндіз де, түндіз де ешбір тараптың үстемдік таба алмауымен жалғасты. 13 мамырдың сағат 4-те шаршаған конфедерат жұмыскерлері жаңа шеп дайын екенін естіп, біртіндеп бастапқы бекіністерден шығып кетті. Олар шамамен 24 сағат бойы бастан өткерген шайқас Азамат соғысы шайқастарында бұрын-соңды көрілмеген өрт күшімен сипатталды, бүкіл ландшафт тегістелді, барлық жасыл өсімдіктер жойылды. 12 мамыр шайқастың ең қарқынды күні болды, одақтың 9000, конфедераттардың 8000 қаза тапты; конфедераттардың шығынына Есек аяғында тұтқындалған 3000 тұтқын кірді. 12 мамырдың ауыр шығындарына қарамастан, Грант оптимизмге ие болды. Ол өзінің желілерін қайта бағыттап, Спотсильванияның шығысына қарай әлеуетті шайқас орталығын жылжытуды жоспарлады. Ол V және VI корпустарды II корпустың артынан жылдырып, IX корпустың сол фланкінен өтуге бұйрық берді. 13-14 мамыр түнінде корпустар ауыр жаңбырда қиын жолға шықты. Грант Вашингтондағы басшылыққа бес күнге созылған шайқасқа қатысқанын хабарлады...

Сары мейрамхана (11 мамыр)

Үгіт-нақылдың алғашқы күндері – Шөлдік және Спотсильвания сотының үйіне жақындау кезеңінде – Мид Шериданның ат әскерлерін негізінен күзету және барлаудың дәстүрлі рөлінде пайдаланды, ал Шеридан өз күштерін тәуелсіз әрекет ететін, шабуылдық қару ретінде қолданудың маңыздылығын көрді, жаудың тыл аймақтарына кең ауқымды шабуылдар жасау үшін. 8 мамырда Шеридан Мидке, егер оның жасағы тәуелсіз бөлім ретінде әрекет етуге босатылса, ол «Джеб» Стюартты жеңе алатынын айтты. Грант қызығып, Мидті Шериданның өтінішінің маңыздылығына көндірді. 9 мамырда Шериданның 10 000-нан астам сарбазы 32 артиллериялық құралмен Ли армиясының артынан оңтүстік-шығысқа қарай жорыққа шықты. Кейде 21 шақырымға дейін созылған колонна сол күні кешке Бовер Дам станциясындағы Конфедерацияның алдыңғы жабдықтау базасына жетті. Шериданның әскері Вирджиния орталық темір жолының көптеген вагондарын және алты локомотивін жойды, телеграф сымдарын қиып, Шөлдікте тұтқынға алынған 400-ге жуық одақтық сарбазды босатып алды. Стюарт өзінің 4 500 сарбазын Шеридан мен Ричмонд арасына орналастырды. Екі күш 11 мамыр күні сағат 12-де Ричмондтан солтүстікке қарай 10 шақырым жерде орналасқан, тасталған «Yellow Tavern» қонақүйінде кездесті. Одақтық әскерлер конфедераттардан үш дивизияға қарсы екі бригадамен көп болды, сонымен қатар олардың атыс күші де жоғары болды – барлығы жылдам атуға қабілетті Спенсер мылтықтарымен қаруланған. Конфедерат сарбаздары Ричмондқа баратын жолдың жанындағы төменгі қырқадан үш сағаттан астам бойы ерлікпен қарсылық көрсетті. 1-ші Вирджиния кавалериясының қарсы шабуылы алға жылжыған одақтық сарбазды төбеден кері итерді, ал Стюарт, ат үстінде отырып, оларды жігерлендірді. 5-ші Мичиган кавалериясы Стюарттың басынан өткен кезде, ол атылып, келесі күні Ричмондта қайтыс болды. Стюарт жараланғаннан кейін шайқас бір сағатқа созылды, генерал-майор Фитцху Ли уақытша басқаруды өз қолына алды.

Медоу көпірі (12 мамыр)

Сары мейрамханадан кейін Шеридан 11 мамырда әскерін оңтүстікке қарай Ричмондқа қарай бастап, тасталған сыртқы қорғаныс құрылыстары арқылы абайлап жол табады. Ол Брук Пайк бойымен қозғала берді, өзін қауіпті тұзаққа түсіріп жатқанын сезбеді. Шеридан мақсатына екі жарым шақырымдай жеткенде, алдындағы аралық қорғаныстарда жау әскерінің көп екенін көрді. Сол жақ қанаты шиеленіскен Чикахомини өзеніне тірелді, ал Конфедерация атты әскері одақ әскерін қоршауға тырысып, арттан шабуылдауға ниеттенді. Шеридан Вирджиния орталық темір жолы өтетін Медоу көпірінен өзенді күшпен өтуге шешім қабылдады. Ол генерал Весли Мериттің дивизиясынан генерал Джордж А. Кастердің Мичиган бригадасына көпірді және одан әрі биік жарларды басып алуды тапсырды. Шериданның қалған бөлімдері Кастер бұйрықтарын орындағанда конфедераттарды ұстап тұруға тиіс болды. Генерал Дэвид МакМ. Грегг дивизиясының арттық күштеріне үш жағынан шабуыл жасалды, конфедерациялық жаяу әскерінің бригадасы бекіністерден шығып шабуылға өткенде бұл мүмкін болды. Көп ұзамай, Ричмонд тұрғындары да, әскери қызметке асығыс шақырылғандар да артқы қатарларды бұзуға тырысты. Джеймс Х. Вильсонның әскері бастапқыда шатасуға түсіп кері шегінді, бірақ Грегг бұталы шатқалда қайталанатын карабинмен қаруланған ауыр тізімді жасырды. Оның әскері жойғыш отпен шабуылды тоқтатты, ал Вильсонның әскері шабуылдаушы колоннаның қанатын айналып өтті. Федералды атты әскер артиллериясы конфедерат жаяу әскері енді қауіпті емес екеніне көз жеткізді, ал үш атты әскер полкі жаудың атты әскерімен шайқасып, оларды ығыстырып, артты қорғады. Осы уақытта Кастердің 5-ші Мичиган атты әскері снайперлерді конфедерациялық мылтық оқтарын басу үшін пайдаланды, ал бірнеше батыл сарбаздар зақымдалған теміржол көпірінен секіріп өтті, жаудың артиллерия атысынан қауіп төніп тұрғанда теміржол тіректерінен тірекке секірді. 6-шы Мичиганның соңынан еріп, олар түстен кейін Чикахоминидің солтүстік жағалауын тазартып, өзеннің конфедерациялық жағында бекінді. Кастердің әскері қалған жау бөлімдерін ұстап алды және екі артиллериялық құралды басып алды, ал пионерлер көптеген адамдар мен жылқылар үшін қауіпсіз өтуді қамтамасыз ету үшін көпірді асықтырып жапты. Түстен кейін Мерриттің бүкіл дивизиясы өтіп, Ричмонд Хайтс қаласында конфедерациялық жедел құрылыстарымен шайқасып, қорғаушыларды Гейнс Миллге кері шегіндірді. Сағат 4-ке қарай Шериданның қалған атты әскері өзеннен өтті. Шеридан одан әрі қуғын-сүргінге жол бермеу үшін Вирджиния орталық көпірін қиратты. Әскері демалып болғаннан кейін Шеридан аймақтағы қалған конфедерациялық қарсылықты жойып, колоннасын Механикавильге қарай бастады. Олар сол түні Гейнс Миллде қоныстанды, келесі күні таңертең кейбіреулер оны өртеп жіберді; Шеридан отты сөндіру үшін құбыр бригадасын жұмылдырды. Олар Чикахоминиден өткен Боттомс көпіріне жеткенде, ол да зақымдалғанын көрді және жөндеу жұмыстары аяқталғанша түнде сол жерде демалды. Осы кезде Шериданның әскері аштықтан зардап шегіп, одақтың қатарына жетудің маңыздылығы артты. 14 мамырда ол әскерін Джеймс өзеніндегі Хаксаллға жеткізіп, генерал-майор Бенджамин Батлердің күштерімен байланыстырып, шабуылды аяқтады. Батлермен жабдықталғаннан кейін Шериданның әскері 24 мамырда Честерфилд станциясында Грантқа қосылу үшін қайтып келді. Шериданның шабуылы жалпы тактикалық табысқа жетті, ол Сары мейрамханада Джеб Стюартты өлтірді және Медоу көпірінде Фитцхуг Лиді жеңді, барлығы салыстырмалы түрде аз шығынмен - бүкіл шабуыл үшін шамамен 625 адам, 800 конфедератпен салыстырғанда. Стратегиялық тұрғыдан алғанда, шабуыл генерал Грантты Спотсильвания сотында және Солтүстік Анна өзеніне қарай ілгерілеуде пайдалы болатын атты әскер ресурстарынан айырды, және Шеридан Ричмонд қаласына шабуыл жасауға тырысу керек пе деген сұрақтар туындады. Соңғы жағдайда Шеридан шығынның тәуекеліне тұрарлық емес деп сенді және қаланы ұзақ уақытқа ұстап тұру мүмкін емес екенін мойындады; кез келген артықшылықтар негізінен конфедерациялық моральға зиян келтіруден туындайды.

Солтүстік Анна (23-26 мамыр)

Армиялар Спотсильваниядан қозғалыс бастағанда, олардың арасындағы күштер арақатынасы жақындады. Грант армиясы шамамен 68 000 адамнан тұрды, наурыздың басынан бері шайқастағы шығындар, аурулар және мерзімі біткен қызметтен кейін азайды. Лидің әскері шамамен 53 000 адамды құрады. Кампания барысында ол маңызды күшеулер алды, оның ішінде генерал-майор Джордж Пикеттің дивизиясынан үш бригада (шамамен 6 000 адам) Джеймс өзенінің қорғанысынан және генерал-майор Джон К. Брекинридждің командасынан екі бригада (2 500 адам) Шенендоа аңғарынан келді. Спотсильваниядан кейін Гранттың мақсаты Солтүстік Анна өзені болды, оңтүстікке қарай шамамен 40 шақырым жерде және оның оңтүстігіндегі маңызды теміржол торабы, Хановер торабы. Грант Лидің Солтүстік Аннаға қарсы тікелей бәсекеде жеңе алатынын білді, сондықтан ол сәтті балама болуы мүмкін стратегия ойлап тапты. Ол Лиді алдап, оқшауланған корпусына шабуыл жасауға үміттене отырып, Хэнкоктың II корпусын Спотсильваниядан Милфорд станциясына оңтүстік-шығысқа қарай бағыттап жіберді. Егер Ли солай жасаса, Грант оған қалған үш корпусымен шабуылдайтын еді; егер ол жасамайтын болса, Грант ештеңе жоғалтпайды және оның алдыңғы жасағы Лиден бұрын Солтүстік Аннаға жете алады. 20-21 мамыр түнінде 20 000 адамнан тұратын Хэнкоктың корпусы жүріш кетті. 21 мамырда Милфорд станциясында Пикеттің әскеріне кездесіп, Лидің күшейтіліп жатқанын дұрыс болжады. Ол корпусын оқшау жердегі шайқасқа салғаннан гөрі, маневрді тоқтатуды шешті. Ли Гранттың ниеті туралы әлі толыққанды түсінікке ие болмады және Спотсильвания сотының саптарынан ертерек шығуға қарсы болды. Ол Эуэлл корпусын Телеграф жолына дейін созды және Лиге қосылуға бара жатқан Брекинриджге Ханновер торабында тоқтауға және Ли оған қосылғанша Солтүстік Анна өзенінің желісін қорғауға бұйрық берді. Осы уақытта Грант корпусының қалған бөлігін шеруге шығарды. Ли Эуэллге Телеграф жолымен оңтүстікке қарай, соңынан Андерсон корпусы мен А. П. Хилл корпусы батысқа қарай параллель жолдармен жүріп өтуге бұйрық берді. Лидің бұйрықтары шұғыл емес еді, ол Эуэллдің салыстырмалы түрде жақсы жолдармен 40 шақырым жүріп өтуі керек екенін, ал Хэнкоктың нашар жолдармен 55 шақырым жүріп өтуі керек екенін білді. 23 мамыр күні таңертең Уоррен мен Хэнкок Солтүстік Аннаға жақындады. Алдыңғы жақта маңызды бекіністер болған жоқ. Ли Гранттың жоспарын дұрыс бағаламады, өйткені Солтүстік Аннаға қарсы кез келген шабуыл тек алауыздық болады деп ойлады, ал Грант армиясының негізгі бөлігі шығысқа қарай шеруін жалғастырады. Телеграф жолынан өтетін Честерфилд көпірінде, оңтүстік Каролиналық кіші бригада полковник Джон В. Хенаган топырақ редутын салса, төменгі ағыстағы теміржол көпірін күзеткен шағын топ болды, бірақ өзеннің басқа өткелдері қорғалмады. Грантқа алтын мүмкіндік туды, егер ол оны пайдалану үшін жеткілікті жылдам әрекет етсе. Ген. Дэвид Б. Бирнидің дивизиясы бастаған Хэнкоктың әскері Хенаганның шағын күшін басып, көпірден қашып кетті. Одақтың мергендері конфедерацияның көпірді өртеп жіберу әрекеттерін тоқтатып, оларға мүмкіндік бермеді. Хэнкоктың әскері көпірден өтіп, оңтүстікке қарай жерді басып алмады, өйткені Конфедерацияның артиллериясы оларға қарсы қатты от ашты. Уоррен Иерихон диірмендерінде өзеннің қорғалмаған жерін тауып, өзеннің оңтүстігінде плацдарм құрды. Генерал Ли үшінші корпусының командирі А. П. Хиллге Уорреннің қозғалысы жай ғана алдау екеніне сендірді, сондықтан Хилл Уорреннің болжамды кішігірім қауіп-қатерімен күресу үшін генерал-майор Кадмус М. Уилкокс басқарған бір ғана дивизияны жіберді. Одақ әскерлері күтпеген жерден шабуылға ұшырады және олардың оң жақ қанаты кері шегінді, бірақ оларды үш артиллерия батареясы қолдады, бұл қысқаша шайқасты аяқтау үшін Одақтың күшейтулері келгенге дейін Конфедерацияның ілгерілеуін баяулатты. Келесі күні Ли Хиллдің өнерін бағаламай, наразылығын білдірді: "Генерал Хилл, неге сіз сол адамдарға мұнда өтуге рұқсат бердіңіз? Неге сіз өзіңіздің барлық күшіңізді оларға жібермей, Джексон істегендей, оларды кері қайтарған жоқсыз?" 23 мамыр күні кешке Ли осы жерде үлкен шайқас өршіп жатқанын түсінді және қорғаныс позициясын жоспарлай бастады. Ол бас инженерімен бірге 8 шақырымға созылатын, бұрылысқа айналған "V" пішінді желіні ойлап тапты. V-дің батыс желісінде, оңтүстік-батысқа қарай Литтл Риверде бекініп, А. П. Хилл корпусы орналасты; шығыста Андерсон мен Эуэлл, Ханновер торабынан өтіп, батпақты жерде аяқталды. Лидің әскері түні бойы бекіністерді аяқтау үшін тынымсыз жұмыс істеді. Жаңа позиция Грантқа қатысты маңызды қауіп-қатерді білдірді. Өзеннің оңтүстігіне жылжу арқылы Ли Гранттың олар шегініп бара жатыр деп ойлайтынын күтті, тек Окс Фордта өтуге қарсылық көрсету үшін номиналды күш қалдырды. Егер Грант қуалайтын болса, Ли V пішіндес тік үшбұрыш Грант армиясын бөліп, Ли оның ішкі желілерінде жеңіске жете алады деп үміттенеді; ал екінші Одақ қанаты шабуылға ұшыраған қанатты қолдау үшін Солтүстік Аннаны екі рет кесіп өтуі керек болады. 24 мамыр күні таңертең Хэнкоктың II корпусы полковник Джон Гиббон дивизиясы алдымен Честерфилд көпірінен өтті. Грант Лидің тұзағына түсе бастады. Өзенді кесіп өтудің оңайлығын көріп, ол конфедераттар шегініп бара жатыр деп болжады. Ол Вашингтонға телеграмма жіберді: "Дұшман Солтүстік Аннадан шегінді. Біз оларды қуамыз." Одақтың өтуіне көрінетін қарсылық тек Окс Фордта болды, Грант оны артқы күзет әрекеті деп түсіндіріп, Бернсайдтың IX корпусын онымен күресуге бұйырды. Бернсайдтың бриг. ген. Сэмюэл В. Кроуфорд басқаратын дивизиясы төмен ағысқа қарай Куарлс диірменіне барып, ондағы плацдармды басып алды. Бернсайд полк. ген. Томас Л. Критенденнің дивизиясын фордтан өтіп, өзеннің оңтүстік жағалауымен Окс Фордқа дейін жүріп, конфедерат позициясына батыстан шабуыл жасауға бұйырды. Критенденнің алдыңғы бригадасын полк. ген. Джеймс Х. Ледли басқарды, ол өрісте алкогольді шектен тыс ішуімен белгілі болды. Мастыққа берілген және амбициялы Ледли өз бригадасымен конфедерат позициясына шабуыл жасауға шешім қабылдады. Конфедерат бекіністеріне полк. ген. Уильям Махон дивизиясының күзетінде шабуыл жасаған Ледлидің әскері бірден кері шегінді. Критенден Ледлиге дивизияның барлығы өзеннен өтуге дейін шабуылдамауға бұйрық берді, бірақ Ледли, енді толық мастыққа берілген, шабуыл жасауға бұйрық берді. Конфедераттар жақын қашықтықта от ашуға дейін күтті, нәтижесінде Ледлидің алдыңғы қатардағы әскері қоршауға түсіп, қорғану үшін арықтарға тығылып қалды. Екі Массачусет полкі қайта топтасты, бірақ Махонның Миссисипи әскері бекіністерінен шығып, оларды атып тастады. Өте нашар өнер көрсеткеніне қарамастан, Ледли өз дивизия командирінен "батылдықпен өнер көрсеткен" деген мақтау алды. Ол шайқастан кейін дивизияға тағайындалды және оның өрістегі мастығы оның әскерлерін мазалады, шілде айындағы Кратер шайқасындағы оның ұятты сәттерімен аяқталды, содан кейін ол қызметтен алынып, ешқашан басқа тағайындама алған жоқ. Хэнкоктың II корпусы Ледли өзенді кесіп өтіп жатқанда шамамен бір уақытта Честерфилд көпірінен оңтүстікке қарай итеріле бастады, бірақ полк. ген. Джон Гиббон мен Дэвид Б. Бирни дивизиялары конфедерат желісін бұзуға қол жеткізе алмады. Одақ армиясы Ли үміттенгендей жасағанына қарамастан, Лидің жоспары сәтсіз аяқталды. Өзенді кесіп өту таңында Лидің күйзеліске түсіретін диарея шабуылы болды және ол төсегіне жатып, палаткасында қалуға мәжбүр болды. Өкінішке орай, ол ауру кезінде басқаруды жеткілікті түрде тапсыра алмады. Ли палаткасында ашуланып: "Біз оларды жеңіске жететін соққы жасауымыз керек - біз олардың өтуіне ешқашан рұқсат бермейміз - біз оларды жеңіске жететін соққы жасауымыз керек", - деді. Бірақ Лидің жоспарын орындауға мүмкіндігі болмады. Грант өз армиясының бөлінгенін анықтады және әскерлерін ілгері жылжуын тоқтатуға және өз бекіністерін салуға бұйрық берді. Маңызды...

Уилсонның кемежай (24 мамыр)

Одақтың генерал-майоры Бенджамин Батлердің Бермуда жүздігі науқаны үшін жабдықтау желілерін қорғаған көптеген бекіністердің бірі – Вильсонның Уорфтағы форты. Шарль Ситидің шығысындағы Джеймс өзенінің стратегиялық қиылысында орналасқан бұл форт биік жартастармен қоршалған. Оның гарнизоны, негізінен АҚШ-тың түсті әскерлерінен (USCT) тұрды және бригада генералы Эдвард А. Уайлдтың басқаруында болды. Оңтүстік халқы арасында ол қорқынышты репутацияға ие болды. Оның әскерлері құлдарды босатып, әскери қатарға қабылдады, тіпті бір жағдайда құлдарын қатыгездікпен ұстаған плантация иесін сабап тастады. Ричмонд газеттері бұл әрекеттерді айыптап, Джефферсон Дэвис үкіметіне Уайлдтың зұлсалына тоқтау салу үшін қысым көрсетті. Фитцху Лидің кавалерия дивизиясына «бұл бекіністі жойып, олардың өркениетсіз іс-әрекеттерін тоқтату» бұйрық берілді. Ли 2500 сарбаз бен бір зеңбірекпен Атли стансасынан Вильсонның Уорфын тору үшін 40 мильдік сапарға шықты. 24 мамыр күні сағат 13:30-да Ли гарнизонның капитуляциясын талап етті. Ол қараша әскерлерді Ричмондқа алып барып, соғыс тұтқындары ретінде ұстауға уәде берді, бірақ егер олар капитуляцияламаса, «салдарларына жауапкершілік тартпаймын» деді. Уайлд пен оның әскерлері мұны олардың кейбіреулері бұрынғы қожайындарына қайтарылып, ал қалғандары мемлекеттік билік тарапынан бүлік қоздырғаны үшін сотталады деп түсіндірді. Уайлд Ли жіберген екі офицерге «Біз тырысып көреміз» деп жауап берді және «Егер қолыңнан келсе, фортты ал» деп тапсырды. Бригада генералы Уильямс К. Уикхэмнің Конфедерация бригадасы форттың шығыс жағына жылжыды, ал 5-ші Оңтүстік Каролина кавалериясының полковнигі Джон Дуновант форттың батыс жағында демонстрация жасады. Дунованттың әскерлері ор мен абатиске дейін жетті, бірақ қатты атыспен кері шегінді. Уикхэмнің әскерлері ашық даладан шабуыл жасады және бір-бірімен байланысқан мылтық атыстарымен, екі 10 фунттық Parrott зеңбірегінен атылған шрапнельмен және USS Dawn әскери кемесінен келген артиллериялық атыспен кездесті. Ли өз әскерлеріне Чарльз Сити сотына қайтуға бұйрық берді және келесі күні таңертең олар Атли стансасына оралды. Зардап шеккендердің саны салыстырмалы түрде аз болды және бұл шайқас соғыстың нәтижесіне елеулі әсер етпеді, бірақ Солтүстік үгіт жеңіске жетті. Бұл Солтүстік Вирджиния армиясы мен қараша әскерлері арасындағы алғашқы маңызды шайқас болды, қараша әскерлері үлкен шабуылдаушы күшке қарсы қорғаныс шайқасында жақсы күресті. Оңтүстіктер, басым бөлігі афроамерикалықтардан тұратын күшке жеңілгенін мойындағысы келмегендіктен, алты канонерлік кеме мен көптеген ақ Одақ әскерлері шайқасқа қатысқан деп мәлімдеді.

Памункидің арғы жағында (27-29 мамыр)

Грант енді, Wilderness және Spotsylvania-дан кейін істегендей, Солтүстік Аннадан Лидің қанатына қарай кең айналым жасап, Конфедерациядан өз қозғалыстарын жасыру үшін Памунки өзенінің шығысына қарай жоспарлады. Ол (22 мамыр) Belle Plain, Aquia Landing және Fredericksburg-тегі жабдықтау қоймаларын Вирджиния штатының Port Royal қаласындағы Rappahannock өзені бойындағы жаңа базаға көшіруді бұйырды. (Алты күннен кейін жабдықтау базасы тағы да Port Royal-дан Памункидегі White House-қа көшірілді.) Егер Грант тікелей оңтүстікке қарай жылжуды шешсе, ол үш өзенді – Little River, New Found және South Anna-ны кесіп өтуге мәжбүр болар еді, бұл Ли үшін орнына жүзбек өтуге тура келетін шағын кедергілер еді. Бірақ Грант қозғалыс жасамас бұрын, Ли әскерінен қалай шығу мәселесіне тап болды. Әскерлер бір-біріне жақын орналасқандықтан, Гранттың бірінші корпусы Солтүстік Аннадан солтүстікке қарай шегінуге мәжбүр болды, ол шабуылға өте осал болар еді. Грант өз ниеттерін жасыру үшін бірқатар алдау амалдарын жасауға шешім қабылдады. 26 мамырда ол генерал-бригадир James H. Wilson басқаратын атты әскер дивизиясын Little River-ге жіберді, Конфедерация желісінің батыс жағын барлау үшін, сонымен бірге генерал-бригадир Alfred T. A. Torbert және David McM. Gregg басқаратын атты әскер дивизияларынан адамдар Памункидегі Little Page Bridge және Taylor's Ford-қа, Грант жоспарлаған өткелдерден 10 миль жоғары орналасқан жерге жіберілді. Солтүстік Анна шайқасында диареядан әлсіреген Ли Гранттың әрекеттеріне алданып, Одақ генералы науқанда алғаш рет батысқа қарай жылжымақ деп ойлады. 26 мамыр күні қараңғы түскеннен кейін Одақ жаяу әскері жасырын түрде шегінді, ал 27 мамыр таңында барлығы Солтүстік Аннаның солтүстігіне қауіпсіз жетті. Burnside-тың IX корпусы мен Hancock-тың II корпусы өзен өткелдерін күзету үшін өз орындарында қалды, ал Warren-нің V корпусы мен Wright-тың VI корпусы Sheridan-ның атты әскері бастаған колонналармен Hanovertown маңындағы өткелдерге қарай жылжуды бастады, ол оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 34 миль жерде орналасқан. Ли қарсыласы кеткенін білген соң, оған қарсы әскерін жылдам қозғады. Оның үш корпусы Richmond, Fredericksburg және Potomac темір жолымен оңтүстікке қарай, содан кейін құрлық арқылы Вирджиния орталық темір жолындағы Atlee's Station-ға қарай жылжыды, ол Richmond-тан солтүстікке қарай 9 миль жерде орналасқан. Сол жерде оның әскері Totopotomoy Creek деп аталатын ағыс артында Грант темір жолдарға немесе Richmond-қа қарсы қозғалса, оны қорғауға қолайлы жағдайда болар еді. Ол сондай-ақ Памункидің оңтүстік жағалауына Солтүстік Каролина атты әскерінің шағын бригадасын жіберіп, Одақтың ілгерілеуін барлауға және мүмкіндігінше қиындық тудыруға тырысты. Жылжу кезінде Ли ауруына байланысты каретада отыруға мәжбүр болды. Ewell де осыған ұқсас ауруға шалдығып, жедел жәрдемде жатты. Оның жағдайы соншалықты ауыр болғандықтан, ол уақытша генерал-майор Jubal Early басқаруына берілді. 27 мамырда Одақ атты әскері Памунки өзенінің оңтүстік жағындағы Dabney's Ford-та көпір басын құрды. Генерал-бригадир George A. Custer-дің Мичиган атты әскері бригадасы фордты қорғаған Конфедерация пикеттерін шашыратып жіберді, ал инженерлік полк понтондық көпір салды. Custer-дің әскері Salem Church-тың солтүстігінде генерал-майор Fitzhugh Lee басқаратын Конфедерация атты әскеріне, полковник Bradley T. Johnson басқаратын 1st Maryland және полковник John A. Baker басқаратын Солтүстік Каролина бригадасына қарсы қарқынды шайқас жүргізді. Конфедерация әскерлері басым күштің қысымымен шегінді. Содан кейін Torbert дивизиясының қалған бөлігі өзеннен өтті, содан кейін Gregg-тің атты әскері дивизиясы мен Одақтың жаяу әскері дивизиясы өтті. Ли Грантқа қарсы ең жақсы қорғаныс позициясы Totopotomoy Creek-тің оңтүстік жағалауындағы төменгі қырат болатынын білді, бірақ ол Гранттың нақты жоспарларына сенімді емес еді. Егер Грант Hanovertown-да Памунки өзенін күшпен кесіп өтуге ниеттенбесе, Одақ әскері оны айналып өтіп, тікелей Richmond-қа қарай жылдамдауы мүмкін еді. Ли генерал-майор Wade Hampton басқаратын атты әскерге күшпен барлау жүргізуге, Одақ атты әскерінің қорғанысын бұзып, Одақ жаяу әскерін табуға бұйрық берді.

"Аққудың дүкені" (28 мамыр)

28 мамыр күні таңғы сағат 8-де Хэмптон Атли станциясынан атпен кетті. Гранттың жаяу әскерінің көбі Памункиден өтетін понтондық көпірден өткенде, бригада генералы Дэвид МакМ. Грегг өзінің ат әскері дивизиясын Ханновертауннан батысқа қарай Лиді іздеу үшін жетектеді, ал бригада генералы Альфред Т. А. Торберт дивизиясы Крамп өзені бойында, Хановер сотының үйіне қарай күзетке шықты. Ханновертауннан батысқа қарай үш миль, Хоу дүкені деп аталатын үлкен темір шеберханасынан бір миль қашықтықта Грегг әскерлері Енон шіркеуі маңында Хэмптонға кездесті. Олар конфедерациялық атты әскерін орманды жерде аттан түсіріп, ағаштан және рельстерден асығыс көкжиектер тұрғызып, артиллериямен жақсы қорғалды. Бригада генералы Генри Э. Дэвис-младший Хэмптонның алдына 10-шы Нью-Йорк атты әскерінің күзетін орналастырды, бірақ олар кері шегінді. Конфедерациялық әскерлер таяз шараптарда, ағаш және қоршау рельстерімен нығайтылған көкжиектерге қарама-қарсы орналасты. Хэмптон жақындап келе жатқан одақтық атты әскерге шабуыл жасамас бұрын, полковник Ирвин Грегг бригадасы келді және Дэвистің әскерінің оң жағына жылжып, оның қанатын кеңейтті. Конфедерациялық атты шабуылдары, соңынан аттан түскен әскерлермен бірге, тойтарылды. Хэмптон оң жағында 4-ші Оңтүстік Каролинаның жаңа келген әскерлерін қосты, олар Дэвистің келесі шабуылын ұзақ қашықтықтағы Энфилд мылтықтарымен қарсы алып, 256 адамды өлтірді немесе жарақаттады. Одақтың қарсы атысы да ауыр болды, өйткені атты әскерлер жеті оқ атқышпен қайта зарядталатын Спенсер мылтықтарымен қаруланған. Дэвистің алғашқы шабуылы тоқтап, Ирвин Грегг бригадасының шабуылы конфедерациялық әскерді ығыстыра алмағандықтан, Дэвид Грегг Шериданнан күш сұрады, ол Торберт дивизиясының екі бригадасын жіберді. Торберттің резервтік бригадасы, бригада генералы Уэсли Мериттің басқаруымен, Греггтің қатарын оңға қарай кеңейтіп, Хэмптонның Чэмблис бригадасымен жасаған қанаттық маневрін жоққа шығарды. Жақын маңда күш сұрауға болатын жаяу әскер көп болды, Ханкоктың II корпусы солтүстікке қарай шамамен бір мильдей қазылған, және Шериданның естеліктері мен тарихшылар арасында ол осындай күш сұраған-сұрамағаны туралы пікірталас бар. Торберттің басқа бригадасы, бригада генералы Джордж А. Кастер аттан түсіп, екі қатарлы ұрысқа орналасты, жаяу әскердей. Кастер алға жетектегенде ат үстінде отырып, әскерлеріне рух берді. Ауыр мылтық пен артиллерия оғынан одақтың 41 атты әскері қаза тапты. Осы уақытта, кейбір аттан түскен одақтық атты әскерлерді жаяу әскер деп жаңылыстыру Хэмптонды алаңдатты және ол кері шегінуге бұйрық берді. (Хэмптон тұтқындардан Памункиден өткен екі одақтық корпустың орналасқан жері туралы ақпарат алды, бұл оның барлау миссиясы сәтті аяқталғанын білдірді.) Конфедерациялық бригадалар шегінгенде, Кастер жағдайды пайдаланып, соңғы шабуылға өтті. Дэвистің бригадасы шабуылға қосылды және қалған конфедерациялық қатар күйреп, шашырап кетті, бірақ түнгі уақытта Хэмптонның атты әскері Тотопотомой сағасының батысында қауіпсіз болды. Хоу дүкені шайқасы жеті сағаттан астам уақытқа созылды және 1863 жылғы Брэнди стансасынан бері ең қанды атты әскер шайқасы болды. Бұл Шығыс театрындағы бұрынғы атты әскер шайқастарымен салыстырғанда ерекше шайқас болды, өйткені ол негізінен аттан түскен атты әскерлермен жүргізілді, олардың көпшілігі жер қазғыштармен қорғалған. Екі тарап та жеңіске жеткенін мәлімдеді. Шеридан өзінің әскерлері Хэмптонды майданнан ығыстырғанын және конфедерациялық атты әскерге қарағанда өзінің басымдығын тағы да көрсеткенін мақтан тұтты. Алайда, Хэмптон Шериданға Ли әскерінің орналасқан жерін білуге жол бермеді және одақтың жеті сағатқа созылған ілгерілеуін кешіктірді, ал генерал Ли іздеген құнды ақпаратты алды. Ол Гранттың Памункиді күшпен кесіп өткенін білді, бірақ Гранттың келесі қадамдарын әлі де анық білмейтін, сондықтан ол одан әрі дамуды күтті.

Тотопотомой сағасы / Бефесда шіркеуі (28-30 мамыр)

Ли әскері Тотопотомой өзенінің артындағы бекіністерде тұрғанда, адамдары жетіспеді. Ли генерал П. Г. Т. Борегардтан 12 000 адамнан тұратын әскерін жіберіп, Бермуда жүзінде генерал-майор Бенджамин Батлер әскерін ұстап тұрғанда, салыстырмалы түрде бос тұрғанын сұрады. Борегард бастапқыда Батлерден туындаған қауіпті айтып, Лидің өтінішіне қарсылық көрсетті. Ли бұл көңілі толмағандыққа қарамастан, өз шешімінен мойын алмады. Ол президент Дэвиске: «Егер генерал Грант ертең алға жылжитын болса, мен оны қазіргі күшіммен қарсы аламын» деп хат жазды. 29 мамырда Грант әскері Лиге қарсы оңтүстік-батысқа қарай жылды. Оның ат әскерінің көп бөлігі басқа жерде болғандықтан, ол барлау үшін жаяу әскерді пайдалануға шешім қабылдады. Хэнкоктың II корпусы Ричмонд-Ханвертаун жолымен (Атли станциясы жолы деп те аталады) Тотопотомой өзеніне дейін өтті. Ли алыстағы жағалауда бекініп тұрғанын көрген Хэнкоктың әскері қазба жұмыстарын бастады. Уорреннің V корпусы II корпустың желісін сол жаққа қарай кеңейтті. Райттың VI корпусы Хановертауннан солтүстік-батысқа қарай Хановер сотының үйіне қарай жіберілді. Бернсайдтың IX корпусы Хоу-Шоп маңында резервте болды, ал Шериданның кавалерия корпусы Олд-Черч маңында одақтың сол жағында орналасқан. Конфедерация шебі солдан оңға қарай А. П. Хилл корпусынан, Брекинридждің тәуелсіз дивизиясынан және Андерсон мен Эрли корпустарынан тұрды. Күні бойы ұсақ шайқастардан басқа ештеңе болған жоқ. Грант 30 мамырда жалпы шабуылға кірісті. Райт корпусы А. П. Хиллге қарсы оңтүстікке қарай жылжуға тиіс болды, ал Хэнкок өзеннен Брекинриджге қарсы шабуыл жасады, ал Уоррен Шейди Гроув жолымен Эрлиге қарай батысқа жылды. Райттың алға жылжуы Крамп-Крик маңындағы батпақты жерге батып, VI корпустың кешке дейін кешіктірді. Хэнкоктың шайқасшылары Брекинриджтің бірнеше мылтық ұяларын басып алды, бірақ Конфедерация шебіне қарсы аз жетістіктерге жетті. Мид Бернсайдтың резервтік корпусына Хэнкокқа көмектесуге бұйрық берді, бірақ олар шайқасқа әсер ету үшін кеш келді. Одақтың сол жағында Уоррен V корпусының қалған бөлігін өзеннен өткізіп, батысқа қарай барлау жүргізе бастады. Ли Уорреннің жолынан өтіп жатқан Эрли корпусына Андерсон корпусының көмегімен V корпусына шабуыл жасауға бұйрық берді. Эрли генерал-майор Роберт Родстың дивизиясын Олд Черч жолымен қанатқа жіберуді жоспарлады, Бетезда шіркеуінен солтүстікке бұрылып, Уорреннің артқы қатарларына шабуыл жасау үшін ат әскері кесіп өткен жолдармен жүрді. V корпусы баяу жылған сайын, Уоррен сол қанатының қауіпсіздігіне алаңдады. Ол Кроуфордтың дивизиясына Олд Черч жолына дейін ферма жолымен оңтүстікке қарай жылжуға бұйрық берді, онда олар қарапайым бекіністер салды. Кроуфорд полковник Мартин Дэвис Хардиннің бригадасын жіберді, Пенсильвания резервінің сол күні мерзімі бітуі керек болған әскерлері. Родтың әскері түскі уақытта Хардиннің бригадасына тікелей шабуыл жасап, оларды талқандады. Кроуфордтың бүкіл дивизиясы құлап, V корпустың сол қанатын ашты. Конфедерация әскерлерінің өкінішіне орай, Родс өзінің әскерін бақылаудан шығарды, олар өз мақсаттарынан асып, шатасуға түсті. Уоррен корпусын оңтүстікке қарай Эрлиге қарсы жылдыра бастады. Эрли корпусының генерал-майоры Стивен Додсон Рамсер, жаңадан дивизия қолбасшылығына көтерілген, сағат 18:30-да одақтың артиллериясына асығыс шабуыл жасады. Гордонның дивизиясы әлі де орналасып, шабуылды қолдай алмады. Родс әскері Конфедерацияның оң қанатын қорғаумен айналысып, көмектесе алмады. Шабуылға шыққан жалғыз бригада полковник Эдвард Уиллис басқарған Пеграм бригадасы болды. Олар мылтық пен зеңбірек атысының қатты өрескел атысынан өтіп, Уиллис қаза тапқанға дейін одақтың позициясына 50 ярдқа жақындады, содан кейін бригада бастапқы орнына қайтып келді. Мид Уорренге қысымды азайту үшін жалпы шабуылға бұйрық берді, бірақ оның корпусының ешбір командирі дереу орындауға дайын болған жоқ. Алайда Уорреннің әскері қосымша көмексіз қиын жағдайдан шығып кетті. Рамсер дивизиясының кері қайтарылуы Эрлиді жігерсіз қылды және ол корпусына батысқа қарай қысқа қашықтыққа шегінуге бұйрық берді. Ол Андерсонды көмекке уақытында келмегені үшін кінәлады, бірақ сарбаздар Рамсерді, жеткілікті барлаусыз шабуылға бұйрық бергені үшін кінәлады. Ли үшін Эрлидің сәтсіз шабуылынан гөрі маңыздырақ нәрсе – Грантқа күш түсуі туралы алған хабары болды. Хоук дивизиясы Бермуда жүзінен кетіп бара жатқанда, генерал-майор Уильям Ф. «Болди» Смиттың XVIII корпусының 16 000 әскері Батлердің Джеймс армиясынан Гранттың өтініші бойынша алынып, Джеймс өзенімен және Йорк арқылы Памункиге жылжыды. Егер Смит Ақ үйден қону орнынан Бетлехем шіркеуінен оңтүстік-шығысқа қарай 3 шақырым жерде орналасқан Холд Харборға батса, одақтың кеңейтілген шебі Конфедерацияның оң қанатын ұстап тұруға тым оңтүстікке жылжып кетеді. Ли Холд Харбордағы қиылысты қорғау үшін Фитцху Ли басқаратын ат әскерін жіберді. 31 мамырда Хэнкоктың II корпусы тағы да Тотопотомой өзенінен өтті, бірақ Конфедерация қорғаныс шебі өзен төсегінен әлдеқайда артта орналасқанын анықтады. Грант Конфедерация позициясының күші тағы бір тұйыққа алып келеді деп түсінді. Ол 31 мамыр күні түнде армиясын Холд Харборға қарай оңтүстікке жылдыра бастады.

Ескі шіркеу/Матадекин сағасы (30 мамыр)

30 мамыр күні екі әскердің жаяу әскерлері Бетезда шіркеуі маңында шайқасқанда, Шеридан Уорреннен көмек сұрауымен хабарласты, ол Одақ әскерінің сол қанатындағы оқшауланған алдыңғы позициясының қауіпті екенін білдірді. Шеридан бастапқыда Уорреннің өтінішіне көп мән бермеді, себебі ол әлі де екі генералдың Спотсильваниядағы дау-жанжалдарынан туған наразылығын сақтап қалған еді, бірақ Уорреннің өтініштері шұғылданған сайын, Шеридан Уорреннің сол қанатына апаратын жолдарды күзетуге келісті. Бұл міндетті Бриг. генерал Альфред Т. А. Торбертке тапсырды, ол өз кезегінде полковник Томас С. Девиннің бригадасына жүктеді, ол Ескі шіркеудің жол торабында орналасқан еді. Ол бригадасын Матадекин өзенінің солтүстік жағалауында жақсы қорғанысқа ие позицияға орналастырды және өзеннің оңтүстігіндегі Баркер шаруашылығына бір эскадрилья жіберді. Сонымен қатар, Ли Ричмондтан шамамен он шақырым қашықтықтағы Олд-Колд-Харбордағы маңызды жол торабына алаңдады. Ол Бриг. генерал Мэтью К. Батлердің 2000 атты әскерден тұратын бригадасын, торапқа қауіп бар-жоғын анықтау үшін Механиксвилльден жіберді. Сағат 15:00-де Батлердің шабуылы Одақ постын басып алды, олар Оңтүстік Каролиналықтардың өткелге өтуіне кедерес келтіру үшін қарқынды тежеу шараларын жүзеге асырды. Девин үш полкті тізім бойынша, Батлер екі полкті, ал біреуін резервке орналастырды. Торберт өз дивизиясының қалған бөлігіне жылжуға бұйрық берді. Бриг. генерал Уэсли Мерриттің резервтік бригадасы бірінші болып келді және конфедераттармен уақытша тепе-теңдікке жетті. Тепе-теңдік Бриг. генерал Джордж А. Кастер басқаратын Одақ бригадасының келуімен бұзылды. Оның шабуылы конфедераттардың екі жағынан да қанатын айналып өтті. Батлердің әскері кері шегіне бастағанда, оның резерві, 7-ші Оңтүстік Каролина полкі, желіні сақтап қалу үшін қарсы шабуыл жасады. Одақтың басым күштері мен атыс қуаты – Мичигандықтар Спенсердің қайталайтын мылтықтарымен қаруланған еді – жеңіске жетті. Одақ атты әскері шегініп бара жатқан конфедераттарды ынтамен қуды. Батлер ақыры Олд-Колд-Харборда әскерін жинады, ал Торберттің әскері тораптан солтүстік-шығысқа қарай шамамен 1,5 шақырым жерде орналасты. Батлер Роберт Лиге қажетті ақпаратты табысты жинағанымен, үш күн ішінде екінші рет – Хоу-Шоп пен Матадекин-Крик – Конфедерация атты әскері Одақ әскерімен жеңіліп, кері қайтарылды, және екі жағдайда да Кастер бригадасы жеңіске жету үшін шешуші күшті қамтамасыз етті. Бұл Шериданның келесі күні маңызды Олд-Колд-Харбор торабын басып алуына мүмкіндік берді.

Колд-Харбор (31 мамыр - 12 маусым)

Олд-Черчте шайқасқан ат әскерлері 31 мамырда бір-бірімен қарым-қатынасты жалғастырды. Ли генерал-майор Фитцху Лидің басқаруындағы ат әскері дивизиясын Батлерді нығайтуға және Олд-Колд-Харбордағы жол торабын қамтамасыз етуге жіберді, сондай-ақ Андерсонның бірінші корпусына ат әскерін қолдау үшін Тотопотомой сағасынан оңға қарай жылжуды бұйырды. Хоук дивизиясының алдыңғы бригадасы Батлер мен Фитцху Лиге қосылу үшін жол торабына жетті. Сағат 16:00-де Торберт пен генерал Дэвид МакМ. Греггтің ат әскері дивизиясының бөлімдері конфедераттарды Олд-Колд-Харбор жол торабынан ығыстырып, бекініс салуға кірісті. Хоук пен Андерсон әскерлері келіп жеткенде, одақтың ат әскері қолбасшысы генерал-майор Филип Шеридан алаңдап, Торбертке Олд-Черчке қарай кері шегінуге бұйрық берді. Грант Смит келгенге дейін Олд-Колд-Харборды пайдалы бағыт ретінде қарастырып, Райттың VI корпусына Тотопотомой сағасынан оң жақтан сол бағытқа жылжуды бұйырды, ал Шериданға жол торабына қайта оралып, оны «барлық қиындықтарға қарамастан» қорғауды тапсырды. Торберт таңғы сағат 1-де қайтып келді және конфедераттардың оның бұрынғы шегінуін байқамағанын білгенде тынышталды. Роберт Лидің 1 маусымға жасаған жоспары – жаңадан шоғырланған жаяу әскерін Олд-Колд-Харбордағы шағын ат әскерлеріне қарсы пайдалану еді, бірақ оның бағыныстары дұрыс үйлестіре алмады. Андерсон Хоук дивизиясын шабуыл жоспарына енгізбеді және Бірінші корпус шабуылға шыққанша оған шабуыл жасауға тыйым салынғанын түсіндірді, себебі одақ қорғаушылары да ұйымдастырылмаған еді. Райттың VI корпусы түн ортасынан кейін ғана қозғалып, 24 шақырымдық қашықтықты жүрді. Смиттың XVIII корпусы қателікпен Памунки өзеніндегі Нью-Касл-Ферриге жіберіліп, Олд-Колд-Харборға Торбертке көмектесуге үлгермеді. Андерсонның шабуылы нашар үйлестірілді және одақтың атқыштарларының Спенсердің қайта зарядталатын мылтықтарының күшті атысымен кері қайтарылды. Таңғы сағат 9-да Райттың алдыңғы бөлімдері жол торабына келді, бірақ Райт Гранттың шабуылдауын Смит келгенге дейін кейінге шешуге бел буды, бұл түстен кейін болды, ал XVIII корпус әскерлері VI корпустың оң жағында бекініс салуға кірісті. Сағат 18:30-да Грант таңертең шабуылға бұйрық берді. Райт пен Смит корпустары алға жылжыды. Райттың әскері Механиксвилл жолынан оңтүстікке қарай аз ғана алға жылжыды, қатты оттан қашып құтылды. Жолдың солтүстігінде генерал Эмори Аптонның бригадасы да генерал Томас Л. Клингман бригадасының қатты отына тап болды және бастапқы орнына қайтып келді. Аптонның оң жағында полковник Уильям С. Труэкс бригадасы конфедераттардың қатарында сазды, бұталы ойысты тапты. Труэкс әскері ойыс арқылы шабуыл жасағанда, Клингман оларға қарсы екі полк бұрып, Андерсон генерал Эппа Хантонның бригадасын корпустың резервінен жіберді. Труэкс үш жағынан қоршалып, кері шегінуге мәжбүр болды. Майданның оңтүстік жағында шайқас жалғасып жатқанда, Хэнкок, Бернсайд және Уорреннің үш корпусы оңтүстік-шығысқа қарай Бефесда шіркеуіне дейін созылған 5 шақырымдық желіні басып алды, А. П. Хилл, Бреккенридж және Эрли басқаратын конфедераттарға қарсы тұрды. IX және V корпус арасындағы шекарада Эрли корпусының екі дивизиясы – генерал Роберт Э. Родс сол жақта, генерал-майор Джон Б. Гордон оң жақта – сағат 19:00-де шабуыл жасады. Уоррен кейіннен бұл шабуылды «зерттеу» деп сипаттады және бастапқы жетістіктерге қарамастан, екі конфедераттық зонд та кері қайтарылды. 1 маусымдағы шабуылдар сәтсіз аяқталса да, Мид 2 маусымның таңында жеткілікті күш жинаса, шабуыл сәтті болуы мүмкін деп сенді. Ол Грантпен бірге Лидің оң жақ қанатын нысанаға алуға келісті. Мид Хэнкоктің II корпусына Тотопотомой сағасынан оңтүстік-шығысқа қарай жылжуды және Райттың VI корпусының сол жағына орналасуды бұйырды. Хэнкок орнына келгеннен кейін Мид Олд-Колд-Харбордан сол жағында үш одақтық корпуспен – Хэнкоктің II корпусы, Райттың VI корпусы және Балди Смиттың XVIII корпусы – 31000 әскермен шабуыл жасады. Мид сондай-ақ Уоррен мен Бернсайдқа Лидің сол жақ қанатына таңертең «барлық қиындықтарға қарамастан» шабуыл жасауды бұйырды, Ли сол жағынан әскерін оң жағын нығайтуға жұмылдырып жатыр деп сендірді. Хэнкок әскері түні бойы жүріп, таңертең шабуыл жасауға шаршап қалды. Грант әскерге демалуға рұқсат берді және шабуылды кешкі сағат 5-ке, содан кейін 3 маусымда таңғы сағат 4-ке дейін кейінге шегерді. Бірақ Грант пен Мид шабуылға нақты бұйрық бермеді, олар конфедераттардың қатарына қайдан шабуыл жасау және бір-бірімен қалай үйлестіруді корпус командирлеріне қалдырды. Ешбір жоғары дәрежелі командир жаудың орналасқан жерін зерделемеген. Роберт Ли одақтың кешігуін пайдаланып, қорғанысын нығайтты. Хэнкок Тотопотомой сағасынан кеткенде, Ли Бреккенридж дивизиясын оң жақ қанатына жылжытуға мүмкіндік алды. Ол сондай-ақ А. П. Хиллдің үшінші корпусынан генерал-майорлар Уильям Махон мен Кадмус М. Уилкокс дивизияларын Бреккенриджге көмектесу үшін және армияның оң жақ қанатын күзету үшін Фитцху Ли басқаратын ат әскерін жөнелтті. Нәтижесінде, сол жақ қанаты Тотопотомой сағасына, оң жағы Чикахомини өзеніне тірелетін, 7 шақырымдық (11 км) ұзындықтағы қисайған желі пайда болды, бұл кез келген қанаттық маневрлерді мүмкінсіз етті. Лидің инженерлері уақытын тиімді пайдаланып, «соғыс кезінде жасалған ең тапқыр қорғаныс конфигурациясын» құрды. 3 маусымда таңғы сағат 4:30-да үш одақтық корпус қалың тұман арқылы алға жылжуға кірісті. Конфедераттардың қатарынан келген ауыр от тез арада көптеген жарақаттарға әкелді, ал аман қалғандар бекініске тығылып қалды. Күндің ең тиімді көрсеткіші – одақтың сол жақ қанатында болды, онда Хэнкок корпусы Бреккенриджтің алдыңғы қатарын бұзып, оларды қолма-қол шайқаста бекіністерінен ығыстыра алды. Алайда, жақын жердегі конфедераттық артиллерия бекіністерді федералдар үшін өлім тұзағына айналдырды. Бреккенридж резерві конфедераттық генерал Фрэнсис К. Барлоу дивизиясынан келген осы әскерге қарсы шабуыл жасап, оларды кері шегіндірді. Хэнкоктың басқа алдыңғы дивизиясы, генерал-майор Джон Гиббон басқаратын, батпақты жерде дезориентирленіп, конфедераттардың қатты отынан өте алмады. Гиббонның әскерлерінің бірі, барлаудың жетіспеуіне шағымданып, «Бұл соғыс емес, кісі өлтіру, немесе кем дегенде, қателік жасалды» деп жазды. Орталықта Райт корпусы қатты отқа түсіп, одан әрі жылжуға тырыспады, 1 маусымдағы қымбат шабуылынан әлі де қалпына келмеген. Одақтың оң жағында Смит әскері қолайсыз жер арқылы жылжып, екі ойысқа түсті. Олар конфедераттардың қатарына шыққанда, мылтық пен артиллерия оты оларды құртып жіберді. Смит корпусына қарсы артиллерия оты күтпегендей күшті болды, себебі оның оң жағындағы Уорреннің V корпусы алға жылжуға тартынды, ал конфедераттардың артиллериясы Смит әскеріне бағытталды. Майданның солтүстік жағындағы жалғыз белсенділік – Бернсайдтың IX корпусы, Джубал Эрлиге қарсы. Ол сағат 6-да конфедераттардың алғы шебін басып тастаған күшті шабуылға шықты, бірақ бірінші бекініс қатарын бұзғанын жаңылысқандықтан, түстен кейін жалғастыруды жоспарлағанда, корпусын қайта топтоу үшін тоқтатты. Сағат 7-де Грант Мидке шабуылдың сәтті бөлігін белсенді пайдалануға кеңес берді. Мид сол жақтағы үш корпус командиріне көршілес корпустардың қозғалысына қарамастан бірден шабуыл жасауға бұйрық берді. Бірақ бәрі жеткілікті болды. Хэнкок бұл қадамға қарсы ескертті. Смит шабуылды қайталауды «өмірді бекер ысырап ету» деп атады және тағы да алға жылжудан бас тартты. Райт әскері мылтықпен атып, орнында қалды. Сағат 12:30-ға қарай Грант армиясының тоқтағанын мойындады. Ол Мидке жазды: «Корпус командирлерінің сәттілікке үмітсіздігіне байланысты, сіз әзірге одан әрі жылжуды тоқтатуға болады». Зардаптар туралы бағалаулар...

Джеймс өзенінен өту (12-18 маусым)

Грант түсінді, оның Лимен тағы да тоқталғанын және Колд-Харбордағы қосымша шабуылдар жауап емес екенін. Ол жағдайды өзгерту үшін үш қадам жоспарлады. Біріншіден, Шенандоа алқабында генерал-майор Дэвид Хантер конфедерат әскерлеріне қарсы ілгеріледі, және Грант Лидің жабдықтау жолдарын бұзу арқылы конфедерат генералын алқапқа күштер жіберуге мәжбүрлейді деп үміттенеді. Екіншіден, 7 маусымда Грант Шериданның жетекшілігіндегі атты әскерін Шарлоттсвилл маңында Вирджиния орталық темір жолын қиратуға жіберді. Үшіншіден, ол Лидің алдынан шығып, Джеймс өзенінен жасырын түрде өтуді жоспарлады. Ол Ричмондты айналып өтіп, өзеннің оңтүстік жағалауына өтуді және оңтүстіктегі Петербург теміржол торабын басып алып, астананы оқшаулауды жоспарлады. Ли Грант күткендей, алғашқы екі қадамға жауап берді. Ол Брекинридж дивизиясын Колд-Харбордан алып, Хантерді тоқтату үшін Линчбургке жіберді. 12 маусымда ол Юбал Эрлиге Екінші корпустың толық басқаруын тапсырып, оларды да алқапқа жіберді. Ол өзінің үш атты дивизиясының екеуін Шериданды қууға жіберіп, Тревиль стансасы шайқасына әкелді. 9 маусымда Мид армияның артқы жағында жаңа бекініс қатарын салуға бұйрық берді, ол Елдер батпағынан солтүстікке қарай Алленнің диірмен тоғанына дейін созылды. 11 маусымда құрылыс аяқталды және ол 12 маусымда қараңғы түскеннен кейін Джеймс өзеніне қарай жылжуға бұйрық берді. (Сонымен қатар, 11 маусымда Ли Эрлидің Екінші корпусына Шарлоттсвиллге 12 маусымда аттануға бұйрық берді.) 12 маусымда түн түскенде Хэнкоктің II корпусы мен Райттың VI корпусы жаңа бекініс қатарында орналасты. Уорреннің V корпусы оңтүстікке қарай жолдарды тазартып, Лонг-Бридж және Уайт-Оак-Мадж көпірінен өтіп, Ридделлдің дүкенінен шығысқа қарай, Ричмондқа қарап тұрды, ал Бернсайдтың IX корпусы мен Смиттің XVIII корпусы бастапқы бекіністен қайтты. Полковник Джордж Ч. Чэпменнің атты әскер бригадасы, генерал Джеймс Уилсонның дивизиясының бөлігі, Шериданның шабуылына қатыспады, Ричмондқа қарай жолдарды күзетті. Бернсайд оңтүстікке бет алды, соңынан Райт пен Хэнкок келді. Смиттің XVIII корпусы Ақ үйге жетті, онда 13 маусым күні таңертең олар Бермуда жүзіне пароходтарға отырды. Олар 14 маусым күні түнде Аппоматтокс өзенінің бойындағы Рокс нүктесіне жетті. Ли Гранттың ниетін білмей, одақ армиясының инженерлері соғыстың ең ұзын понтондық көпірін салды. Ол терең су үстінде 671 метрге созылып, Джеймсті Вейанокеден Флауерду Хандрдағы Виндмилл Пойнтқа дейін кесіп өтті. Жұмыс 15 маусымда сағат 16:00-де басталды және жеті сағаттан кейін аяқталды. Гранттың көп бөлігі пехотасы қайықпен өзеннен өтті, бірақ IX корпус, VI корпустың бір дивизиясы, жануарлар мен жабдықтау арбалары және артиллерияның бір бөлігі 15 және 16 маусымда көпірден өтті. 17 маусым таңында 100 000-нан астам адам, 5 000 арба мен жедел жәрдем машинасы, 56 000 жылқы мен қашыр, 2 800 бас ірі қара Confederates ескертусіз өзеннен өтті. Әскердің барлығы өтуге дейін Смиттің XVIII корпусы, содан кейін Хэнкоктің II корпусы келесі науқанға, 15 маусымда Петербургке шабуыл жасап, Ричмонд-Петербургке (Петербургті қоршау) қатысты.

Тревильян станциясы (11-12 маусым)

Шеридан мен екі кавалерия дивизиясы 7 маусымда Вирджиния орталық темір жолына шабуыл жасап, Хантермен қосылу үшін аттанды. Алғашқы екі күнде ыстық пен ылғалдылық, сондай-ақ, шабуыл жасап жүрген атты жасақтардың ретсіздігінен федералдық колонна шамамен 40 мильге ғана жылды. 8 маусым күні таңертең скауттар Шериданның қимылдары туралы генерал-майор Уэйд Хэмптонға, конфедерация кавалериясының бас қолбасшысына хабарлады. Ол одақтың мақсаты Гордонсвилл мен Шарлоттсвиллдегі теміржол түйіндері екенін дұрыс болжады және қауіпті тоқтату үшін жылдам әрекет ету қажеттігін түсінді. Оның дивизиясы мен генерал-майор Фитцху Лидің дивизиясы 9 маусымның таңында оларды қуа бастады. Федералдар екі күндік артықшылыққа ие болғанымен, конфедераттар қысқарақ жолға (шамамен 45 мильге қарсы 65 миль) және оларға жақсы таныс болатын жерге ие болды. 10 маусым күні кешке екі тарап та Тревильян станциясының маңына жетті. Федералдар Солтүстік Анна өзенін Карпентерс-Фордтан кешіп, Клейтон дүкенінің маңында орналасты. 11 маусым таңында Хэмптон Клейтон дүкеніне баратын екі жолға дивизияларын бөліп, сол қиылыста жаумен кездесіп, Шериданды Солтүстік Анна өзеніне кері итеру жоспарын жасады. Хэмптон өзінің екі бригадасын Тревильяннан алып кетті, ал үшінші бригадасын сол жағында қалдырып, қанатын айналып өтуге қарсы тұруды қамтамасыз етті. Фитцху Лидің басқа дивизиясына Луиза Корт Хаусынан оң қанатты құру үшін жылжуға бұйрық берілді. Конфедераттар алға жылжуды бастағанда, Шеридан да жолға шықты. Бригаданың екі бригадасы генерал Альфред Т.А. Торберттің дивизиясы Тревильян станциясына қарай жолмен жылжыды, ал үшінші дивизия Луиза Корт Хаусына қарай жылды. Алғашқы қақтығыс Тревильян жолында болды, генерал Мэтью К. Батлердің бригадасы генерал Уэсли Мериттің алғы шебімен шайқасты. Хэмптон өз әскерін аттандырып, шабуылшыларды қалың орманға кері итерді, Фитцху Ли кез келген сәтте оң жағына жетеді деп күтті. Алайда, Хэмптонның күштері жеткіліксіз болды және көп ұзамай ол кері шегінуге мәжбүр болды. Біраз уақыттан кейін полковник Гилберт Дж. Райттың конфедерация бригадасы қалың бұтадағы қақтығысқа қосылды, бірақ бірнеше сағаттан кейін олар да Тревильян станциясының көз алдында кері итерілді. Фитцху Ли мен генерал Джордж А. Кастердің бригадасы арасындағы қысқаша шайқастан кейін Кастер өзінің бригадасын оңтүстік-батысқа қарай Тревильян станциясына алып барды. Ол стансаны күзетілмеген, тек Хэмптонның пойыздарымен – азық-түлік вагондарымен, оқ-дәрі мен азық-түлік сақтайтын кассиондармен және жүздеген жылқылармен толы екенін көрді. 5-ші Мичиган кавалериясы барлығын басып алды, бірақ Кастерді Шериданнан бөліп тастады және қашқан вагондарды қуалау кезінде өздерінің көптеген әскерлерін және олжаның көп бөлігін жоғалтты. Райттың полктерінің бірі, 7-ші Джорджия, Кастердің күштері мен Тревильян станциясының арасында қалды. Кастер 7-ші Мичиганға шабуыл жасауға бұйрық берді, грузиндерді кері итерді. Хэмптон енді артқы жағындағы қауіп туралы біліп, үш бригада жіберді. Кенеттен Кастер жартылай қоршауға түсті, оның әскері тарылып бара жатқан шеңберде болды, өйткені әр тараптан шабуыл жасалып, оқтармен атқыланды. Шеридан Кастер бағытынан оқ атысын естіп, көмек қажеттігін түсінді. Ол екі бригадамен шабуыл жасап, Хэмптонның әскерін станцияға дейін кері итерді, ал үшінші бригада Фитцху Лидің ашық оң қанатына шабуыл жасап, оны кері итерді. Хэмптон батысқа, Ли шығысқа қарай шегінді, ал соғыс федералдардың Тревильян станциясын басып алуымен аяқталды. Сол түні Фитцху Ли оңтүстікке маневр жасап, Тревильян станциясының батысында Хэмптонмен қосылды. Шеридан генерал Хантердің жоспарланғандай Шарлоттсвиллге емес, Линчбургке бара жатқанын білді. Ол сондай-ақ Брекинридждің жаяу әскері Уэйнсборо маңында байқалғанын және одан әрі жылжуға кедергі келтіретінін білді, сондықтан ол шабуылдан бас тартып, Колд-Харбордағы негізгі армияға оралуға шешім қабылдады. 12 маусымда одақтың кавалериясы Тревильян станциясын, бірнеше вагондарды және станцияның екі жағындағы шамамен бір мильдік теміржол участасын жойды. Конфедераттардың қанатының жанында тұрғаны туралы алаңдаған Шеридан сағат 15:00 шамасында Торберт дивизиясын Гордонсвилл мен Шарлоттсвилл жолдарына батысқа барлау үшін жіберді. Олар Хэмптонның бүкіл күштерін Тревильяннан солтүстік-батысқа қарай 3 шақырым жердегі лог бекіністерінің артында орналасқан L әріпі тәрізді желіде тапты. Одақтың кавалериясы "L" әріпінің төбесі мен қысқарақ қанатына қарсы жеті шабуыл жасады, бірақ ауыр шығындарға ұшырап кері шегінді. Фитцху Лидің дивизиясының екі бригадасы одақтың оң қанатына күшті қарсы шабуыл жасап, оны кері итерді. Шабуыл сағат 22:00 шамасында аяқталды және одақ түннің соңында шегінді. Бұл соғыстың ең қанды және ірі кавалерия шайқасы болды. Көптеген жараланғандармен, шамамен 500 тұтқынмен және оқ-дәрі жетіспеушілігімен ауырланған Шеридан шегінуге шешім қабылдады. Ол Колд-Харборға ақырын жылжуды жоспарлады, Хэмптон оны қуалайтынын және сол уақытта Роберт Э. Лиге қол жетімді болмайтынын білді.

Қасиетті Мария шіркеуі (24 маусым)

Тревильян станциясы шайқасынан кейін Шериданның атты әскері 13 маусымда сәтсіз шабуылынан қайта бастады. Олар Солтүстік Аннаны Карпентер Фордынан кесіп өтіп, содан кейін Катарпин жолымен Спотсильвания сот үйіне қарай бет бұрды. 16 маусымда колонна Боулинг Гриннен өтіп, Маттапони өзенінің солтүстік жағалауымен жүріп, 18 маусымда Король және Королева сот үйіне жетті. Хэмптонның Конфедерация атты әскері Тревильян станциясынан шығып, Шериданның ізінен оңтүстікке қарай, шамамен параллель жолдармен ерді. Шериданның әскері шабуылға шыққанда Грант армиясы Колд-Харбордан Джеймс өзенінен өтуге көшті. Осы қимылмен бірге Грант өзінің негізгі жабдықтау базасын Памунки өзеніндегі Ақ үйден Джеймс өзеніндегі Сити-Пойнтқа көшіруге бұйрық берді. Шеридан Ақ үйдің қоймасы әлі де жойылмағанын білген соң, 19 маусымда өзінің колоннасын еріп келген жараланғандарды, тұтқындарды және афроамерикандықтарды күзетпен Ақ үйге жіберді, содан кейін Дюнкеркке қайтып келді, онда ол Маттапониден өте алатын болды. 20 маусымда Фитц Ли Біріккен армияның Ақ үй жанындағы жабдықтау қоймасына шабуыл жасауға тырысты, бірақ Шериданның келуі ондағы гарнизонды жеңілдетті. 21 маусымда Шеридан 900 вагонды бастап Пэмунки өзенінен Джеймс өзеніне қарай өтті. 24 маусымда Торберт дивизиясы вагонды сүйемелдеп, ал Грегг дивизиясы оң жақтан қорғап, параллель бағытпен жүрді. Сағат 8 шамасында Грегг дивизиясы конфедераттық қарауылдарды солтүстікке қарай ығыстырып, Самария шіркеуінің батысында (федералдық есептерде Сент-Мария шіркеуі деп аталды) бекінді. Сағат 3-тен 4-ке дейін Хэмптонның бес бригадасы Греггтің екі бригадасына шабуыл жасады. Одақтың атты әскеріне қысым тым күшті болды және олар Чарльз Сити сот үйіне қарай шегінуді бастады. Грегг дивизиясы салыстырмалы түрде аман қалды, ал жабдықтау вагондарына зиян келтірілмеді. Хэмптонның атты әскерімен тоқтатылып, Шеридан 25 маусымда кері шегінді және Чарльз Сити сот үйі арқылы Доутхаттың жағажайына қарай өтті, онда пойыз Джеймсті плоттармен кесіп өтті. Оның атты әскері 27 және 28 маусымда соңынан ерді. Конфедерация атты әскері тағы бір шабуылға дайындалуға тырысты, бірақ Одақ әскері тым күшті болды, ал оңтүстік атты әскерлері тым шаршады. Хэмптон Роберт Лиден жылдам Петербургке барып, қаланың оңтүстігіндегі теміржолдарға Вилсон Каутц шабуылына қарсы күресуді талап етті. Оның әскері 27 және 28 маусымда Шаффин Блаффтағы понтондық көпірден Джеймсті кесіп өтті. Шериданның Тревильян станциясына және Потомак армиясына жасаған шабуылының нәтижесі әртүрлі болды. Ол Конфедерацияның назарын Гранттың Джеймсті кесіп өтуінен сәтті бұрды, бірақ Конфедерацияның астанасы мен Ли армиясына маңызды жабдықтау желісі болған Вирджиния орталық теміржолын кесу мақсатында сәтсіз болды. Ол сондай-ақ салыстырмалы түрде ауыр шығынға ұшырады, әсіресе офицерлер құрамында, және шайқаста және ыстықтан көптеген аттарын жоғалтты. Дегенмен Шеридан шабуылдың сәтті болғанын мәлімдеді. 1866 жылғы операциялар туралы ресми есебінде ол былай деп жазды: "Нәтижесі – тұрақты табыс және көтерілісші атты әскердің дерлік толық жойылуы. Біз қашан және қайда қаласақ, сонда шеру жүргіздік, әрқашан шабуылдаушы тарап болдық және әрқашан жеңіске жеттік". Хэмптонның Шериданға қарсы атты әскерінің іс-қимылдарының нәтижелері де аралас болды, бірақ көбінесе Шериданға қарағанда жағымды бағаланды. Ол теміржолдарды және тікелей емес Richmond-ты қорғауға жетті. Ол Тревильян станциясының екінші күнінде және Самария шіркеуінде Греггке қарсы тактикалық жеңіске жетті, бірақ Одақтың атты әскерін немесе оның пойыздарын жоя алмады. Тамыз айында ол Солтүстік Вирджиния армиясының кавалерия корпусының командирі болып тағайындалды, Дж. Е. Б. Стюарттың өлімінен кейін бос қалған лауазымды иеленді.

Салдары

Гранттың Джеймс өзенін кесіп өтуі оның Ричмондқа тікелей шабуылдау стратегиясын өзгертті және Петербургті қоршауға әкелді. Гранттың Джеймс өзенін кесіп өткенін білген Лидің ең үлкен қорқынышы орындалды: ол Конфедерация астанасын қорғауға мәжбүр болады. Петербург – 18 мың халқы бар гүлденген қала, Ричмондқа стратегиялық жақындығы, Аппоматтокс өзеніндегі орналасуы (ол Джеймс өзенімен кеме жүруге мүмкіндік берді) және бес теміржолдың тоғысқан жері ретіндегі маңызы бар еді. Петербург бүкіл аймақ, соның ішінде Ричмонд үшін негізгі жабдықтау орталығы және теміржол депосы болғандықтан, одақ әскерлерінің Петербургті басып алуы Лиге Конфедерация астанасын қорғауды жалғастыру мүмкін емес етеді. Бұл Гранттың Overland Campaign (Құрлықтық науқаны) стратегиясынан өзгеше болды, онда Ли әскерін ашық жерде кездесіп, жеңу басты мақсат еді. Енді Грант географиялық және саяси мақсатты таңдап, өзінің артық ресурстары Лиді сол жерде қоршап, тұтқындап, аштықтан құлатпай, немесе шешуші шайқасқа шақыруға болатынын білді. Ли бастапқыда Гранттың басты мақсаты Ричмонд деп ойлады және Петербургті қоршау басталғанда генерал П.Г.Т. Борегард басқаратын аз ғана әскерді Петербургті қорғауға жұмсады. Overland Campaign (Құрлықтық науқан) соғысты жеңу үшін одаққа қажетті күш-жігер болды, және Грант бірқатар жеңіліске ұшыраса да, науқан одақ үшін стратегиялық табысқа айналды. Лидің күштерімен қақтығысып, олардың қашуына жол бермеу арқылы Грант Лиді қиын жағдайға түсірді. Бірақ бұл үшін үлкен құрбандықтар берілді. Бұл науқан американ тарихындағы ең қанды науқан болды: одақ жағынан шамамен 55 000 адам (оның ішінде 7 600 қаза тапты), конфедерация жағынан 33 600 (4 300 қаза тапты). Лидің жоғалтулары абсолютті сандар бойынша төмен болғанымен, Грантқа қарағанда пайыздық көрсеткіш бойынша жоғары болды (50% -дан астам, Грант үшін шамамен 45%), және Грант әскерінің жоғалтуларын толтыру үшін күшейту күте алса, Ли көбінесе мұндай мүмкіндікке ие болмады. Оның жоғалтулары толықтыруға келмейтін еді. Сонымен қатар, жұртшылық науқанның нәтижелерін осы құрбандықтар тізімі негізінде бағалайды. Эрл Хесс былай деді: «Көрермендерді Спотсильваниядан бастап баршаның назарын аударған қанды шабуылдар алдамауы керек – Overland Campaign (Құрлықтық науқан) өзінің мәнінде маневрлі науқан болды. Гранттың Overland Campaign (Құрлықтық науқаны) ең маңызды жетістігі аумақты басып алу немесе Солтүстік Вирджиния армиясының күштерін 50% -ға азайту емес, керісінше, Лиге Потомак армиясына қарсы кең ауқымды шабуылдар жасау мүмкіндігінен айыру болды». Науқандағы құрбандықтар туралы бағалаулар әртүрлі. Төмендегі кесте әртүрлі танымал көздерден алынған бағалауларды қорытындылайды:
+ Overland Campaign (Құрлықтық науқаны) бойынша құрбандықтарды бағалау
Көз | Одақ | Конфедерация | Барлығы
Құрбандықтар | Жараланған | Тұтқынға алынған/жоғалған | Барлығы | Құрбандықтар | Жараланған | Тұтқынға алынған/жоғалған | Барлығы
Ұлттық саябақтар қызметі | 38 691 | 31 448 | 70 139
Бонекемпер, Виктор, «Бұл қасап емес» | 7 621 | 38 339 | 8 966 | 54 926 | 4 206 | 18 564 | 9 861 | 32 631 | 87 557
Эспозито, Вест-Пойнт атласы | 55 000 | 20–40 000 | 75–95 000
Макферсон, «Жауын дауысы» | 65 000 | 35 000 | 100 000
Рея, «Грант пен Лидің ізімен» | 55 000 | 33 000 | 88 000
Смит, «Грант» | 65 000-ға жуық | 35 000-ға жуық | 100 000-ға жуық
АҚШ Әскери министрлігі, Ресми есептер | 7 621 | 38 339 | 8 966 | 54 926
Янг, «Ли армиясы» | 4 352 | 19 130 | 10 164 | 33 646

Науқандағы үлкен құрбандықтар Солтүстіктің соғыс күшін әлсіретті. Алтын бағасы екі есеге жуық өсті және Авраам Линкольннің қайта сайлану мүмкіндігі қатерге ұшырады. Мобил шығанағындағы, Шенандоа аңғарындағы және Шерманның Атлантаны басып алуындағы кейінгі табыстар ғана Солтүстіктің көңіл-күйін және саяси жағдайын жақсартты. Гранттың беделі де зардап шекті. Оның Лиге қарағанда адамдарын және жабдықтарын жоғалтуды оңай толтыра алатыны Гранттың стратегиясына әсер еткен болуы мүмкін. Алайда, тарихшылар Гранттың Лиді жеңілу үшін ғана, әскеріне келген шығынды ескермей, Лиді күшпен басып тастау үшін көптеген шабуылдарға қатысқанын, оның әскеріне қатысты залалдарды ескермей, бекер шабуылдар жасағанын жоққа шығарады. Overland Campaign (Құрлықтық науқан) стратегиясы Гранттың сандық басымдығын пайдаланып, Конфедерация күштері қалған одақ күштерімен ұсталып тұрғанда, «қосалқы» одақ корпустарының сол жаққа біртіндеп жылжуына мүмкіндік беруге байланысты болды. Мұндай стратегия Ли әскерінің әр позициясында тікелей шабуыл жасау қаупі болмаса, табысқа жете алмайды. Стратегия Лидің қысқа маршруттарының болуымен (Ричмондқа жақындығы, ол сонымен қатар оның базасы болды) Грант күштері Ли мен Ричмонддың арасына кіруіне кедері келтірді, бірақ Гранттың Ричмондқа Cold Harbor шайқасына дейін біртіндеп жақындауына мүмкіндік берді. Сол жерде, Джеймс өзені мен теңіз шығанағының сол жағында Гранттың мұндай қозғалыстарды жалғастыруға қажетті орыны болмады. Ол үш мүмкіндіктен бірін таңдауға тиіс болды: шабуылдау, оңға жылжу және осылайша Вашингтонға қайта оралу, немесе Лидің жабдықтау желілеріне жету үшін Джеймсті кесіп өту. Ол біріншісіне тырысты, содан кейін үшіншісіне, өйткені екіншісі қабылдауға келмейтін еді.

Мемуарлар және негізгі көздер

Аткинсон, Чарльз Фрэнсис. Гранттың 1864 және 1865 жылдардағы науқандары: Жайлау және Салқын гавань (3 мамыр – 3 маусым, 1864). Палл Молл әскери сериясы. Лондон: Х. Риз, 1908 жыл. Бадо, Адам. Улисс С. Гранттың әскери тарихы (3-том). Нью-Йорк: D. Appleton & Co., 1881 жыл. Грант, Улисс С. Гранттың жеке естеліктері. 2 томдық. Чарльз Л. Вебстер және компаниясы, 1885–86 жылдар. Хамфрис, Эндрю А. 1864 және 1865 жылдардағы Вирджиния кампаниясы: Потомак армиясы және Джеймс армиясы. Нью-Йорк: C. Scribner's Sons, 1883 жыл. Лонгстрит, Джеймс. Манассастан Аппоматтоксқа дейін: Америкадағы Азамат соғысы естеліктері. Нью-Йорк: Da Capo Press, 1992 жыл. Алғаш рет 1896 жылы J. B. Lippincott and Co. баспасында жарық көрген. Портер, Хорас. Грантпен науқанда. Нью-Йорк: Century Co., 1897 жыл. АҚШ Соғыс департаменті. Көтеріліс соғысы: Одақ және Конфедерация армияларының ресми жазбаларының жинағы. Вашингтон, округ: АҚШ Үкіметтік баспаханасы, 1880–1901 жылдар.